Trahiedyja Tolika Sysa

Jon začaroŭvaŭ ludziej. Kožnaje słova kłałasia ŭ serca i dušu, honiačy murašak pa ciele i vybivajučy ślazu.

Try biełaruskija paety

Upieršyniu my paznajomilisia z Anatolem Sysom, kali vučylisia na I kursie homielskaha fiłfaku. Čamu ja kažu «my» — bo na adnym patoku sa mnoj vučyŭsia Jedruś Akulin i Siaržuk Sys, jaki pachodziŭ z Zaspy, susiedniaj z Haroškavam vioski. Da nas u aŭdytoryju zazirnuŭ małady chłopiec sa śvietłymi vałasami dy trochi vypučanymi vačyma j biezapelacyjna abviaściŭ: «Ja — paet Anatol Sys! Kali siarod vas jość paety ci prazaiki — uviečary prychodźcie na pasiadžeńnie litaraturnaha hurtka «Krynička»!»

My ŭtroch i pajšli tudy. Dzie i paznajomilisia. Sys vučyŭsia na III kursie i byŭ viadomy na ŭvieś fiłfak paet, choć dobrych žyvych nastaŭnikaŭ ci paplečnikaŭ u jaho nie było. Viktar Jarac, jaki vioŭ tady pasiadžeńni «Krynički», taksama Tolikaŭ ziamlak z Zaspy, chutčej, byŭ za siabra. A nas, maładziejšych, pakul što jon nia braŭ u raźlik. Paźniej užo, u Miensku, ubačyŭšy nas ź Jedrusiem, zaŭsiody hanarliva abviaščaŭ usim: «Hladzicie, heta maje dzieci!» I sapraŭdy, pieršych paru hadoŭ va ŭniversytecie my «hladzieli jamu ŭ rot».

Tolik sam šukaŭ i vybiraŭ sabie paetyčnych nastaŭnikaŭ. Nia pamiataju, kaho chvaliŭ z rasiejskich paetaŭ, a ź biełaruskich horda abviaščaŭ: «U maładoj litaratury jość try sapraŭdnyja paety: Razanaŭ, Niaklajeŭ i Paškoŭ!» Treba skazać, što amal nie pamylaŭsia. Prynamsi, dva ź ich dakładna zastanucca ŭ biełaruskaj litaratury.

Dobra pamiataju pieršy pačuty mnoju vierš Sysa, jaki jon pračytaŭ na «Kryničcy». Tam było štości pra zabitaha delfina, jaki płavaŭ pa sinich chvalach, a pobač ź im płavali jahonyja mazhi.

Hetaja peŭnaja samatužnaść, addalenaść ad litaraturnaha Miensku nakłała adbitak na jahonaje dalejšaje žyćcio i litaraturny šlach, jaki jon cierabiŭ vyklučna sam. Adsutnaść aŭtarytetaŭ — niebiaśpiečnaja reč. Jana dazvalaje biasstrašna iści napierad, zachoŭvać pryrodnuju čyściniu i dasiahać niejmaviernych vyšyń, ale časam davodzić žyćcio da poŭnaha anarchizmu i robić jaho prosta biessensoŭnym.

Tolki nie ŭhražajcie!

Jon lubiŭ hučny śmiech, cikavyja, a časam i balučyja žarty. Pryhožy i vielmi dužy, jon padabaŭsia mnohim filalahiniam. I časam kruciŭ ź imi ramany. Ale ŭžo ŭ tyja hady jon pryśviaciŭ siabie adnoj paniency — paezii. Imknučysia dasiahnuć maksymalnaj ščyraści ŭ paezii, jon amal nie adroźnivaŭ paeziju ad žyćcia i byŭ hetkim ža ščyrym u žyćci, što časta staviła jaho ŭ dramatyčnyja sytuacyi. Razy dva jaho źbiralisia vyhaniać z universytetu. Nie za toje, što kiepska vučyŭsia, a za toje, što jon zaŭsiody byŭ ščyry i kazaŭ praŭdu vykładčykam u vočy. Byli vykładčyki, jakija lubili jaho, a byli takija, što nienavidzieli. Spraŭdžvałasia banalnaja iścina: mizernaści nienavidziać talent za toje, što jon nie taki, jak jany. Upieršyniu ŭ žyćci ja bačyŭ takuju nieprychavanuju zajzdraść da jaskravaha talentu i žadańnie złamać čałavieka, dakazać, što jon — nikčemnaść. Ale Sys nie łamaŭsia, nie ŭhinaŭsia i horda, jak karabiel, išoŭ svaim šlacham.

