«Štampik u pašparcie nia značyć ničoha»
Jakija asacyjacyi ŭ vas naradžaje słova «cyhany»? Hałasistyja ciotki, što na vakzałach dy bazarach naviaźliva prapanujuć pavaražyć? Šedeŭr savieckaha kinematohrafu «Tabar adychodzić u nieba»? Hitarnyja pierabory dy nadryŭny stohn skrypak? Nasamreč heta ŭsio maje vielmi ŭskosnyja adnosiny da realnaha cyhanskaha žyćcia — žyćcia iz svaimi zakonami i praviłami, svaim maralnym kodeksam i normami pavodzin, svajoj movaj i kulturaj. Dla nas ich śviet całkam zakryty. Pryadkryć hety śviet zhadziŭsia Mikoła Kalinin, kaardynatar prajektu «Pravavaja dapamoha pradstaŭnikam cyhanskaha nasielnictva Biełarusi».
«NN»: Kolki ŭ našaj krainie cyhanoŭ?
Mikoła Kalinin: Siońnia isnujuć dźvie ličby. Adna ź ich dziaržaŭnaja, jakaja nie adpaviadaje rečaisnaści. I inšaja ličba, jakuju daje, naprykład, biełaruskaja asacyjacyja cyhanoŭ «Roma», — kala siamidziesiaci tysiač cyhanoŭ. Najbolš kampaktna jany žyvuć u miastečkach. Kala Viciebsku, za centram horadu, isnuje ceły cyhanski pasiołak Siebiachi. Vielmi šmat cyhanoŭ. Asabliva paśla taho, jak tam asieli małdaŭskija cyhany-biežancy.
«NN»: A kačavych cyhanoŭ užo nie zastałosia?
MK: Nie, čamu? Isnujuć kačavyja cyhany, naprykład tadžyckija cyhany, jakija nazyvajuć siabie «luli». Prykładna dva hady tamu ich było vielmi šmat u Miensku. Asabliva ŭ centry horadu. Isnujuć, biezumoŭna, rumynskija i vuhorskija cyhany i cyhany Zakarpaćcia. Nu, jany kačavyja nie tamu, što im heta padabajecca. Jany adtul biahuć. Kaliści jany byli prybiehli siudy, pažyli niekatory čas, a zatym źbiehli adsiul. Bo tut takoje samaje stanovišča dla cyhanoŭ, jak u Zakarpaćci ci ŭ Tadžykistanie.
«NN»: A što heta takoje — «naradzicca cyhanom»? U Biełarusi…
MK: Heta hora. Ad samaha dnia naradžeńnia vy adčuvajecie, što vy izhoj, što vy nie taki, jak usie. Heta idzie za vami ŭsio vaša žyćcio. Ad naradžeńnia, ad taho, jak vy idziacie ŭ škołu, vy pačynajecie adčuvać siabie inšym čałaviekam. I sprava nia ŭ vas, a ŭ tym, što tak da vas staviacca inšyja. Ničoha dobraha ŭ tym, kab «naradzicca cyhanom», ja nia baču.
«NN»: Ludzi chodziać u škołu. A ci pastupajuć u instytuty?
MK: Pastupajuć. Ale cyhany z vyšejšaj adukacyjaj — heta niejkija vyklučnyja ludzi. Ich vielmi mała. Cyhany nia majuć siaredniaj adukacyi, bo vielmi składanaje žyćcio. Treba zarablać hrošy, a nie vučycca. Heta mohuć dazvolić sabie vielmi bahatyja siemji, kab, naprykład, dziaŭčyna była adukavanaja. Mieła 12 klasaŭ adukacyi. Dla astatnich heta vielmi prablematyčna. Lepiej pasłać jaje na bazar, kab jana handlavała niejkimi šmotkami i prynosiła hrošy. Što tyčycca vyšejšaj adukacyi, pryviadu adzin fakt. Na terytoryi Polščy, usioj Prybałtyki i Biełarusi — tolki dva cyhany-jurysty. I heta na piać krain. I ja adzin ź ich. Heta katastrofa. Uładzie treba zadumacca — a što budzie dalej? Heta ž ludzi. I kali jany buduć nieadukavanyja, dyk kudy im iści? Jany syduć u cień. U cieniavy biznes. I ničoha dobraha ni dla cyhanoŭ, ni dla ŭłady ja tut nia baču.
«NN»: I chto vinavaty ŭ takim stanoviščy? Dziaržava ci ŭkład žyćcia cyhanoŭ?
MK: Cyhanski ŭkład žyćcia tut ni pry čym. U Savieckim Sajuzie isnavała niejkaja dyrektyva, zhodna ź jakoj da cyhanoŭ, što žadali atrymać vyšejšuju adukacyju, stavilisia lajalna. 99 pracentaŭ cyhanoŭ, jakija ciapier majuć vyšejšuju adukacyju, — ludzi stałaha vieku. I biada ŭ tym, što moładź zusim nieadukavanaja. Pracentaŭ 95 cyhanskaj moładzi nia majuć piaci klasaŭ pačatkovaj škoły. A ŭsie adukavanyja — heta staryja. A tyja, chto ciapier z moładzi adukavany, — heta, biezumoŭna, cud. Tradycyjny ŭkład žyćcia ni pry čym. Cyhany zdolnyja da navuk. Vielmi cikaviacca navukami. Ale sprava ŭ tym, što niemahčyma pastupić u toj ci inšy instytut. Voś vam žyvy prykład. Cyhan z horadu Słucku skončyŭ škołu z załatym medalom. I pryjechaŭ u Miensk pastupać u ekanamičny ŭniversytet. Nu, jon z vyhladu taki čarniavy. I nacyjanalnaść u paśviedčańni ab naradžeńni. I jamu prosta admovili. Navat nie pryniali jahonych dakumentaŭ. Tady što? Jahony baćka, stary baćka, pryjechaŭ siudy ŭ Miensk, pajšoŭ svarycca z hetymi čynoŭnikami. Jany jaho naahuł adšturchnuli, hetaha baćku. «Idzi ty kudy dalej». Tady jon źviarnuŭsia ŭ AAN. I niejki dobry čałaviek paškadavaŭ hetaha chłopca i telefonnym zvankom paprasiŭ svajho siabra ŭ mahiloŭskim universytecie — vaźmi jaho, čałaviek choča vučycca. Heta narmalnaja sytuacyja? I takich prykładaŭ šmat. I ja nia moh pastupić u dziaržaŭnuju VNU nijak. Ja navučaŭsia na hrošy Sorasa ŭ pryvatnym instytucie.
«NN»: I dzie vyjście?
Poŭnaściu hety artykuł možna pračytać u papiarovaj i pdf-versii "Našaj Nivy"
Hutaryŭ Źmicier Bartosik
Ciapier čytajuć
Vychadcy z «Alfa» KDB Biełarusi zajmajuć kiraŭničyja pasady ŭ novym rasijskim supiersakretnym śpiecpadraździaleńni, pryznačanym dla zabojstvaŭ za miažoju14
Kamientary