Beš adkazaŭ za Buša

Čarhovaj achviaraj začystki Biełarusi ad lišnich zamiežnikaŭ staŭsia prafesar z ZŠA Tery Beš. Dva hady tamu jon pryjechaŭ u Miensk vykładać mižnarodnaje prava ŭ BDU. Z baćkam pajechali dźvie dački 10 i 13 hod, žonka zastałasia ŭ Amerycy. Dziaciej vučyli biełaruskija nastaŭniki. Apošnim vialikim prajektam Tery Beša była arhanizacyja ŭ BDU bujnoj studenckaj kanferencyi ŭ krasaviku, u jakoj udzielničali bolš za 500 studentaŭ z 27 biełaruskich i zamiežnych universytetaŭ. Jon taksama zładziŭ na bazie BDU kursy anhielskaj movy, pryčym niedarahija — tydzień intensiŭnaha navučańnia kaštavaŭ 54 tys. Repetytary biaruć stolki za try hadziny, a tut — ažno siem dzion.

Aproč hetaha, Tery Beš padaryŭ škołam 40 tysiačaŭ padručnikaŭ pa anhielskaj movie, biaspłatna pracavaŭ u prajekcie Nacyjanalnaj biblijateki, źviazanym ź pierakładami ź biełaruskaj movy, pryvioz z Ameryki tuzin lektaraŭ dy patencyjnych investaraŭ, a letaś admysłova jeździŭ u Nihieryju, dzie dapamahaŭ adbirać 53 studenty, jakija paśla pryjechali na vučobu ŭ Biełaruś.

Što praŭda, jak my daviedalisia, Tery Beš u pryvatnych hutarkach davaŭ infarmacyju pra kursy anhielskaj movy, jakija ładziać u Biełarusi amerykanskija pratestanckija supołki, adnak rabiŭ heta nienaviaźliva i nia ŭ źviazku sa svajoj vykładčyckaj dziejnaściu.

Apalityčny prafesar

Tery Beš kaža, što paźbiahaŭ palityki na lubych uzroŭniach. «Ja ni razu nie vykazaŭ niezadavoleńnia ŭładami hetaj krainy», — napisaŭ jon u liście na Chartyju'97. Prafesar ni razu nia braŭ udziełu ŭ palityčnych akcyjach i navat źvioŭ da minimumu svaje kantakty z pasolstvam ZŠA.

Adnak, niahledziačy na heta, paśla pryznačeńnia Vasila Stražava rektaram BDU Tery Beš pačaŭ adčuvać cisk z boku ŭniversyteckaj administracyi. Jon uzmacniŭsia ciaham apošnich troch miesiacaŭ. Ciapier zrazumieła, da čaho ŭsio išło. «Ja dumaju, što ja apošni čałaviek z Zachadu ŭ Biełarusi, jaki sprabavaŭ zrazumieć biełaruskija ŭłady i pracavać ź imi, kab dapamahčy hetaj krainie. Ja ŭpeŭnieny, što ciapier sytuacyja dla biełaruskich uładaŭ bieznadziejnaja. Viartańnia nazad niama», — skazaŭ Tery Beš, adjaždžajučy z dačkami ŭ Litvu.

Zamiežniki bajacca

Uładzisłaŭ Biełavusaŭ, vypusknik fakultetu mižnarodnych adnosinaŭ i arhanizatar internet-resursu praunik.org, kaža, što studenty zbolšaha pazytyŭna adhukalisia pra toje, jak Beš vioŭ lekcyi, choć niekatoryja i ličać, što jahonamu vykładańniu brakavała systemnaści. «Całkam zvyčajny amerykanski dziadźka, — kaža Ŭładzisłaŭ, — tolki kimści strašenna zapałochany».

Čamu zamiežnyja vykładčyki dy lektary pryjaždžajuć u Biełaruś? Dla mnohich vykładčyckaja praca za miažoj, tym bolš — u ekstremalnych umovach Uschodniaj Eŭropy — dobry dadatak u reziume, jaki dazvolić padniacca pa karjernaj leśvicy. Da taho ž, žyvuć jany tut najčaściej nie na biełaruskija zarobki, a na hrošy, jakija atrymlivajuć z-za miažy — chto z dabračynnych fondaŭ, chto ad svaich universytetaŭ. Heta daje mahčymaść niabłaha zekanomić, uličvajučy niedarahi košt žyćcia ŭ Biełarusi.

Hutaračy z tymi zamiežnikami, chto žyvie ŭ Biełarusi bolš čym paŭhodu, zaŭvažaješ dźvie ahulnyja rysy: jany pačynajuć ščyra lubić hetuju krainu i panična bajacca biełaruskich uładaŭ. Jany całkam mianiajuć zvyčki: paźbiahajuć telefonnych razmovaŭ, ščyrych hutarak u tłumnych restaracyjach, nikoli nie vykładajuć z kišeni pašpart i nie pahadžajucca na interviju. Adjaždžajučy na čas z kvateraŭ, zamiežniki admysłovym čynam kładuć vopratku ci arkušy papiery, kab potym paraŭnać, ci nia było ŭ domie niaprošanych haściej.

Adzin ź niemcaŭ raskazvaŭ historyju pra toje, što, viarnuŭšysia dadomu i zajšoŭšy ŭ łazienku, jon byŭ šakavany — niechta pamianiaŭ miescami kraniki, što paznačajuć haračuju i chałodnuju vadu, nibyta padkazvajučy: «my za taboj vižujem».

Tery Beš bajaŭsia za svaich dziaciej. Kamuści heta moža padacca paranojaj. Ale, moža być, heta my pryzvyčailisia i ničoha nie zaŭvažajem, a jany aceńvajuć sytuacyju adekvatna? Bo toje, što ty nie zajmajeśsia palitykaj, zusim nia značyć, što ŭ ciabie nia mohuć uźniknuć prablemy.