Što da žartaŭ — Tolik lubiŭ sam stvarać roznyja niedarečnyja i śmiešnyja sytuacyi. Užo ŭ Homieli jon z dvuma adnaviaskoŭcami, taksama mažnymi chłopcami, pryjšoŭ u restaran. Sieli za stolik. Aficyjantka prapanavała zrabić zakaz. Absalutna surjozna chłopcy dali zakaz: «Try miski baršču i bułku chleba!» Aficyjantka razhubiłasia i pierapytałasia: «Čto? Čto?» «Try miski baršču i bułku chleba!» — z kamiennymi tvarami paŭtaryli jany. Aficyjantka spałochałasia i, adychodziačy ad ich zadam, adno tolki paŭtarała: «Nie ŭhražajcie! Nie ŭhražajcie!»

Nastupnym razam jany sa svaim siabrukom u homielskim parku hołasna naŭzryd abbrachali maleńkaha sabačku, jaki na vorcy ŭ svajoj haspadyni ŭzdumaŭ pabrachać na ich. U vyniku ŭciakaŭ spałochany sabačka, a razam ź im i nia mienš spałochanaja jahonaja haspadynia.

Paleskaja salidarnaść

U niečym jon, biezumoŭna, paŭpłyvaŭ na naša stanaŭleńnie jak asob, unutranuju niezaležnaść. Samaje kaštoŭnaje, što jon navučyŭ canić asabistym prykładam, dyk heta volu, jakaja tady jašče nia značyłasia ŭ systemie savieckich kaštoŭnaściaŭ. Dobra pamiataju, jak, chodziačy paŭsiul z natatnikam ź vieršami, jakija jon pisaŭ pakutliva doŭha, litaralna chvareŭ, pierapisvajučy, prahavorvajučy na prapachłych supami internataŭskich linoleŭmnych kalidorach, dašlifoŭvajučy ŭnačy, pierabirajučy słovy, jak kaštoŭnyja kamiani, jon ubačyŭ nas, što išli z načnoj razhruzki brudnyja i stomlenyja, i skazaŭ: «Napracavacca paśpiejecie! Vučyciesia, pakul u vas jość takaja mahčymaść, čytajcie, pišycie, uzrastajcie, pakul kormiać vašyja baćki! Vas siudy nie pracavać pasyłali!» Heta ŭraziła mianie. Ja padumaŭ — i praŭda! I bolej na načnyja razhruzki nie chadziŭ.

Ale była jašče adna načnaja razhruzka, na jakuju my trapili ŭ budatradzie razam ź Jedrusiem i Tolikam. Razhruzka kalijnych uhnajeńniaŭ z vahonaŭ. My budavali damy ŭ Babčynie, jakija ciapier stajać pustyja — radyjacyjnaja zona. Hrošaj płacili mała, i voś našy kamandziry damovilisia na kałym. Pa dva čałavieki na vahon, cełuju noč my kidali šuflami hetaje ŭhnajeńnie, a Tolik čas ad času zapiavaŭ mahutnym hołasam štości z Dony Samer. Była takaja papularnaja amerykanskaja śpiavačka. Amal siurrealistyčnaja karcina. Cichaja paleskaja noč, jakaja, nie paśpieŭšy skončycca, užo zapaliłasia na ŭschodzie miakkim zołkam, vializnyja prazrystyja zorki, čysty śpieŭ zvarjaciełych sałaŭjoŭ i mahutny ryk niastomnaha Sysa.

Tady ŭ Babčynie ŭ Sieržuka Sysa pačalisia niepryjemnaści ź miascovymi chłopcami praz tamtejšuju pryhažuniu, i jany pačali adłoŭlivać jaho ŭsioj svajoj viaskovaj hramadoj, haniajučysia za im, jak statak bykoŭ, kab pabić (choć Siaržuk byŭ nievinavaty, i dziaŭčyna — ni snom ni ducham, a zavaryŭ kašu tutejšy chłopiec, pjany stryječny brat Mikoły Miatlickaha). Tolik prapanavaŭ niečakany chod — usim chłopcam z budatradu pastryhčysia nahała, kab było niemahčyma paznać Sieržuka. Pajechaŭšy u łaźniu ŭ Chojniki, my, čałaviek dvanaccać, salidarna hetak i zrabili. Pamiataju vyraz na tvarach u chojnickich habrejskich chłapcoŭ, jakija tady jašče žyli ŭ Chojnikach i tusavalisia kala łaźni, kali jany ŭbačyli cełuju kupu łysych budatradaŭcaŭ. Sieržuka ŭžo było niemahčyma adroźnić, chacia viečna pjany Miatlicki sa svaimi bykami i prychodziŭ na apaznańnie, dy dzie tam!

