Rasijski žurnalist i piśmieńnik Michaił Zyhar u ramkach svajho cykła «Čałaviečaja historyja Rasii» apublikavaŭ videa, pryśviečanaje minuŭščynie Biełarusi. Zyhar imkniecca dekanstrujavać maskvacentryčny pohlad na rehijon, malujučy Biełaruś jak jeŭrapiejskuju dziaržavu z hłybokimi pravavymi tradycyjami i staražytnaj kulturaj, jakuju impieryja stahodździami sprabavała padparadkavać praź siłu, rusifikacyju i fizičnaje źniščeńnie elit.
Połack jak alternatyŭnaja linija historyi Staražytnaj Rusi
Zyhar pačynaje z udaru pa zvykłaj dla rasijan madeli: pakul ich padručniki zacyklenyja na Ruryku, jon vysoŭvaje napierad asobu połackaha kniazia Rahvałoda, jakoha nazyvaje adnym z zasnavalnikaŭ biełaruskaj dziaržaŭnaści. Połack u jahonym vykładzie — nie pravincyja, a samastojny centr, jaki supierničaŭ z Kijevam.
Historyja Rahniedy i Uładzimira padajecca aŭtaram nie jak paetyčnaja lehienda, a jak «frejdyscki siužet» pra hvałt i palityčnuju pomstu. Zyhar akcentuje na tym, što prychod u Połack Uładzimira Krasnaha Soniejki, vakoł jakoha ciapier vybudavany kult u Rasii, zabojstva baćki Rahniedy i hvałt nad joj samoj stali kropkaj adliku dla dźviuch roznych dynastyj.
Połackaja linija, praź Iziasłava, jaki staŭ na bok maci, padajecca jak starejšaja i niezaležnaja, što try stahodździ apaniravała Kijevu — «palityčnamu papiaredniku sučasnaj Ukrainy».
Postać Usiasłava Čaradzieja Zyhar apisvaje praź niečakany vobraz — «piarevaratnia ŭ pahonach». Aŭtar tłumačyć: heta nie pra mistyku, a pra nievierahodny palityčny dar pieraviarboŭvać praciŭnikaŭ i mianiać stratehii chutčej, čym chtości moh čakać. Mienavita pry im Połack, pa słovach piśmieńnika, staŭ treciaj pa vieličyni stalicaj Rusi.
Kijeŭskaje paŭstańnie 1068 hoda Zyhar tłumačyć praz sučasnyja realii: «hramadzianskaja supolnaść padymaje paŭstańnie suprać karupcyi i niekampietentnaści vialikakniaskaj siamji». Tak vyzvaleńnie Čaradzieja z turmy i jaho abrańnie kniaziem pa voli naroda robić biełaruskaha kniazia simvałam rańnich demakratyčnych pracesaŭ u rehijonie.
VKŁ — rehijanalnaja zvyšdziaržava
Pierachodziačy da pieryjadu Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Zyhar ź ironijaj vykryvaje maskvacentryčnaść rasijskaj histaryčnaj navuki. U toj čas jak Maskva zastavałasia «akupacyjnaj administracyjaj Załatoj Ardy», VKŁ stała adnoj z samych raźvitych i svabodnych dziaržaŭ Jeŭropy.
Aŭtar akcentuje ŭvahu na tym, što prychod Mindoŭha nie byŭ akupacyjaj słavian:
«Kniaź Mindoŭh, jaho siamja, jaho vojska havorać na bałckaj movie, adnak absalutnaja bolšaść nasielnictva dziaržavy — słavianie. Ich mova tady nazyvajecca «ruśka mova». U siońniašniaj histaryjahrafii jaje nazyvajuć starabiełaruskaj. Mienavita na hetaj movie viaducca letapisy, składajucca zakony, pišucca hramaty i viadziecca ŭsio spravavodstva».
Zyhar ź ironijaj prachodzicca pa rasijskaj histaryčnaj mifałohii, dzie centralnaje miesca zajmaje Ladovaje paboišča.
