– Słova «restytucyja» (pošuk i viartańnie nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ na radzimu) źjaviłasia ŭ našych SMI, stała ŭžyvacca ŭ razmoŭnaj movie paśla nabyćcia Biełaruśsiu suvierenitetu. Dahetul pytańniaŭ nakont viartańnia kaštoŭnaściaŭ navat na ŭzroŭni kiraŭnictva SSSR praktyčna nie ŭznikła. A kali i ŭznikała, to tolki ŭ tym sensie, što my niekamu niešta viartali, ale svajho nazad nie atrymlivali.
Čas ad času ŭ hazietach i na telekanałach, u pramovach navukoŭcaŭ, dziejačaŭ kultury i mastactvaŭ sustrakajecca niazvykłaje dla paŭsiadzionnaj movy zahadkavaje zamiežnaje słova – «restytucyja». Naš karespandent sustreŭsia z adnym z samych nabližanych u krainie ludziej da realizacyi źmiestu hetaha termina, staršynioj Biełaruskaha fondu kultury U. HIŁJePAM.
– Słova «restytucyja» (pošuk i viartańnie nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ na radzimu) źjaviłasia ŭ našych SMI, stała ŭžyvacca ŭ razmoŭnaj movie paśla nabyćcia Biełaruśsiu suvierenitetu. Dahetul pytańniaŭ nakont viartańnia kaštoŭnaściaŭ navat na ŭzroŭni kiraŭnictva SSSR praktyčna nie ŭznikła. A kali i ŭznikała, to tolki ŭ tym sensie, što my niekamu niešta viartali, ale svajho nazad nie atrymlivali.
Z druhoha boku, u savieckija časy my dakładna i nie viedali, što kankretna naša znachodzicca za miažoj. Viedajecie, tady na vielmi mnohim lažaŭ hryf «sakretna». Adnak byłyja savieckija respubliki, asabliva ŭ hady harbačoŭskaj pierabudovy, pačali ŭsio bolš nastojliva stavić pytanni pierad Maskvoj ab viartanni ich nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ. Naprykład, Ukraina zapatrabavała nazad zołata skifaŭ. Svaje pretenzii pradjavili respubliki Prybałtyki i Siaredniaj Azii. Daremna kazać, što pieravažnaja bolšaść hetych patrabavańniaŭ nie była zadavolena. Šlach pa typu «addaj – heta naša» akazaŭsia niedziejazdolnym i bieśpierśpiektyŭnym.
Prablemy restytucyi va ŭsie časy nialohka vyrašalisia. Razvitvacca nazaŭsiody z kaštoŭnymi histaryčnymi rečami ciažka, asabliva kali doŭhi čas ty ličyŭ, što jany tvaje. Uvohule restytucyja zaŭsiody była pracesam doŭhim, marudnym, časam pakutlivym.
– Ale, kali isnuje takaja prablema mižnarodnaha charaktaru, to pavinny być i adekvatnyja sposaby jaje vyrašeńnia. Ci nie tak?
– Tak. Tamu jašče ŭ saviecki pieryjad naš fond vystupiŭ z inicyjatyvaj hruntoŭnaha vyviareńnia ŭsiaho taho, što i dzie biełaruskaje znachodzicca ŭ śviecie. U vyniku była stvorana adpaviednaja hramadskaja kamisija, u jakuju ŭvajšli viadomyja dziejačy kultury. Ale ź ciaham času stała vidavočna, što hramadskasci biez istotnaj dziaržaŭnaj padtrymki nie abyscisia. Darečy, Rasija pieršaj z byłych respublik SSSR stvaryła takuju dziaržaŭnuju strukturu pa pytańniach restytucyi. Za joj Ukraina, krainy Prybałtyki. Pryznajusia, nie zusim zručna adčuvaŭ siabie na mižnarodnych sustrečach pa temie viartańnia, navat było soramna, što ŭ nas niama takoj struktury. Byccam by Biełaruś nie zacikaŭlena ŭ viartanni kaštoŭnaściaŭ.