Naviartańnie

Pieršyja sproby ŭciahnuć Tolika Sysa ŭ moładzievy nacyjanalny ruch u 1981-m, jaki tady raspačali mienskija studenty — V.Viačorka, S.Sokałaŭ, S.Dubaviec, — jon uspryniaŭ naściarožana. Kazaŭ, što ŭ Miensku tam nacyjanalisty i što ŭsio heta skončycca turmoj, a jon choča pisać vieršy i ničoha bolej.

Choć i z prablemami, universytet jon dziakujučy dekanu skončyŭ i pajšoŭ u vojska, słužyŭ u polskaj Lehnicy, u pantonnym bataljonie. U Polščy razhortvaŭsia niezaležnicki ruch, i, jak raskazvaŭ Sys, na płocie vakoł vajskovaj čaści im časta malavali toje, što dumali pra ich.

Za hety čas padraśli i my, pierajšoŭšy na biełaruskuju litaraturnuju movu, pavialičyŭšy svaje viedy ŭ biełaruščynie dy pašyryŭšy koła adnadumcaŭ. Heta mocna ŭraziła Tolika pa prychodzie z vojska. Jaho šykoŭnaja trasianka, jakoj jon viečna farsiŭ padčas vučoby, ciapier vyhladała anachranizmam. I jon adrazu ž pierajšoŭ na litaraturnuju movu, na jakoj razmaŭlaŭ da kanca žyćcia. Jon i da nas pačaŭ stavicca ŭžo jak da roŭnych. Pracujučy ŭ Vietkaŭskaj «rajoncy», časta byvaŭ u nas u internacie, braŭ čytać knižki, słuchaŭ maje haračyja apoviedy pa historyi Biełarusi, što ja zdoleŭ nakapać pa peryjodykach, čytaŭ Jermałoviča, Abdzirałoviča, «Kałośsie» i «Studenckuju dumku», jakija ŭ fatakopijach chadzili pa rukach. I nie takija strašnyja ŭžo byli dla jaho našyja nacyjanalisty. Nieŭprykmiet, atrymaŭšy patrebnyja viedy, jon i sam staŭ nośbitam biełaruskaj nacyjanalnaj idei.

Uvosień 1984 h. ja pastupiŭ u aśpiranturu Instytutu litaratury Akademii navuk i atrymaŭ miesca ŭ internackim pakoi na Akademičnaj. Tam jašče davučvaŭsia Juzik Januškievič, užo vučyŭsia historyk Mikoła Kryvalcevič, tolki pastupiŭ Hienadź Sahanovič. U nas adrazu ž skłałasia biełaruskaje koła, i zakipieła aktyŭnaje žyćcio.

U hety čas, kinuŭšy «rajonku», u Miensk pryjechaŭ Tolik Sys. Nia majučy žytła, spaŭ u pakoi ŭ mianie, u Sahanoviča, jaki mieŭ adnaasobny pakoj. Chadziŭ-šukaŭ pa Miensku pracu, pakutavaŭ, šumna ŭzdychaŭ i napisaŭ chiba što za paru hetych miesiacaŭ adny z najlepšych svaich vieršaŭ — «Pacir», «Manaloh Apanasa Filipoviča», «Duch» dy jašče niekalki inšych. Taksama napisaŭ paru artykułaŭ pa biełaruskaj kultury, u pryvatnaści dla «Maładości» pra słuckija pajasy. Urešcie znajšoŭ pracu na telebačańni, za što vielmi dziakavaŭ Buraŭkinu, atrymaŭ pakoj u internacie i niejak začapiŭsia za Miensk. Za hety čas paznajomiŭsia sa śviadomaj biełaruskaj moładździu.

Nazvy, darečy, dla svaich «manalohaŭ» časam davaŭ advolna, jak z tym ža ž «Apanasam Filipovičam», za staraśvieččynaj maskujučy sučasny źmiest. A časam natchniaŭsia jakoj-niebudź postaćciu ź biełaruskich nacyjanalnych dziejačaŭ, jakaja ŭražvała jaho svaim jaskravym talentam ci trahičnym žyćciovym losam. Tak, užo paźniej, pierabirajučy staruju biełaruskuju peryjodyku, ja pračytaŭ pra biełaruskaha artysta Ramualda Žakoŭskaha, jaki skončyŭ žyćcio samahubstvam, pierapisaŭ hetuju infarmacyju i pakazaŭ Toliku. Toj schapiŭsia za jaje i napisaŭ «Manaloh Ramualda Žakoŭskaha».