Tery Beš — druhi paśla Ałana Fłaŭerza, brytanskaha daśledčyka čarnobylskich prablemaŭ, prykład, kali jaŭna dziela palityčnych patrebaŭ departujuć całkam apalityčnych ludziej. Heta kaža pra toje, što ŭłady chacieli b źvieści lubuju zamiežnuju aktyŭnaść da nula. Uładu pužaje navat nia krytyka, a lubaja prysutnaść zachodniaha ładu dumak. Sam žyvy kantakt ź inšaziemcami abaviazkova pryviadzie da rostu niezadavolenaści sučasnym stanam rečaŭ u krainie, — tak, badaj, miarkujuć u «kampetentnych orhanach».

AK

∎

Sioleta z krainy byli pa palityčnych pryčynach byli vysłanyja ŭžo 9 zamiežnika – absalutny rekord za čas prezydenctva Alaksandra Łukašenki. A hod ža jašče nia skončyŭsia...

Svaju pieršuju hučnuju vysyłku małady režym ździejśniŭ u 1995 h. Maryjuša Kšakleŭskaha, lidera polskaj «Salidarnaści» abvinavacili ŭ ahitacyi suprać uładaŭ. U 1996 była departavanaja hrupa aktyvistaŭ ukrainskaj arhanizacyi UNA-UNSO, haściej haračaj viasny-96. U 1997 Biełaruś pakinuŭ karespandent NTV Alaksandar Stupnikaŭ: uładam nie spadabałasia toje, jak rasiejski telekanał aśviatlaje biełaruskija padziei. U tym ža hodzie byŭ vysłany Piter Bern, kiraŭnik Biełaruskaha Fondu Sorasu. Potym zamiežnikam dali «pieradyšku», ale ŭ 2001 h. vysłali ŭžo troch čałaviek: personaju non hrata byŭ abvieščany pieršy sakratar pasolstva ZŠA Sierž Alaksandraŭ. Byli vysłanyja taksama Robert Fiłdynh, supracoŭnik Centru salidarnaści Amerykanskaj fiederacyi pracy – Kanhresu pramysłovych prafsajuzaŭ i supracoŭnik Českaha humanitarnaha fondu «Čałaviek u niadoli» Michał Płaviec. U 2002 prablemy zajmieŭ lider SPS Barys Niamcoŭ, u 2003– siabry kryła «Maładyja sacyjalisty» SDP Niamieččyny Jan Buš i Štefan Kemerlinh, daradca vice-premjera Polščy Katažyna Matušeŭskaja i karespandent NTV Pavał Sielin. U 2004 h. vysłali brytanskaha vučonaha Ałana Fłaŭersa, žurnalista Michaiła Padalaka i vajennaha ataše polskaj ambasady Kazimieža Vitaščyka. U 2005 departavali piaciora aktyvistaŭ ukrainskaj moładzievaj arhanizacyi «Nacyjanalny aljans», českaha dyplamata Paŭła Kžyvahłavaha i polskich dyplamataŭ Marka Bućku i Andžeja Bučaka.

∎

Tery Beš: Dočki płakali, bajučysia aryštu

Pierad samym adjezdam ź Biełarusi amerykanski prafesar znajšoŭ čas, kab adkazać na pytańni karespandenta «NN».

«NN»: Spadar Beš, čamu vy vyrašyli pryjechać u Biełaruś?

Tery Beš: Ja vielmi lublu słavianskija narody. 100 hod tamu maja babula emihravała z Polščy ŭ ZŠA. Za časami chałodnaj vajny ja navat u marach nia moh spadziavacca, što niekali zmahu naviedać Uschodniuju Eŭropu. Ale sytuacyja źmianiłasia. Piać hod tamu ja mieŭ mahčymaść vykładać u Litvie. Ale chaciełasia pažyć jašče i siarod słavianaŭ, tamu ja byŭ vielmi ŭzradavany, kali BDU zaprasiŭ mianie ŭ Miensk.

«NN»: Paśla taho jak Vam było pradjaŭlena patrabavańnie pakinuć krainu, vy zajavili, što baiciesia za biaśpieku svaich dziaciej. Vy sapraŭdy ličycie, što ŭsio nastolki surjozna?

TB: Vy pavinny razumieć sytuacyju. 13 lipienia ŭrad padoŭžyŭ vizu na 30 dzion. Ale ŭ piatnicu mianie vyklikali va ŭniversytet a 5-j viečara i paviedamili, što ja mušu pakinuć krainu ciaham dźviuch hadzin. Možacie ŭjavić stan, u jakim ja viartaŭsia dachaty. Ni ŭ mianie, ni ŭ maich dziaciej nie było na rukach pašpartoŭ — jany znachodzilisia ŭ mihracyjnaj słužbie. I ŭ mianie byli ŭsie padstavy mierkavać, što mianie j dziaciej siłaj mohuć vyvieźci na biełaruskuju miažu. Dočki płakali, bo bajalisia, što nas usich aryštujuć. Tolki paśla taho, jak amerykanskija dyplamaty źviazalisia z MZS, biełaruskija ŭłady zhadzilisia pačakać niekalki dzion, pakul nam nie addaduć pašpartoŭ.

«NN»: Kali ŭ budučyni źjavicca mahčymaść viarnucca ŭ Biełaruś, ci skarystajeciesia Vy joj?

TB: Ja ŭsim sercam žadaju viarnucca. Usio što adbyłosia, vielmi baluča. Ja adčuvaju, što ŭva mnie niešta pamierła na hetym tydni.

Hutaryŭ Aleś Kudrycki

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0