U pjankoj atmaśfiery biełarusizacyi nacyjanał-kamunisty namahalisia prydumać biełaruski pa duchu simvał, ale im dali pa rukach. Piša kandydat histaryčnych navuk Uładzimir Lachoŭski.
Nacyjanalnyja matyvy dapuskalisia chiba ŭ vyhladzie pryrodnych i haspadarčych abjektaŭ. Tym nie mienš nacyjanał-kamunisty Zakaŭkaźzia dabilisia, kab na ichnich hierbach źjavilisia važnyja histaryčnyja simvały. Ararat na hierbie Armienii pryvioŭ da mižnarodnaha skandału, pakolki hara znachodzicca na tureckaj terytoryi. A na hierbie Azierbajdžanskaj SSR razam z zorkaj krasavaŭsia paŭmiesiac jak simvał prynaležnaści da isłamskaha i ciurkskaha śvietu.
Prykład zakaŭkazcaŭ natchniaŭ biełarusaŭ. Ich raniejšy hierb 1919 hoda całkam paŭtaraŭ rasijski, tolki pšaničnyja kałaski ŭ našym varyjancie zamianili na žytnija.
Hierb u styli madern
Letam 1924 hoda pačałasia palityka biełarusizacyi, a konkurs na novy hierb abviaścili jašče ŭ lutym. I ŭžo viasnoj žury, u jakoje ŭvachodzili čynoŭniki, ministry i navukoŭcy, vyznačyła trojku najlepšych. Dva z troch varyjantaŭ naležali mastaku Hienadziu Zmudzinskamu, 27-hadovamu ŭradžencu Irkuckaj hubierni.
Usie ahulnasavieckija atrybuty: sierp i mołat, abrevijatura SSSR, tradycyjny praletarski łozunh na čatyroch tradycyjnych movach Biełarusi — raźmiaščalisia pa-za miežami centralnaj kampazicyi i ŭsprymalisia jak druhasnyja.
Rašeńnie respublikanskaha žury stała niečakanaściu dla miascovaha balšavickaha kiraŭnictva i jaŭna razychodziłasia ź jaho płanami. CK KP(b)B prymusiŭ anulavać vyniki konkursu i schavać ad hramadskaści ŭsiu infarmacyju. Pytańnie novaha hierba zavisła na paŭtara hoda.
Tolki ŭ pačatku listapada 1925-ha CVK BSSR pryniaŭ pastanovu: «Papiaredni prajekt nie zaćviardžać. Daručyć Instytutu biełaruskaj kultury bolš adkazna pastavicca da hetaha pytańnia». Ciapier raspracavać novy hierb musili supracoŭniki Inbiełkulta, papiarednika Akademii navuk. Palityčnaja adkaznaść kłałasia na Narkamat aśviety.
Hanarar — 6 625 dalaraŭ
Na pieršuju pałovu 1927 hoda było zapłanavana pryniaćcie novaj Kanstytucyi BSSR. Hierb patrebien byŭ terminova. Pamiatajučy, čym skončylisia sproby 1924 hoda, urad adchiliŭ ad spravy Inbiełkult i daručyŭ jaje Narkamatu aśviety. Narkam Anton Balicki musiŭ «u miesiačny termin padać na zaćviardžeńnie novy prajekt hierba BSSR». Nastojliva rekamiendavałasia, kab u konkursie ŭziali ŭdzieł nie tolki biełaruskija aŭtary, ale mastaki z usiaho Sajuza.
Stvaralniku hierba paabiacali hanarar u 500 novych savieckich rubloŭ (pa siońniašnim kursie — 6 625 dalaraŭ). I ŭžo praź miesiac Narkamat aśviety mieŭ na rukach kala 100 prajektaŭ. Pracy na konkurs dasłali viadomyja biełaruskija i rasijskija majstry: Michaił Filipovič, Hieorhij Baškin, Isaak Lejzieraŭ, Michaił Ende… Płakatyst Pavieł Hutkoŭski zajaviŭ až 8 eskizaŭ. Ale absalutny rekord pastavili vykładčyki i navučency Viciebskaha mastackaha technikuma: jany nakiravali ŭ Minsk 34 prajekty.
Nie abyšłosia biez vykarystańnia «administratyŭnaha resursu». Vykładčyk viciebskaha technikuma Alaksandr Hrube (aŭtar pieršaha ŭ Sajuzie pryžyćciovaha pomnika Leninu ŭ Krasnapolli) padaŭ svaje 4 prajekty praz dobruju znajomuju, Sofju Šamardzinu, jakaja zatym pieradała ich mužu — kiraŭniku ŭrada Jazepu Adamoviču.
Ale pieramoh nie Hrube, a jahony kaleha Valancin Vołkaŭ — budučy narodny mastak BSSR, najbolš viadomy pa karcinie «Minsk 3 lipienia 1944 hoda».
Čyrvonaja stužka bieź biełych ablamovak
Vołkaŭski varyjant hierba, choć i nahadvaŭ ahulnasaviecki, nie abyšoŭsia biez «nacdemaŭskich matyvaŭ». Tradycyjnaja čyrvonaja stužka mieła bieł-čyrvona-bieły kant, a abrevijatura BSSR była vykanana ŭ staražytnasłavianskim styli.
Na pasiadžeńni ŭrada ŭ listapadzie 1926 hoda razharełasia vostraja dyskusija. Jazep Adamovič nie advažyŭsia pryniać kančatkovaje rašeńnie i prapanavaŭ pakinuć try varyjanty. Apošniaje słova było za CK KP(b)B. Apošni, zdavałasia, varyjant zaćvierdzili 30 sakavika 1927 hoda.
