«Kachany horad»

Pra vajnu na BT jašče tolki rep nie čytajuć. Aby nie niedabarščyć. Jasnaja reč, prapahanda. Usio jak 30‑40 hadoŭ tamu. Tolki ciapier, u adroźnieńnie ad tych časoŭ, zdajecca, što niečaha samaha važnaha ŭva ŭsim hetym nie staje.

I tamu ŭsie natužna falšyviać, śviadoma tranślujučy biaskoncaje «pseŭda» — pseŭdahistoryju, pseŭdamastactva, pseŭdaemocyi.

A jak inakš pieranieści skrojenyja pa savieckich lekałach prapahandysckija kliše ŭ naš čas? Ujavicie sabie, kab Miensk praciahvaŭ zabudoŭvacca ŭ styli pavajennaha stalinskaha ampiru. I ŭsie hetyja malinaŭki‑uruččy vyhladali b jak praspekt Niezaležnaści. Z tym samym fasadnym dekoram i ŭnutranym načyńniem. Nie imitacyja «pad starynu», a mienavita paŭtareńnie sutnasnaha. Pryhoža było b, ale naskroź falšyva.

Toje samaje ŭ prapahandzie. Adno, što jana — mastactva nie materyjalnaje, jak architektura, a efemernaje. Chłuśnia tut vyhladaje amal biaskryŭdna i biespakarana. Byccam možna biez usiakaj miery dy ščyraści pustasłavić veteranaŭ, prydumlać «linii Stalina», pieraśmiešvać fakty j biaskonca krucić biazdarnyja kinastužki — aby pra vajnu, aby «za našych».

Zdavałasia b, a što tut takoha? Chłusić niadobra, a ŭ astatnim — ničoha takoha. U adroźnieńnie ad architektury, što dziejničaje ŭ landšaftach rodnaj ziamli, prapahanda ŭzvodzić svaje budynki ŭ landšaftach našych źvilin. I heta zusim nia značyć, što na ziamli budavać siońnia ŭ styli stalinskaha ampiru nia možna, bo heta chłuśnia, a ŭ mazhach — možna.

Pry ŭsioj ciapierašniaj madernizacyi starych kliše, pry ŭsich 3D technalohijach i mahčymaściach uražvaje absalutnaja adsutnaść kreatyvu ŭ dziejnaści prapahandystaŭ.

Jany byccam tolki padbielvajuć saviecki prapahandyscki trup, navat nie sprabujučy ničoha źmianić u jaho daŭno miortvaj sutnaści. Miž tym, pamiatnyja padziei historyi praciahvajuć žyć u našaj śviadomaści tolki tady, kali jany ŭvieś čas pieraasensoŭvajucca, kali z kožnym novym pakaleńniem adbyvajecca ich pieraacenka. Nia z metaj «pierakreślić historyju», a z metaj ažyvić jaje ŭ landšaftach svaich źvilin.

Čamu za apošnija dziesiacihodździ naš «Partyzanfilm» nia źniaŭ nivodnaha filma pra vajnu, jaki b možna było biez naciažki nazvać tvoram mastactva?

Tamu što nielha siońnia ŭ Malinaŭcy budavać stalinski ampir, a «Partyzanfilm» tolki hetym i zajmajecca, pa vyniku pastajanna ŭpadajučy ŭ tvorčuju depresiju. Kab vybracca z depresii, isnuje tolki adzin šlach, pravierany ŭsioj historyjaj i ŭsim mastactvam śvietu — treba krychu pavysić daziroŭku praŭdy. Niašmat, zusim krychu dabavić praŭdy, i sam nie zaŭvažyš, jak usio ažyvie.

Kali słova «praŭda» zdajecca vam zanadta dyversijnym u dačynieńni da aficyjnaj idealohii, možna skazać miakčej: dabavić krychu «inšych» realijaŭ vajny. Dla mianie zahadka — čamu siońnia hetaha treba bajacca? Čamu ciapierašniaja cenzura baicca stracham stalinskich kantraloraŭ z Łubianki? Daŭno možna było b vypracavać niejkuju inšuju, sučasnuju biełaruskuju bojaź, adpaviednuju ciapierašnim realijam. I heta ŭžo zrabili, naprykład, haspadarniki j biznesoŭcy. A čamu ideolahi adstajuć?