Dziela spraviadlivasci treba skazać, što apošnim časam niekatoryja dziaržaŭnyja orhany ŭsio aktyŭniej pracujuć u hetym nakirunku. MZS krainy raspačało pošuk kaštoŭnaściaŭ za miažoj. Kamitet pa archivach aktyŭna pracuje z kalehami mnohich krain, skažam, Hiermanii. A voś Ministerstva kultury, na moj pohlad, nie ŭ poŭnuju siłu zajmałasia viartańniem kaštoŭnaściaŭ.
Tamu, liču, naśpieła pytańnie ab stvarenni mižviedamasnaj kamisii pa prablematycy restytucyi, jakuju b uznačalvaŭ namiesnik premjer-ministra. Pry kamisii prapanoŭvajecca stvaryć hrupu vysokakvalifikavanych ekśpiertaŭ. Nakolki ja viedaju, siońnia ŭ Saŭminie dadzienaje pytańnie znachodzicca ŭ stadyi vyrašeńnia. Upeŭnieny, hetaja kamisija nie zastaniecca biez raboty.
– Što majecca na ŭvazie, kali razmova idzie ab viartanni kaštoŭnaściaŭ?
– Zrazumieła, kaštoŭnymi mohuć być roznyja staražytnyja rečy, relikvii, pradmiety mastactva. My ž u paniaćcie «kaštoŭnasci» ŭklučajem muziejnyja, biblijatečnyja i archiŭnyja kaštoŭnyja rečy.
– Ci isnujuć bolš-mienš dakładnyja danyja ab miescaznachodžanni za miažoj našych kaštoŭnaściaŭ?
– Na žal, nie. Kaštoŭnasci ź Biełarusi rabavalisia i vyvozilisia daloka nie adno stahodździe. Padčas usich vojnaŭ biełarusy kožny raz stračvali častku svajho nacyjanalnaha bahaćcia. Paśla razhromu francuzaŭ u vajnie 1812 hoda ź Niasvižskaha zamka Radziviłaŭ byli vyviezieny darahaja, jak siońnia havorać, ekskluziŭnaja mebla, unikalnyja i redkija knihi, archivy, zbroja, vialikaja kalekcyja karcin staražytnych majstroŭ i inšaje ŭ carskuju Rasiju. Naprykład, bolšaja častka najbahaciejšaj (adnoj ź lepšych u tahačasnaj Jeŭropie) biblijateki Radziviłaŭ znachodzicca ŭ Sankt-Pieciarburhu.
Siońnia, kali idzie aktyŭnaja restaŭracyja Niasvižskaha zamka, vostra adčuvajecca niedachop nie toje što sapraŭdnych pradmietaŭ toj epochi, a navat uzoraŭ mebli i inšych rečaŭ, pa jakich možna było b zrabić bolš-mienš dakładnyja kopii.
U chodzie Druhoj suśvietnaj vajny byli litaralna vyčyščany i vyviezieny akupantami na Zachad fondy našych muziejaŭ.
I što samaje hałoŭnaje, praktyčna amal ničoha z narabavanaha nazad nie viarnułasia. Čas ad času da nas dachodziać źviestki ab tym, što biełaruskija trafiei znachodziacca ŭ muziejach Francyi, Hiermanii, inšych zachodniejeŭrapiejskich krain, u pryvatnych kalekcyjach ZŠA i h.d.
– A ci zaŭsiody my mahli abaranić u paślavajenny čas ad vyvazu (lehalnaha i nielehalnaha) toje, što zastałosia z kaštoŭnaściaŭ na rukach u nasielnictva?
– Adnaznačna – nie. Jašče adnosna da niadaŭniaha času pradstaŭniki luboha muzieja SSSR mahli pryjechać da nas i biez dazvołu, pastanoŭki na ŭlik pačać ekśpiedycyjnuju dziejnaść pa zboru ŭ nasielnictva kaštoŭnych rečaŭ, dakumientaŭ. A kolki prajdziśvietaŭ z Maskvy, Leninhrada litaralna pračesvali viaskovuju miascovaść i za kapiejki skuplali ŭ niedaśviedčanych ludziej staražytnyja knihi i abrazy ChVI–ChVIII stahodździaŭ, pradmiety etnahrafii. Jany «začiŝali» Biełaruś bieź jakoha-niebudź piarečańnia z našaha boku.
