«Мая ты бабка родненькая»: новая кніга пра Беларусь, хто ж яе напісаў?
У выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшла загадкавая кніга. Аўтаркі дзвюх яе частак — знаныя пісьменніцы, але яны схаваліся за псеўданімамі: Паўліна Кот і Таўфіля Багач, расказвае Зося Лугавая.
Кніга складаецца з двух вельмі розных тэкстаў і аб’яднанне іх пад адной вокладкай можна было б палічыць выпадковым альбо вымушаным. Але калі адступіць на некалькі крокаў, можна пабачыць: тое, што адбываецца ў першай аповесці, у выніку прыводзіць Беларусь да таго, што мы бачым у другім тэксце.
Падзеі ў першай аповесці адбываюцца пры канцы 1996 — першай палове 1997 года, а называецца яна «Туман, які ахутвае цябе». І гэты тэкст напраўду як туман — утульны і трывожны. Утульны — бо гэта Мінск майго дзяцінства. У ім усё магчыма, у ім жыве надзея. А трывожным — таму што падзеі балюча перагукаюцца з успамінамі пяцігадовай даўніны.
Уся заяўленая на вокладцы містыка тут сканцэнтраваная ў кватэры, у якую пераязджае галоўная гераіня. Гэта сталінка ў раёне ГУМа, ранейшая кватэра нумар «нуль»: у ёй супрацоўнікі КДБ сустракаліся з інфарматарамі. У кватэры ўзнікаюць цені, яна прапахла старамодным мужчынскім адэкалонам і цыгарэтамі, адклейваюцца і ападаюць на падлогу новыя шпалеры. Усё астатняе — вельмі канкрэтныя падзеі, якія лёгка можна нагугліць, калі чытач не ведае, не памятае ці яшчэ не нарадзіўся ў тыя часы. Называюцца тыя падзеі «Мінская вясна — 1996».
«Далей давялося жыць у краіне, якая зрабілася іншай. Летам 1997 года Дзяўчына атрымала заказ ад прыватнага выдавецтва на кнігу «Як выжыць у сучаснай турме».
Гераіня працуе ў літаратурным музеі ў Траецкім прадмесці і неабыякава ставіцца да палітычных падзей у краіне. У пэўны момант яна застаецца ля Чырвонага касцёла з маленькім дзіцём Алеся — калегі, які будзе ўдзельнічаць у акцыі пратэсту, а на раніцу яго будуць шукаць «паўсюль, куды тэлефануюць, калі чалавек знікае раптам з вуліцы і яго нідзе няма».
«Прайшлі ля белых турэмных муроў і па вуліцы імя Валадарскага, выйшлі на праспект. Карціна была як у сне — з аднаго боку праспекта па ходніках ішлі людзі, як звычайна, а на другім баку амапаўцы змагаліся з дэманстрантамі — махалі дубінкамі.
— Дзе тата? — спытаў хлопчык.
— Там».
Гісторыя з калегам скончыцца адносна добра і пакідае здзіўленне: няўжо калісьці так было? Бо сённяшні досвед выціснуў амаль усе ўспаміны. Але потым гераіня будзе купляць прадукты для перадач іншым людзям і насіць іх на Валадарку, і тут прыходзіць здзіўленне іншага кшталту: як мала змянілася ў Беларусі за трыццаць год. Хіба што Валадарка ўжо не там.
Другая аповесць — «Дзве праўды» — датаваная 2014—2018 гадамі. Пасля яе ўзнікае падступная думка: ці не спазніліся мы?
Гэты тэкст пра тое, як жывуць людзі ў вёсках і невялікіх беларускіх мястэчках. Здаецца, нічога незвычайнага для белліта, у нас такога багата. Але гэтым разам за людзьмі назіраюць чэрці — дзед і ўнук.
Іх можна залічыць у той самы містычны элемент, бо ўсё іншае нават занадта жыццёвае.