Ale byŭ nie kaniec: 6 krasavika miascovaje balšavickaje kiraŭnictva ŭniesła praŭki, jakija pastavili kryž na samabytnym hierbie. «Styl litaraŭ u abrevijatury BSSR źmianić na bolš prosty; źniščyć elemienty staražytnasłavianskaj alfabety». 11 krasavika 1927 hoda byŭ zaćvierdžany novy hierb, maksimalna pazbaŭleny nacyjanalnaj admietnaści. Sa źmienami jon pratrymaŭsia da 19 vieraśnia 1991 hoda i byŭ viernuty ŭ 1995-m.
Vyrašyli zamianić «saviet» na «radu»: za što źniali Čarviakova
U 1924 hodzie na karotki čas aficyjnaja nazva Savieckaj Biełarusi była źmieniena na «Biełaruskuju Radavuju Sacyjalistyčnuju Respubliku». Słova «saviet» zamianiałasia słovam «rada». Adpaviedna źmianiłasia abrevijatura na starym hierbie i ściahu: «B.R.S.R.» zamiest «B.S.S.R.». Moŭnaja «mikrareforma» paciahnuła za saboj apieratyŭnuju zamienu słužbovych paśviedčańniaŭ. Novyja paśviedčańni rabotnikaŭ orhanaŭ ułady byli vykananyja pa eskizach Hienadzia Zmudzinskaha.
Kiraŭnictva partyi pryjšło ŭ šał. Dla ruskamoŭnaj partyjnaj viarchuški słovy «rada», «radavy» asacyjavalisia ź dziejnaściu Biełaruskaj Narodnaj Respubliki. I nijakija arhumienty movaznaŭcaŭ pra nieabchodnaść ačyščeńnia biełaruskaj movy ad štučnych rusizmaŭ nie padziejničali. Toje, što było naturalnym dla «radianśkoji» Ukrainy, u BSSR interpretavałasia jak kontrrevalucyjny akt. Da pačatku 1925 hoda «saviety» viarnuli ŭ movu i na piačatki.
Išoŭ 1924 hod, a nie 1937-y, nikoha nie rasstralali. Ale Alaksandr Čarviakoŭ byŭ źniaty z pasady staršyni ŭrada. Za im zastałosia, praŭda, kresła «ŭsiebiełaruskaha starasty» (staršyni CVK BSSR), adnak palityčnaja vaha była kudy mienšaj. Kiraŭnikom urada — Savieta narodnych kamisaraŭ — byŭ pryznačany były narkam pa vajskovych spravach Jazep Adamovič, «čałaviek nadziejny, ale tupy», jak acharaktaryzavaŭ jaho daradca Stalina Stanisłaŭ Piastkoŭski. Kiraŭnik Sakrataryjata CVK BSSR Aleś Stašeŭski taksama na pasadzie nie ŭtrymaŭsia: u lipieni 1924-ha jon byŭ pieraviedzieny na pracu ŭ Połack. Staršynia Inbiełkulta, były biełaruski eser Ściapan Niekraševič atrymaŭ vymovu, a byłomu siabru kampartyi Hienadziu Zmudzinskamu (vyklučany ŭ 1921 hodzie) bolš prajektaŭ i eskizaŭ, źviazanych z aficyjnaj simvolikaj, nikoli nie zamaŭlali.
Cikava, što paciarpiełyja ŭvachodzili ŭ skład žury pa vybary hierba, mienavita jany ŭ 1924-m i vybrali prajekt Zmudzinskaha.
***
***
Mastak Valancin Vołkaŭ (1881—1964) — ruski, naradziŭsia ŭ horadzie Jalec Arłoŭskaj hubierni. I dzied, i baćka byli prafiesijnymi mastakami, a paśla imi stali jahonyja syn i ŭnuk. U 1919 hodzie Vołkaŭ pierajechaŭ u Viciebsk, u 1929-m — u Minsk. Z taho času jahonaje žyćcio było źviazana ź Biełaruśsiu. Samastojna avałodaŭ biełaruskaj movaj, byŭ u dobrych adnosinach z nacyjanał-kamunistami Jazepam Adamovičam, Jazepam Dyłam, Alaksandram Čarviakovym, Źmitrom Žyłunovičam, Usievaładam Ihnatoŭskim.
Nie ŭsie akaličnaści bijahrafii Vołkava vyśvietlenyja. Tak, padčas Druhoj suśvietnaj vajny jon zastavaŭsia ŭ akupavanym Minsku, kantaktavaŭ ź Biełaruskim navukovym tavarystvam. Tym nie mienš u paślavajennyja hady mastak nie byŭ represavany, bolš za toje — vykładaŭ u Minskim mastackim vučyliščy i Biełaruskim dziaržaŭnym teatralna-mastackim instytucie. A ŭ 1955 hodzie jamu było nadadziena hanarovaje zvańnie Narodnaha mastaka BSSR.
Ciapier čytajuć
19‑hadovy kursant Akademii MUS nabiŭ sabie na łbie mišeń i pajechaŭ šturmavać Zaparožža. Ideja spracavała21
19‑hadovy kursant Akademii MUS nabiŭ sabie na łbie mišeń i pajechaŭ šturmavać Zaparožža. Ideja spracavała
Statkievič: Lidary ruchu za demakratyju pavinny zastavacca ŭ krainie, navat kali košt hetaha vialiki. Dyjaspara moža adyhrać tolki dapamožnuju rolu4949
Kamientary