Uviesnu 1985 h. na Radaŭnicu na Ŭschodnich mohiłkach śviadomaja moładź i starejšyja naładzili ŭskładańnie kvietak da mahiły Karatkieviča. Pryjšli i my. Byli pramovy i vystupy. Tolik taksama vystupiŭ i pračytaŭ svoj vierš «Duch». Jak jon čytaŭ vieršy — heta asobnaja havorka. Jon začaroŭvaŭ ludziej. Kožnaje słova kłałasia ŭ serca i dušu, honiačy murašak pa ciele i vybivajučy ślazu. Usie źnieruchomieli, bo było ŭ vieršy, aproč usiaho, i pra «pluhavaha», jaki skaža: «Duch — heta, ludzi, Ja!» — Skaža, a sam z rahami. Ludzi raziaviać rot — Jak ža ž, takija słovy: «Z nami — uvieś narod! Šlach da adzinaj movy!» — ź jakoj pahardaj i nianaviściu hučali hetyja radki pra «adzinuju movu»! Prarokam viaščaŭ jon pra Ducha-zastupnika, jaki «Vyžyvie — hena tak! Znojdzie… i vam na tacy miedny padaść piatak: «Voś vam na chleb, zasrancy!» Pra «adzinuju movu» tady viaščali z samych vysokich trybun. I asacyjacyi z «pluhavym» byli vielmi prazrystyja.

Adrazu paśla skančeńnia pramoŭ da Anatola padyšli try koratka pastryžanyja chłopcy ŭ cyvilnym, jakija dahetul abciralisia ŭ natoŭpie, sunuli jamu pad nos knižački i pamknulisia zatrymać jaho. U mianie było adčuvańnie rospačy, jak, mabyć, i va ŭsich, chto tam byŭ. Bo što na toj čas aznačała takoje zatrymańnie, nia viedaŭ jašče nichto. Ja instynktyŭna schapiŭ adnaho ź ich za łokać, sprabujučy niejkim čynam zatrymać, zadajučy niejkija niedarečnyja pytańni, nakštałt «Za što?». Adziny, chto nie razhubiŭsia, dyk heta byŭ Anatol, jaki rezka raźviarnuŭsia i… pabieh! Hetaha nie čakali i «cichuny», jakija sa spaźnieńniem kinulisia za im. Tolik źjaviŭsia ŭviečary da nas u internat i raskazaŭ, što ŭciok ad ich, — dobra, na mohiłkach na Radaŭnicu tady było šmat ludziej, i jon, pierasiedzieŭšy za adnoj z mahiłak, vybraŭsia niezaŭvažanym.

Uviesnu 1985-ha pryjšła maja čarha iści ŭ vojska na paŭtara hodu. Viarnuŭšysia ŭ Miensk uvosień 1986 h., ja ŭbačyŭ, što Tolik užo asvojtaŭsia ŭ Miensku, paznajomiŭsia šmat z kim ź biełaruskich kulturnych dziejačaŭ, fatohrafaŭ, mastakoŭ, moładzievych nacyjanalnych aktyvistaŭ. Aleh Biembiel, Aleh Minkin, Anatol Klaščuk, Alaksiej Maračkin — hety šerah nieardynarnych asob možna było b praciahvać i praciahvać. Znajomstvam spryjała jahonaja praca. Ciahajučy draty — inšaha jamu nie prapanoŭvali — za kamerami i aśviatlalnymi lampami, jon mieŭ šmat času, kab pahamanić i paznajomicca ź cikavymi dla jaho ludźmi. Sytuacyja ŭ hramadztvie pačała mianiacca, harbačoŭskaja pierabudova nadała nam realnaha impetu i aptymizmu. Źjaviłasia mahčymaść dla lehalnaj pracy, prapahandy biełaruskich idej. Pačała pierahladacca ŭ abjektyŭny bok biełaruskaja historyja, źjavilisia ŭ druku zabaronienyja doŭhija hady litaraturnyja tvory.