– U SMI časta źjaŭlajucca paviedamlenni ab zatrymanni mytnikami kantrabandy praz našu miažu kulturnych i histaryčnych kaštoŭnaściaŭ. Heta istotnaja krynica papaŭnieńnia zapasnikaŭ biełaruskich muziejaŭ?
– Cikavaje pytańnie. Na pieršy pohlad, padobny kanfiskat pavinien by zastavacca na našaj terytoryi. Ale ŭ nas časta zdaralisia, dy i ciapier niaredka zdarajucca, dziŭnyja rečy z zatrymanymi kaštoŭnaściami. Byŭ čas, kali da nas pryjazdžali z Maskvy vysokija čynoŭniki ad kultury i rabili dascipny ahlad zatrymanaha i zabirali z saboj usio bolš-mienš kaštoŭnaje. «Heta naša», – kazali jany. I z maskoŭskimi haściami nie spračalisia. Im dapamahali ŭpakavać u skryni vybranyja rečy i ciopła pravodzili.
Čamuści ŭ našych adkaznych asob nie ŭznikała pytańniaŭ nakont prynaležnasci hetych kaštoŭnaściaŭ. Niaŭžo jany tolki rasijskija? Moža praź Biełaruś z Rasii nielehalna vyvoziłasia niešta biełaruskaje? Čamu my biez vyśviatleńnia hetych abstavinaŭ, biez adpaviednaj ekśpiertyzy, dobraachvotna tak lohka addajom u inšyja ruki mahčyma toje, što zastałosia nam u spadčynu ad pradziedaŭ?
Ahulnaviadoma, što ŭ minułym burlivym i bahatym na vajennaje lichalećcie i ŭzbrojenyja kanflikty stahoddzi, razam z mihracyjaj miljonaŭ ludziej praź dziaržaŭnyja i administracyjnyja miežy tudy-siudy pierasoŭvałasia vielizarnaja kolkaść staražytnych pradmietaŭ, tvoraŭ znakamitych mastakoŭ, skulptaraŭ, unikalnych vydańniaŭ, archiŭnych dakumientaŭ i h.d. Naprykład, viadoma, što siońnia ŭ Arle znachodziacca vydatnyja tvory vyjaŭlenčaha mastactva z kalekcyi byłoha biełaruskaha rodu Cichanavieckich z Viciebskaj vobłasci.
Ja čamuści ŭsio bolš upeŭnivajusia ŭ tym, što słavuty kryž Jefrasinni Połackaj taksama treba šukać na Uschodzie, a nie na Zachadzie. Šmat isnuje danych, jakija havorać na karyść hetaj viersii. Pastupova adkryvajucca novyja fakty i abstaviny z vyvazam biełaruskich kaštoŭnaściaŭ u hady Pieršaj i Druhoj suśvietnych vojnaŭ.
– Jak tady nie ŭpuscić za miežy krainy toje, što pa pravu naležyć jaje narodu?
– Zaraz stvorana adpaviednaja dziaržaŭnaja kamisija, praź jakuju prachodziać usie zatrymanyja na miažy kantrabandnyja kaštoŭnasci. Jana pavinna drukavać źviestki ŭ śpiecyjalnym katałohu. I kali praz try hady nie abjaŭlalisia sapraŭdnyja haspadary toj ci inšaj kaštoŭnasci, to, zhodna z mižnarodnymi kanonami, jana b pierachodziła va ŭłasnaść biełaruskaj dziaržavy.
Nu a potym my hatovy byli abmieńvać padobnyja rečy ź niemcami, francuzami, italjancami, tymi ž rasijanami na kaštoŭnasci biełaruskaha pachodžańnia. Prystojny cyvilizavany padychod. Paviercie, znajšłosia b što abmianiać.
