U Biełarusi praciahvajucca maštabnyja represii, pad jakija traplajuć usio novyja hrupy ludziej, a sama kraina ŭsio bolš nahadvaje «vialikuju turmu». U hetaj situacyi biełarusam varta «čakać i nabiracca sił», bo novaja chvala aktyŭnaści niepaźbiežnaja. Pra heta ŭ efiry «Studyi «Biełsat» raskazaŭ pravaabaronca «Viasny» i nobeleŭski łaŭreat Aleś Bialacki.
— U Biełarusi pryznali «ekstremisckimi farmavańniami» čaty svajakoŭ źniavolenych. Ci možna kazać, što ŭłady śviadoma pašyrajuć represii i pad udar traplajuć užo nie tolki aktyvisty, ale i zvyčajnyja ludzi? Heta niejki raźlik ułady ci prajava svojeasablivaha sadyzmu?
Aleś Bialacki adznačyŭ, što represiŭnyja miechanizmy, zapuščanyja paśla 2020 hoda, pastupova pašyrajucca i achoplivajuć usio novyja hrupy ludziej.
«Heta zapuščanyja represiŭnyja miechanizmy, jakija byli nakiravanyja najpierš na aktyvistaŭ. Ale pastupova hetaje koła represij raspaŭsiudžvajecca», — skazaŭ jon.
Pavodle jaho, ciapier pad cisk traplajuć užo i tyja, chto nie maje dačynieńnia da palityki — u tym liku ludzi, jakija prosta abmieńvajucca infarmacyjaj.
«Jany ŭžo pačali ŭciahvać u siabie zusim, zdavałasia b, niepalityčnyja rečy — abjadnańni ludziej, infarmacyjnyja placoŭki, dzie ludzi abmieńvajucca infarmacyjaj. Naprykład, čaty svajakoŭ źniavolenych, dzie abmiarkoŭvajuć samyja elemientarnyja rečy: što pieradać, jak dabracca da kałonii. I raptam ich zrabili ekstremisckimi», — adznačyŭ Bialacki.
Pravaabaronca dadaŭ, što padobnaja łohika moža raspaŭsiudzicca i na inšyja zvyčajnyja supolnaści.
«Što tam moža być nastupnaje — možna tolki zdahadvacca. Heta mohuć być i čaty škoł, i padjezdaŭ», — zaŭvažyŭ jon.
Jon taksama źviarnuŭ uvahu, što ŭ Biełarusi istotna razmyvajecca samo paniaćcie «ekstremizmu» i jano stanovicca ŭsio šyrejšym, u vyniku čaho ŭsio bolšaja kolkaść ludziej faktyčna traplaje ŭ katehoryju patencyjnych «ekstremistaŭ».
«Ułady sprabujuć adasobić ludziej, zrabić tak, kab jany jak maha mienš kantaktavali pamiž saboj, stvarajučy situacyju poŭnaha kantrolu nad hramadstvam», — miarkuje Bialacki.
«Kiravany chaos i pašyreńnie strachu»
Ci možna skazać, što takija dziejańni ŭładaŭ śviadoma farmujuć u hramadstvie atmaśfieru strachu i poŭnaj niapeŭnaści, kali čałaviek nie viedaje, za što mienavita moža patrapić pad represii? I ci jość šaniec, što hramadstva ŭ niejki momant uśviadomić, što hetaja pahroza datyčyć kožnaha, navat tych, chto miarkuje, što «ničoha nie zrabiŭ»?
Pavodle Bialackaha, mienavita hetaha i dabivajecca aŭtarytarnaja sistema.
«Takija, zdavałasia b, nieracyjanalnyja ŭdary pa šyrokaj supolnaści ludziej stvarajuć pačućcio strachu ŭ hramadstvie, napružanaści, niapeŭnaści — što budzie, što možna rabić, što nielha rabić. Heta toje, čaho dabivajecca lubaja aŭtarytarnaja sistema, kali čałaviek nie viedaje, što ź im moža zdarycca zaŭtra. U našaj situacyi tut možna pryhadać chiba što stalinskija časy, kali taksama stvaraŭsia taki stan, kali było niezrazumieła, chto patrapić pad represii i jak heta ŭsio budzie adbyvacca», — skazaŭ jon.