Pavievy voli paśla doŭhaha pieryjadu zadušša i zastoju pjanili nam hałovy. Była sproba dałučyć Anatola da padpolnaj dziejnaści, jakuju tady pravodzili my pa miery svaich mahčymaściaŭ. Ja raskazaŭ jamu pra našu hrupu, u jakuju ŭvachodzili Viačorka, Suša, Ivaškievič, Dubaviec dy inšyja, raskazaŭ pra mety i zadačy. Ciapier ideja niezaležnaści Biełarusi, jaje desavietyzacyi nie była takoj niedasiažnaj. Jon pahadziŭsia pracavać, udzielničaŭ u niekalkich zborkach, zdavaŭ składki, štomiesiačna pa piać rubloŭ, ale dalej sprava nie pajšła. Padpolnaja praca patrabavała skrytnaści i kanśpiracyi, a Tolikava paetyčnaja impulsiŭnaść i ščyraść mahli naškodzić i jamu, i ŭsim nam, tamu było vyrašana hłybiej jaho nia ŭciahvać, ščylna pracujučy razam u lehalnym poli. Tym bolš što my razumieli: jahony paetyčny talent, tyja temy, na jakija jon pisaŭ, tyja prablemy, jakija jon staviŭ u svaich vieršach, jahonyja pramoŭnickija zdolnaści, zdolnaści pierakonvać i ŭpłyvać na ludziej užo mahli być realizavany adkryta i lehalna ź vializnaj karyściu dla Baćkaŭščyny. Jon žyŭ Biełaruśsiu i dziela Biełarusi, a što jašče treba było?

U kastryčniku—listapadzie 1986-ha na čarhovaj naradzie Miktaratu, jak my nazyvali svaje patajemnyja zborki, było pryniata abaviazkovaje dla vykanańnia rašeńnie maksymalna raźvivać lehalnyja metady pracy ŭ hramadztvie praz stvareńnie «niefarmalnych», jak ich nazyvali, arhanizacyj. A ŭ śniežni 1986 h. u internataŭskim pakoi Anatola Sysa na Avanhardnaj upieršyniu sabralisia šeść maładych litarataraŭ, jakija zapačatkavali Tavarystva maładych litarataraŭ «Tutejšyja», jakoje adyhrała značnuju rolu ŭ tvorčym i demakratyčnym žyćci Biełarusi naprykancy 1980-ch.

Jak paźniej vyśvietliłasia, adzin z našaj šaściorki jašče raniej byŭ zaverbavany KDB, ale ŭžo ništo nie mahło spynić moładzievaha ruchu i tych hrandyjoznych pieramien u historyi Biełarusi, jakija nieŭzabavie nadyšli, da čaho my taksama, nakolki mahli, prykładali svaje namahańni. Bliskučaja rola ŭ tahačasnym moładzievym nacyjanalnym ruchu naležała Anatolu Sysu. Bolš padrabiazna ja napišu pra heta paźniej. Žyćcio «Tutejšych», litaraturnyja viečaryny, udzieł u roznych «niefarmalnych» imprezach, uźniaćcie na ščyt u svajoj tvorčaści nacyjanalnaj idei — usio heta natchniała nia tolki Anatola, ale i tych ludziej, ź jakimi jon kantaktavaŭ. Epocha źmien naradžaje vialikich tvorcaŭ. Trahiedyja hetaj epochi stanovicca časta i ichniaj asabistaj trahiedyjaj.

Pavodle časopisu «Asambleja»

ALEŚ BIALACKI — litaratura-znaŭca, pravaabaronca, kiraŭnik pravaabarončaha centru «Viasna», začynienaha ŭ kastryčniku 2003 h.

∎

Manaloh Apanasa Filipoviča

U hetaj krainie nia maju ja domu,

Voś vobłaka — siadu i ŭ śviet palaču.

Nad hetaj hamoraj, nad hetym sadomam,

Ni hrošaj, ni słavy — ja voli chaču.

U hetaj krainie nia maju ja doli,

Voś posach i torba i sotni daroh.

Pa dolu pajdu. Nie viarnusia nikoli.

Niachaj mianie sudziać choć ludzi, choć Boh.

U hetaj krainie nia maju ja Boha,

Uščent razapsieli jaho śviatary:

Dzie cierni pavinny nasić — nosiać rohi.

Jaki ž tahdy boh, kali słužki źviary?

U hetaj krainie nia maju ja rodu,

Zabyŭsia narod moj najmieńnie dziadoŭ,

I śvietu nia bačyć dalej aziarodu,

I dzieciam nia doryć na ščaście padkoŭ.

U hetaj krainie nia maju ja pieśni,

Jakaja b narodnaj była i majoj,

Jakuju b siabryna zapieła ŭ Biareści,

A recha ŭzyšło za Dniaprom i Dźvinoj…

U hetaj krainie nia maju ja domu,

Voś vobłaka — siadu i ŭ śviet palaču.

Nad hetaj hamoraj, nad hetym sadomam

Ni hrošaj, ni słavy — ja voli chaču,

Bo ŭ hetaj krainie nia maju ja voli…

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0