Чэрці тут адны з нешматлікіх станоўчых персанажаў. Яны жывуць у вясковай хаце старой бабкі Алесі і даглядаюць яе. Але ўнук падгадаваўся і дзед вырашае паказаць яму чалавечае жыццё. Таму чэрці кіруюцца ў падарожжа па ваколіцах.
«Тутэйшая мудрасць — гэта тая, якая тутака: адна праўда ў сваёй хаце, другая — у радзіве, адна — для сябе і сямеечкі сваёй, другая — для ўсяго свету. Не блытаешся — тады не бяды, а як наадварот — дрэнь твае справы!… а той праўды, што для сябе, нідзе не навучаць — трэба мець пільныя вочы, чуйныя вушы і не адну пару лапцей стаптаць, каб яе спазнаць».
І паўстае калейдаскоп лёсаў, партрэтаў і гатункаў чалавечай бязглуздасці і недарэчнасці.
Вясковыя бабкі, што дажываюць свой век; спрытныя мужычкі — спецыялісты шырокага профілю; школьныя настаўніцы са шматгадовым стажам прыстасаванняў і продажу самаробнага самагону; цяжарныя старшакласніцы; прафесійныя шматдзетныя маці; вялікаўзроставыя мамчыны сынкі, якія толькі і шукаюць, з кім выпіць.
Нягледзячы на тое, што карціны перад вачыма маларадасныя, мне падалося, што інтанацыйна і стылістычна тэкст мне знаёмы і нагадвае допісы адной пісьменніцы, якую многія абажаюць. У аповесці няма ўласцівых тым допісам надзеі і гумару, але ж і фармат тут іншы.
Пісаць так натуральна пра гэтае беспрасвецце можна толькі бачыўшы яго на ўласныя вочы. Але самае галоўнае — маючы любоў да людзей і моц не заплюшчваць вочы нават тады, калі ўжо зусім моташна.
«— Можа і вылюднее хто, вось хоць бы Гарсюковых дзеўка — і вучыцца, і хваляць яе…
— Дай бог, але ведаеце, Аля, я ўжо тут трыццаць гадоў — нагледзелася, — уздыхнула настаўніца. — Як каторая дужа харошая і правільная, дык пасля нідзе не чуваць і не відаць…»
У дадатак — россып народнай мудрасці: таго, што сам не прыдумаеш, трэба ўважліва назіраць за людзьмі ў натуральным асяродку, альбо прынамсі ў маршрутках, аўтобусах ды электрычках: «Многа на свеце дзіковін — кожны мудак Бетховен!», «Родзіць — будзе ёй прафесія!».
Сыходзяць пакрысе ў лепшы свет тыя вясковыя бабкі, якія сама соль зямлі беларускай — наіўныя, шчырыя, як грыбы павылазіўшы з той зямлі і ўсё сваё жыццё на ёй пражыўшы. І паважаеш гэтых бабак, і шкадуеш. Але іх дзеці і ўнукі ніякіх цёплых пачуццяў не выклікаюць. Прынамсі на старонках гэтай кнігі.
«Алеся канала адна ў спусцелай хаце… Чарцюк у скрусе прашаптаў: «Мая ты бабка родненькая». Лысы Чорт закрыў старой вочы — не дарма яна на яго спадзявалася, яе некалі даводзілі пляменніцы».
І малады чорт не вытрымлівае — ідзе ўпрочкі: «То пайду я, дзеду, неяк млосна тутака. Як усё адно няма чым дыхаць!» Дыхаць напраўду няма чым, хоць плач. І толькі ў самым апошнім абзацы аўтарка кідае дробку надзеі. Чарцюк сыходзіць, але ён усё яшчэ сярод нас: «Дзе ён зараз? А паўсюль, куды ні глянь — і вакол нас, і ўнутры нас! Ратуе-бароніць тутэйшых унукаў ад тых разумнікаў, што надта ўжо часта па хлеб-соль не грукаючыся ідуць».
Таўфіля Багач. Паўліна Кот. Паспець да цемры. Містычныя гісторыі з Беларусі. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025
Каментары