Skažam, što takoha ŭžo kramolnaha ŭ filmie Kudzinienki «Akupacyja. Misteryi», jaki sam pa sabie dobry dapamožnik pa tym, jak treba dabavić krychu inšych detalaŭ, kab usio ažyło? Całkam zrazumieła, čamu taki film byŭ by pakładzieny na palicu ŭ časy Mašerava, ale čamu ŭ časy Łukašenki — zahadka. Film pra vajnu, jaki prynosić słavu Biełarusi na mižnarodnych festyvalach i takim čynam pracuje na prestyž krainy, varta było b pakazvać u škole.

Heta tolki adzin prykład taho, što prapahanda buksuje j kino nie zdymajecca nie ad taho, što niama tvorčaha ci litaraturnaha patencyjału, a ad taho, što ŭsio žyvoje abo zabaroniena z hłybokich savieckich časoŭ, abo zabaraniajecca siońnia z pazycyj taho stareńkaha cenzara, jaki prosta ŭžo nie aryjentujecca, u jakuju epochu žyvie.

Kali dumaju pra heta, pra 3 lipienia, dzień vyzvaleńnia Miensku ad niemcaŭ, kožnaha razu pryhadvaju raman «Kachany horad» —

tvor, jaki moh by ažyvić hetaje śviata j napoŭnić jaho hłybokim źmiestam. Tvor, što čytajecca, miž inšym, jak hatovy kinascenar. Tvor, da jakoha lohka dadajucca epitety — pieršy, adziny, samy.

Da prykładu, heta pieršy ŭ našaj litaratury raman pra minułuju vajnu. Jaho aŭtar — Anton Adamovič — adziny z usich, chto pisaŭ ramany pra vajnu, karenny miančuk, naradziŭsia j hadavaŭsia ŭ Miensku. Raman samy biełaruski, bo byŭ adrynuty jak niamieckaj, tak i savieckaj cenzuraj.

Anton Adamovič pisaŭ «Kachany horad» u Miensku pad akupacyjaj ‑‑ pra toje, što adbyvałasia ŭ jaho na vačach.

Savieckija lotčyki laciać bambić Miensk.

Ujaŭlajecie pačućci ŭčorašniaha mienskaha školnika, jaki staŭ savieckim lotčykam i jakoha pasyłajuć bambavać damy svaich adnaklaśnikaŭ i vulicy pieršaha kachańnia?.. Hieroj vyrašaje pasadzić samalot i razabracca sa svaimi pačućciami ŭ akupavanym horadzie…

Pad pseŭdanimam S.Justapčyk raman (aŭtar nazvaŭ jaho «zaviazkaj ramanu») nie ŭziali z cenzurnych mierkavańniaŭ u mienskaj kalabaranckaj «Biełaruskaj hazecie», nie ŭziali i ŭ berlinskaj «Ranicy». Jon byŭ apublikavany tolki ŭ admysłovaj berlinskaj hazecie dla «ostaŭ» «Biełaruski Rabotnik», dzie z cenzuraj było lahčej. I adbyłosia heta ŭ 1944 hodzie.

Pamiatnyja daty zvyčajna źviazanyja z naradžeńniem, vyratavańniem abo zdabytkami. Pry hetym važna, kab pa‑za patasnym pustasłoŭjem ludzi razumieli, što mienavita jany śviatkujuć. Sioleta 3 lipienia ŭ nas jość nahoda pryhadać 65‑ia ŭhodki źjaŭleńnia na śviet pieršaha biełaruskaha ramana pra vajnu. A ŭžo hety raman daść nam realnaje razumieńnie i adčuvańnie i toj vajny, i akupacyi, i vyratavańnia.

Siarhiej Dubaviec, Biełaruskija naviny

Čytać:
S. Justapčyk (Anton Adamovič). Kachany horad

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0