Pry hetym Bialacki padkreśliŭ, što naŭprostavyja paraŭnańni sa stalinskimi časami nie zusim karektnyja. Jon adznačyŭ, što historyja zvyčajna nie paŭtarajecca: choć časam padziei mohuć vyhladać padobnymi, jany ŭsio adno adbyvajucca pa-roznamu. Tamu, pavodle jaho, nie zusim karektna supastaŭlać represii 1930‑ch hadoŭ, kali ludzi hinuli tysiačami, i sučasnyja represii.
«Tym nie mienš, dla siońniašniaha ŭzroŭniu cyvilizacyjnaha raźvićcia Jeŭropy — a Biełaruś jość častkaj Jeŭropy — heta nonsens. Heta vyklikaje vialikaje abureńnie, bo takoha niama nidzie na jeŭrapiejskim kantyniencie», — zaŭvažyŭ Bialacki.
Jon jašče raz adznačyŭ, što situacyja ŭ Biełarusi nie paŭtaraje minułaje i što siońnia isnuje značna bolš mahčymaściaŭ upłyvać na hramadstva — u tym liku praź niezaležnyja miedyi i sacyjalnyja sietki, jakija praciahvajuć pracavać u krainie. Pravaabaronca dadaŭ, što hetamu spryjaje i sam stan biełaruskaha hramadstva, jakoje stała bolš adukavanym i bolš prajeŭrapiejskim, čym u papiarednija pieryjady.
«Ułady sprabujuć utajmavać hetuju stychiju, jakaja jaŭna varožaja da ich i ich nie ŭsprymaje jak zakonnuju ŭładu. I hetyja represii jość adzinym srodkam dla zachavańnia ŭłady na siońniašni dzień. Inakš hetaja ŭłada ŭžo daŭno nie była b, bo lubyja bolš-mienš spraviadlivyja vybary pryviali b da jaje źmieny», — padkreśliŭ Bialacki.
Jon taksama adznačyŭ, što popyt na niezaležnuju infarmacyju nie źnikaje, a naadvarot uzrastaje — asabliva ŭ kryzisnyja momanty.
«I heta adnaznačna jość. Navat pa maich vystupach i intervju, jakija ja daju za miažoj, mnie idzie zvarotnaja chvala — vidać, što heta ŭsio pracuje. Tamu my pracujem nie daremna. My nie pracujem dla siabie, apazicyja nie pracuje dla apazicyi — heta treba ćviorda razumieć», — skazaŭ pravaabaronca.
«Usia Biełaruś — vialikaja turma»
Ci pravilna jeŭrapiejskija krainy vybudoŭvajuć svaju palityku datyčna režymu Alaksandra Łukašenki — u pryvatnaści praz sankcyi i cisk? Ci hety padychod treba ŭzmacniać abo, naadvarot, šukać šlachi dla pieramovaŭ?
Bialacki adznačyŭ, što pazicyja Jeŭraźviazu datyčna Biełarusi pakul zastajecca paśladoŭnaj — zachoŭvajecca ŭvieś sankcyjny cisk, uviedzieny ŭ tym liku za ŭdzieł režymu ŭ vajnie i masavyja parušeńni pravoŭ čałavieka. Razam z tym, pavodle jaho, situacyja ŭ śviecie źmianiajecca, i biełaruski paradak dnia pastupova adychodzić na druhi płan.
«Biezumoŭna, treba ŭličvać, što historyja idzie napierad, adnyja padziei źmianiajucca inšymi. My bačym vajnu kala siabie ŭžo piaty hod, bačym novyja kanflikty, jakija razhortvajucca ŭ śviecie. I hetyja padziei adsoŭvajuć našyja prablemy na zadni płan», — adznačyŭ Bialacki.
Jon padkreśliŭ, što ŭ hetaj situacyi važna pastajanna nahadvać pra stanovišča ŭ Biełarusi i źviartać uvahu na toje, što jano nie źmianiłasia. Pavodle jaho, pravaabaroncy praciahvajuć štodnia fiksavać novyja parušeńni pravoŭ čałavieka i maštab represijaŭ zastajecca značnym.
«Niahledziačy na, zdavałasia b, dobryja naviny, što ja vyjšaŭ na volu, maje siabry vyjšli, my nie pavinny zabyvacca, što tolki pavodle śpisaŭ «Viasny» ciapier 913 čałaviek zastajucca palityčnymi źniavolenymi. I adbyvajucca inšyja parušeńni, jakija abmiažoŭvajuć volu i nie dajuć ludziam svabodna dychać», — adznačyŭ jon.