– I jakija biełaruskija rečy, na vaš pohlad, varta było b vymieniać u pieršuju čarhu?
– Nu choć by viarnuć takim čynam niekalki słavutych u svoj čas na ŭsiu Jeŭropu słuckich pajasoŭ. Soramna kazać, ale ŭ nas niama nivodnaha cełaha, dobra zachavanaha słuckaha pojasa – unikalnaha mastackaha tvora ChVIII stahodździa. Padkreślu, nivodnaha! U toj ža čas sotni ich znachodziacca ŭ maskoŭskich i sankt-pieciarburhskich, lvoŭskich muziejach, jak i ŭ krakaŭskich, varšaŭskich, vilniuskich i h.d. A ŭ Słucku, adkul pajšła sama nazva pajasoŭ, nivodnaha svajho. Praŭda, kali być dakładnym, to tam ekspanujecca adzin pojas z zapasnikaŭ byłoha muzieja etnahrafii narodaŭ SSSR.
– Jaki šlach viartańnia na radzimu kaštoŭnaściaŭ vam zdajecca najbolš prymalnym?
– Biezumoŭna, šlach pieramoŭ. Dla hetaha varta było b stvaryć dvuchbakovyja miždziaržaŭnyja kamisii pa pytańniach restytucyi. Była ŭ pačatku 90-ch hadoŭ zroblena sproba (na žal, niaŭdałaja) abjadnać krainy SND pad ahulnym dakumientam pa hetaj prablematycy. Ja byŭ u toj čas staršynioj kamisii pa kultury SND i dobra pamiataju ŭsie detali.
Biełaruś potym pajšła pa šlachu stvareńnia dvuchbakovych kamisij z inšymi krainami. Z ich niadrenna papracavała tolki biełaruska-polskaja. Mienavita jaje ŭdzielnikami była ŭ svoj čas ahučana ideja rekanstrukcyi Aŭhustoŭskaha kanała. Jaje padtrymali na dziaržaŭnym uzroŭni i siońnia my majem adnoŭleny vydatny histaryčny abjekt, jaki vabić sotni zamiežnych turystaŭ.
Dziakujučy hetaj kamisii ŭ čas restaŭracyi muzieja Mickieviča ŭ Navahrudku tam źjaviłasia niamała kaštoŭnych aryhinalnych ekspanataŭ. Potym ich viarnuli ŭ varšaŭski muziej paeta, a ŭ Navahrudku zastalisia niebłahija kopii rečaŭ, jakija dajuć dobraje ŭjaŭleńnie pra tuju epochu, pobyt i zvyčki słavutaha paeta.
Dziakujučy namahańniam hetaj kamisii ŭ adpaviednym pratakole jość zapis ab tym, što paśla restaŭracyi załaŭ zamka ŭ Niasvižy polski bok pieradaść tudy na časovuju demanstracyju tvory karcinnaj halerei Radziviłaŭ. Jana ŭ 1952 hodzie vyvieziena ŭ Polšču tolki paśla adnoj i nie vielmi nastojlivaj prośby jaje tahačasnych uładaŭ u CK KPSS. Adtul pryjšła kamanda: «addać». I našy partyjnyja kiraŭniki bieź piarečańniaŭ addali. Dobraachvotna, što samaje prykraje. A heta zvyš 90 partretaŭ pradstaŭnikoŭ rodu Radziviłaŭ.
– I jość choć by niejkija šancy viarnuć ich nazaŭsiody?
– Šancy zaŭsiody jość, niachaj i tearetyčnyja. Tut pavinna viescisia metanakiravanaja, upartaja i, što samaje hałoŭnaje, kvalifikavanaja rabota, u jakoj pieršuju skrypku ihrali b vopytnyja adukavanyja jurysty-mižnarodniki. Im treba budzie pierakanać polski bok u tym, što kalekcyju Radziviłaŭ addavała inšaja dziaržava – SSSR, a nie siońniašniaja Respublika Biełaruś, niezaležnaja i suvierennaja kraina.
