Nobeleŭskuju premiju ŭ halinie fizijalohii i medycyny prysudzili amerykancam Ryčardu Aksełu i Lindzie Bak za daśledavańni receptaraŭ pachu i arhanizacyi niuchalnaj systemy.
Amerykanskija daśledniki adkryli i apisali kala tysiačy hienaŭ, jakija abumoŭlivajuć najaŭnaść kala tysiačy typaŭ niuchalnych receptaraŭ.
Receptar pachu ŭjaŭlaje saboj łancuh aminakisłot, jaki prymacavany da kletačnaj membrany i pierasiakaje jaje siem razoŭ, utvarajučy peŭnaha kštałtu kišeń, da jakoj moža «prystykavacca» malekuła adarantu, źmianiajučy formu receptara. Paśla hetaha mozh atrymlivaje elektryčny syhnał ad kletki-receptara. Balšynia pachaŭ składajecca ź vialikaj kolkaści roznych malekuł-adarantaŭ, niby słova ź litar. Kali my čujem niejki pach, hetyja malekuły aktyvizujuć kožnaja «svoj» typ receptaraŭ, mozh atrymlivaje kambinacyju syhnałaŭ, jakaja raspaznajecca jak mienavita hety pach. Čałaviek moža raspaznavać i zapaminać kala 10 tysiač pachaŭ.
Asymptatyčnaja svaboda
Nobeleŭskuju premiju ŭ halinie fizyki atrymali amerykancy Devid Hros, Devid Politcer i Frenk Viłček. Dziakujučy ichnym daśledavańniam była zavieršana tak zvanaja standartnaja madel fizyki čaścinak — madel, jakaja apisvaje najmienšyja viadomyja ŭ pryrodzie abjekty i ŭzajemadziejańnie pamiž imi. Sioletnija laŭreaty apisali tak zvanaje mocnaje, abo kalarovaje, uzajemadziejańnie — siłu, jakaja dziejničaje pamiž kvarkami — čaścinkami, ź jakich składajucca pratony, nejtrony i jadry. Raniej ličyłasia, što kvark nia moža vystupać u jakaści svabodnaj čaścinki, što mahčymyja tolki kambinacyi z troch źviazanych kvarkaŭ. Hros, Politcer i Viłček matematyčna daviali, što mocnaje ŭzajemadziejańnie pamiž kvarkami pavialičvajecca pry addaleńni kvarkaŭ adzin ad adnaho i naadvarot. Heta značyć, što pry nabližeńni adzin da adnaho kvarki mohuć pavodzić siabie jak svabodnyja čaścinki. Hetaja źjava atrymała nazvu «asymptatyčnaj svabody».
«Pacałunak śmierci»
Nobeleŭskuju premiju ŭ halinie chimii atrymali izrailcy Aaron Cichanover, Aŭram Hierška i amerykaniec Irvin Roŭz. Jany adkryli mechanizm źniščeńnia ŭ kletcy niepažadanych białkoŭ. Białki, jakija nie prachodziać unutrykletačny «kantrol jakaści», paznačajucca admysłovym polipeptydam — ubikvitynam. Hety «pacałunak śmierci» słužyć u jakaści propusku ŭ prateasomu — pryładu dla ŭtylizacyi śmiećcia ŭnutry kletki, dzie białki razburajucca.
Hetaje adkryćcio dazvoliła zrazumieć, jakim čynam kantralujecca šerah vielmi važnych bijachimičnych pracesaŭ. Daśledavańni sioletnich laŭreataŭ praciahvajucca ŭ mnohich labaratoryjach va ŭsim śviecie. Užo viadoma, što mechanizm źniščeńnia białkoŭ z dapamohaj ubikvitynu maje vialikaje značeńnie dla raboty imunnaj systemy čałavieka, dzialeńnia kletki, uznaŭleńnia DNK; uvieś čas adkryvajucca novyja jaho funkcyi.
Leki, jakija mohuć być stvorany na asnovie hetaha mechanizmu, dazvolać kiravać unutrykletačnymi pracesami — spyniać razbureńnie peŭnych białkoŭ albo, naadvarot, stymulavać razbureńnie białkoŭ, jakija vyklikajuć peŭnyja chvaroby. Užo prachodzić kliničnyja testy inhibitar prateasomy Velcade (PS341), jaki vykarystoŭvajuć suprać množnaj mijelomy — rakavaha zachvorvańnia, jakoje paškodžvaje kletki — vytvorcy antyhienaŭ.
Zialony pojas Kienii
Poŭnaściu hety artykuł možna pračytać u papiarovaj i pdf-versii "Našaj Nivy"
Aleś Piatkievič
Ciapier čytajuć
Što aznačaje źjaŭleńnie vychadcaŭ ź Biełarusi ŭ rasijskim śpiecpadraździaleńni dla asabliva važnych apieracyj i tajnych zabojstvaŭ?7
Što aznačaje źjaŭleńnie vychadcaŭ ź Biełarusi ŭ rasijskim śpiecpadraździaleńni dla asabliva važnych apieracyj i tajnych zabojstvaŭ?
Vychadcy z «Alfa» KDB Biełarusi zajmajuć kiraŭničyja pasady ŭ novym rasijskim supiersakretnym śpiecpadraździaleńni, pryznačanym dla zabojstvaŭ za miažoju3131
Kamientary