U suviazi z hetym, pavodle Bialackaha, pra Biełaruś nieabchodna praciahvać havaryć na mižnarodnym uzroŭni, kab jana zastavałasia ŭ paradku dnia jeŭrapiejskich palitykaŭ i mižnarodnych arhanizacyj. Jon padkreśliŭ, što dla hetaha važna ahučvać fakty i rabić heta adkryta, adznačyŭšy, što, na žal, dokazaŭ parušeńniaŭ u Biełarusi dastatkova.
«Tym nie mienš, usio roŭna niejkija dobryja naviny prajšli, i ja vielmi spadziajusia, što hety praces vyzvaleńnia palitźniavolenych budzie praciahvacca — tak, jak heta płanujuć amierykanskija dypłamaty. Što buduć vychodzić nastupnyja hrupy i, moža być, u bližejšyja miesiacy vyjduć i ŭsie palitźniavolenyja, prynamsi tyja, chto zaraz siadzić. Bo ciapier praces vyhladaje tak: adnych vypuskajuć, druhich sadziać. Tamu, kaniešnie, treba dabivacca spynieńnia represijaŭ, spynieńnia hetaha represiŭnaha miechanizmu», — skazaŭ jon.
Razam z tym Bialacki ź ironijaj adznačyŭ, što praces vyzvaleńnia palitviaźniaŭ časta vyhladaje jak svojeasablivy handal: pavodle jaho, adnych nibyta «abmianiali» na kalijnyja ŭhnajeńni, a kahości — na samaloty.
«A z druhoha boku, kali ty handluješ z terarystami i viadzieš ź imi pieramovy, to ty im taksama štości daješ uzamien za zakładnikaŭ. Našyja źniavolenyja — heta faktyčna pałonnyja, heta zakładniki hetaha režymu, i ich treba vyciahvać. Niachaj navat takim čynam, ale hety praces idzie, i dziakuj bohu», — miarkuje pravaabaronca.
Pry hetym Bialacki adznačyŭ, što, niahledziačy na asobnyja vyzvaleńni palitviaźniaŭ, ahulnaja situacyja ŭ krainie pryncypova nie źmianiłasia:
«Pa vialikim rachunku ničoha nie źmianiłasia. Jak była kraina zacisnutaja, tak i zastałasia. Ja nieadnojčy čuŭ ad ludziej: usia Biełaruś — heta adna vialikaja turma. My siadzim u maleńkaj turmie, a ŭsia kraina — heta vialikaja turma».
Jon dadaŭ, što biez vonkavaha cisku źmienaŭ čakać nie davodzicca, i što ničoha, akramia ekanamičnaha i palityčnaha cisku, nie moža prymusić ułady vypuskać ludziej.
«My faktyčna źjaŭlajemsia kałanijalnaj krainaj»
— Ci možna kazać, što zachodnija ekanamičnyja sankcyi, z adnaho boku, uzmacniajuć zaležnaść Biełarusi ad Rasiei, a z druhoha — paharšajuć situacyju z pravami čałavieka? I što ŭ takich umovach važniej dla budučyni krainy — cisk na režym ci zachavańnie bolšaj samastojnaści?
Bialacki miarkuje, što pytańnie zaležnaści Biełarusi ad Rasiei nie maje prostaha vyrašeńnia: pavodle jaho, u stasunkach z Maskvoj u Łukašenki jość ułasnaja linija, na jakuju vonkavyja hulcy praktyčna nie ŭpłyvajuć. Jon padkreśliŭ, što damoŭlenaści z Rasiejaj vykonvajucca i heta niepasredna adbivajecca na stanie biełaruskaj niezaležnaści.
«My faktyčna źjaŭlajemsia kałanijalnaj krainaj na siońniašni dzień, nie majučy ni svajoj asobnaj vajskovaj palityki, ni svajoj ekanamičnaj palityki. Mocna zaležym ideałahična ad Rasii. My bačym, što ciapier adbyvajecca — idzie hetaja rusifikacyja, pryčym vielmi aktyŭna apošnim časam. I hetyja pracesy Łukašenka ŭchvalaje. Za tannuju naftu, jak kažuć, biaspłatny syr byvaje tolki ŭ pastcy — i za takuju canu jon faktyčna pradaje biełaruskuju dušu. I heta vializnaja pahroza dla našaj budučyni, dla budučyni ŭsiaho biełaruskaha narodu», — skazaŭ nobieleŭski łaŭreat.