– Apošnim časam u Rasii praktykujecca davoli cikavaja forma viartańnia kaštoŭnaściaŭ. Aliharchi, bahatyja ludzi za ŭłasnyja hrošy vykuplajuć na suśvietna viadomych aŭkcyjonach šedeŭry mastactva, inšyja znakamityja rečy rasijskaha pachodžańnia i pryvoziać na radzimu. Takim čynam, naprykład, viarnulisia ŭ Rasiju słavutyja jajki Fabierže dziakujučy srodkam aliharcha Vieksielbierha. U nas mahčymy taki padychod?
– Čamu b i nie. Praŭda, u nas i blizka niama takich bahaciejaŭ i takoj kolkasci dołaravych miljanieraŭ, jak u Rasii. Ale ŭ nas jość pradpryjemstvy i pryvatnyja firmy, finansavaje stanovišča jakich dazvalaje ŭtrymlivać futbolnyja i chakiejnyja kamandy. A heta darahoje zadavalnieńnie. Čamu b hetym pradprymalnikam častku hrošaj, mahčyma ŭ składčynu, nie nakiroŭvać na vysakarodnyja mety viartańnia nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ? Ich imiony naščadki b uspaminali z udziačnaściu. Da prykładu, čamu b nie vykupić z ułasnasci rasijskaj firmy kaštoŭny pojas vialikaha kniazia litoŭskaha Vitaŭta (šedeŭr XIV–XV stst.), jaki pakul jašče nie vyviezieny ź Biełarusi.
Biezumoŭna, cikavy dla nas rasijski vopyt nabyćcia za miažoj za dziaržaŭnyja srodki stračanych u vichury revalucyi i hramadzianskaj vajny rarytetaŭ. Skažam, rukapis słavutaha litaratara. Dumaju, i našaj dziaržavie ŭ biudžecie treba mieć na ŭvazie peŭnuju sumu dla padobnych metaŭ. Jość rečy, jakija abaviazkova pavinny być viernuty na radzimu, bo jany častka kulturnaj spadčyny našaha naroda.
Varty pierajmańnia vopyt rasijan pa viartańniu na rodnuju ziamlu astankaŭ svaich słynnych suajčynnikaŭ, jakija pakinuli značny śled u historyi krainy i jakija pavinny pakoicca na radzimie. My pakul tolki pačynajem asensoŭvać nieabchodnaść hetaj važnaj spravy. Niadaŭna z Polščy pieraviezli i pachavali ŭ minskim Čyrvonym kaściole astanki słynnaha pradstaŭnika Biełarusi E. Vajniłoviča, adnaho z samych adukavanych ludziej svajho času. Darečy, hety kaścioł, jaki źjaŭlajecca adnoj z architekturnych vydatnaściaŭ biełaruskaj stalicy, byŭ pabudavany pry aktyŭniejšym udziele i na srodki Vajniłoviča.
– Nakolki mnie viadoma, Biełaruski fond kultury apošnim časam zajmajecca słavutymi imionami Baćkaŭščyny. Što ŭžo zroblena?
– Vydadzieny dva tamy. Heta praca, liču, taksama ŭ rečyščy viartańnia nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ. Kali materyjalnyja rečy byvaje vielmi ciažka viarnuć, to nahadać imiony niaredka niezasłužana zabytyja i zamoŭčvajemyja raniej pa ideałahičnych pryčynach, nam pa siłach. I tut vielmi cikavaje i ŭdziačnaje pole dziejnasci. Ciažka pavieryć, što da niadaŭniaha času mała chto viedaŭ pra našaha słynnaha ziemlaka Napaleona Ordu. U savieckija časy Mickieviča ličyli tolki polskim paetam, a Maniušku – tolki polskim kampazitaram.
Hutaryŭ Leanid ŁACHMANIENKA, «Źviazda»
Ciapier čytajuć
Čaćviortuju liniju minskaha mietro paviaduć u Dražniu. A «Ślapianka» i «Daŭhabrodskaja» źmianili svajo miesca5
Kamientary