Na jahonuju dumku, kali b rasijskija prapahandysty viedali historyju, jany b spasyłalisia na Hrunvaldskuju bitvu, bo mienavita jana była «idealnaj ilustracyjaj prydumanaha imi viečnaha supraćstajańnia Rasii i Zachadu».
Z adnaho boku — vojska Vitaŭta, značnaja častka jakoha havaryła na starabiełaruskaj movie, z druhoha — Teŭtonski orden jak simvał hiermanskaj ekspansii.
Intelektualnych lidaraŭ toj epochi Zyhar padaje praz maksimalna blizkija sučaśniku anałohii. Vynachodnictva drukavanaha stanka paraŭnoŭvaje ź siońniašniaj «revalucyjaj mabilnych telefonaŭ i štučnaha intelektu», jakaja całkam źmianiła sposaby pieradačy infarmacyi, a Francyska Skarynu nazyvaje «Hutenbierham Uschodniaj Jeŭropy».
Nie mienšaje zachapleńnie ŭ aŭtara vyklikaje Leŭ Sapieha, jakoha jon nazyvaje «Tomasam Džefersanam siaredniaviečnaj Jeŭropy». Statut 1588 hoda apisvajecca jak adzin z samych prahresiŭnych jurydyčnych dakumientaŭ śvietu, dzie za dva stahodździ da epochi Aśvietnictva było zamacavana viaršenstva prava.
Zyhar akcentuje ŭvahu na tym, što Biełaruś užo tady mieła vysokuju pravavuju kulturu i zakony stvaralisia «nie dziela karala, a dziela ajčyny», kab panavaŭ nie manarch, a zakon.
Maskva — hałoŭny antahanist biełaruskaj historyi
Raździeł pra kanflikty z Maskvoj u XVII stahodździ ŭ roliku Zyhara samy bieskampramisny. Aŭtar padrabiazna spyniajecca na kampanii cara Alaksieja Michajłaviča 1654 hoda, jakuju jon apisvaje jak katastrofu nacyjanalnaha maštabu dla Biełarusi.
Centralnaj kropkaj stanovicca «Trubiackaja raźnia» ŭ Mścisłavie: Zyhar nahadvaje, što horad byŭ całkam źniščany, zahinuła kala 15 tysiač žycharoŭ, a niešmatlikich vyžyłych hnali ŭ jakaści raboŭ uhłyb maskoŭskich ziemlaŭ.
Jašče bolš zmročnym dla rasijskaha hledača vyhladaje raspovied pra zachop Vilni ŭ 1655 hodzie: stalica VKŁ hareła 17 dzion, byli razrabavanyja ŭsie kaścioły, klaštary i drukarni, źnikli nieacennyja archivy i biblijateki.
Asablivy akcent Zyhar robić na relihijnym paradoksie: bolšaść žycharoŭ Vilni ŭ toj čas byli pravasłaŭnymi, ale dla maskoŭskich stralcoŭ, kazakoŭ i tataraŭ heta nie mieła nijakaha značeńnia — jany nie ličyli miascovych adnaviercami.
Aŭtar paraŭnoŭvaje hetyja padziei z nabiehami kryžakoŭ, zaŭvažajučy istotnuju roźnicu: kali rycary-kataliki napadali na pravasłaŭnych śviadoma, to tut hvałt byŭ absalutna iracyjanalnym i pazbaŭlenym relihijnaj matyvacyi.
Vynik hetaj vajny aŭtar padsumoŭvaje strašnaj ličbaj — zahinuła kala 40% nasielnictva rehijona. Zyhar dadaje, što śledam idzie tatalnaja pałanizacyja i aficyjnaja zabarona starabiełaruskaj movy ŭ dziaržaŭnym spravavodstvie ŭ 1696 hodzie.
Nie mienš krytyčna Zyhar aceńvaje nastupnaje stahodździe, uzhadvajučy zahad Piatra I spalić Mahiloŭ u 1708 hodzie.
Aŭtar adkryta kaža, što da siaredziny XVIII stahodździa Reč Paspalitaja praktyčna pierastała isnavać jak vialikaja dziaržava praz «vydatki demakratyi» — adsutnaść «ćviordaj ruki» i viertykali ŭłady, čym i skarystałasia Kaciaryna II.