Pry hetym jon adznačyŭ, što ciapier nie bačyć niepasrednaj pahrozy dałučeńnia Biełarusi da vajny, choć u 2022 hodzie, u pieršyja miesiacy poŭnamaštabnaj ahresii, situacyja była značna bolš niebiaśpiečnaj i niepradkazalnaj. Pavodle jaho, tady isnavali realnyja ryzyki taho, što Rasieja zmoža padparadkavać Ukrainu i pieratvaryć u jašče adnu kałanijalnuju dziaržavu, adnak hetyja płany sutyknulisia z rašučym supracivam ukrainskaha hramadstva.
«Mnie padajecca, što ciapier biełaruskija ŭłady razumiejuć peŭnuju avanturu, ale prosta tak ad jaje adyści nie mohuć. Bo jość damovy, jość palityčnyja abiacańni, jość u tym liku i abaviazki, jakija Łukašenka ŭziaŭ na siabie ŭ 2020 hodzie, kali zastaŭsia pry ŭładzie. My ž razumiejem, što kali b nie było padtrymki Pucina, historyja Biełarusi pajšła b zusim pa inšym kirunku, i ciapier jon vymušany za heta płacić — u tym liku niezaležnaściu krainy. Ale, dziakuj Bohu, pakul nie pierachodzić hetuju apošniuju miažu i nie ŭciahvaje Biełaruś u vajnu pa poŭnaj prahramie. Tamu ja dumaju, što pahroza jość, ale na siońniašni dzień jana mienšaja, čym u 2022 hodzie», — miarkuje Bialacki.
Kamientujučy mahčymyja pahrozy, źviazanyja z raźmiaščeńniem jadziernaj zbroi ŭ Biełarusi, hibrydnymi atakami i vykarystańniem niekantralavanaj mihracyi, Bialacki adznačyŭ, što heta častka ahulnaj palityki Rasiei, nakiravanaj na razbałansavańnie situacyi la miežaŭ Jeŭraźviazu.
«Voś heta ŭsio — ahulnaja palityka Rasiei: razbałansoŭvać stabilnuju situacyju la miežaŭ Jeŭraźviazu, u tym liku praz raźmiaščeńnie jadravaj zbroi. Jana ŭvohule nakryvaje ŭsiu Jeŭropu. Biełaruskaja tema stanovicca prablemaj usiaho jeŭrapiejskaha kantynienta, i heta sapraŭdy napružvaje ŭsiu Jeŭropu», — padkreśliŭ jon.
Na zakančeńnie razmovy Bialacki adkazaŭ na pytańnie pra toje, jak biełarusam zachavać siabie ŭ ciapierašniaj situacyi.
«Čakajem, nabirajem sił. Čakajem nastupnaj chvali aktyŭnaści i mahčymaściaŭ, bo jana, biezumoŭna, pryjdzie — tak, jak heta było ŭ 2020 hodzie. Jano paŭtorycca. Tolki nam treba ŭličyć niehatyŭny dośvied, uziać z saboj usio lepšaje i dabicca jakasnych pieramienaŭ u Biełarusi. Jak i kali heta adbudziecca — nichto nie viedaje. Tamu treba nabiracca sił i praciahvać pracavać», — padsumavaŭ nobieleŭski łaŭreat.
-
«Univiersitet praciahvaje svaju dziejnaść». EHU prakamientavaŭ abviaščeńnie siabie ŭładami Biełarusi «ekstremisckaj arhanizacyjaj»
-
Pamiatajecie byłoha pamiežnika, jaki staŭ dalnabojščykam i ŭ Hiermanii pryznavaŭsia ŭ lubovi da Łukašenki? Ź im biada
-
U hetym hodzie da Dnia Pieramohi ŭ Hrodnie buduć farsiravać Nioman
Ciapier čytajuć
Pamiatajecie byłoha pamiežnika, jaki staŭ dalnabojščykam i ŭ Hiermanii pryznavaŭsia ŭ lubovi da Łukašenki? Ź im biada15
Kamientary