Padzieły Rečy Paspalitaj i anieksija biełaruskich ziemlaŭ Rasijaj padajucca nie jak «uźjadnańnie», a jak hvałtoŭnaje pahłynańnie, jakoje sustreła adčajny supraciŭ.
Aneksija biełaruskich ziemlaŭ Rasijskaj impieryjaj u kancy XVIII stahodździa padajecca ŭ filmie praz vostraje supraćstajańnie dvuch antahanistaŭ — Tadevuša Kaściuški i Alaksandra Suvorava. Zyhar maluje Kaściušku jak hieroja baraćby za niezaležnaść, jaki prajšoŭ praz vajnu ŭ Amierycy pad kamandavańniem Džordža Vašynhtona i sprabavaŭ pieranieści hety dośvied na radzimu.
Aŭtar robić pryncypovuju zaŭvahu dla rasijskaha hledača: «Dla biełaruskaj histaryčnaj pamiaci Suvoraŭ, viadoma, nijaki nie hieroj, a vidavočna admoŭny piersanaž».
Zyhar biez kupiur apisvaje šturm pradmieścia Varšavy, dzie sałdaty Suvorava zabili kala 15 tysiač čałaviek, pieravažna cyvilnych, i zhadvaje cyničnuju ŭznaharodu pałkavodcu — majontak u Kobrynie, na toj samaj ziamli, jakuju jon tolki što «zamiryŭ» kryvioj.
Padobnym čynam Zyhar dekanstrujuje i mif pra «Ajčynnuju vajnu» 1812 hoda. Dla rasijskaj tradycyi heta patryjatyčny epas, ale dla žycharoŭ tahačasnaj Biełarusi heta była «čužaja vajna», dzie abiedźvie armii — i Napaleona, i Alaksandra I — dziejničali jak akupanty.
Aŭtar nahadvaje, jak francuzskija vojski zabirali apošniaje zbožža i palili damy, a rasijskija i kazackija atrady niščali młyny i karali śmierciu ŭsich, kaho padazravali ŭ supracoŭnictvie z voraham. U vyniku Biełaruś u čarhovy raz pieratvaryłasia ŭ vypalenuju ziamlu.
XIX stahodździe ŭ vykładzie Zyhara — heta čas sistemnaha i biaźlitasnaha vyniščeńnia biełaruskaj identyčnaści. Aŭtar padrabiazna apisvaje palityku Mikałaja I, jaki paśla paŭstańnia 1830 hoda pačaŭ tatalnuju rusifikacyju: zakryćcio Vilenskaha ŭniviersiteta, jaki byŭ intelektualnym sercam rehijona, admiena Statuta VKŁ, poŭnaje vyciskańnie starabiełaruskaj movy z aficyjnaha ŭžytku i likvidacyja ŭnijactva.
Naradžeńnie nacyi
Kulminacyjaj supracivu impieryi ŭ XIX stahodździ ŭ roliku Zyhara stanovicca paŭstańnie 1863—1864 hadoŭ i postać Kastusia Kalinoŭskaha. Aŭtar vyłučaje jaho jak pieršaha palityka rehijona, jaki śviadoma źviarnuŭsia nie da šlachty, a da naroda, vydajučy «Mužyckuju praŭdu» na prostaj movie.
Zyhar cytuje jahonyja pieradśmiarotnyja «Listy z-pad šybienicy» i znakamitaje «Ja pamiraju, kab vy mahli žyć», nazyvajučy hety tekst adnym z klučavych dakumientaŭ biełaruskaj historyi.
Antypodam Kalinoŭskaha vystupaje hienierał-hubiernatar Michaił Muraŭjoŭ ź mianuškaj «Viešalnik». Zyhar pryvodzić charakternuju cyničnuju cytatu Muraŭjova: «Ja nie z tych, kaho viešajuć, a z tych, chto viešaje», — i apisvaje jahonuju kampaniju zapałochvańnia jak paśladoŭny etnacyd: praz zabaronu biełaruskaj łacinki, zakryćcio škołaŭ i hvałtoŭny pieravod unijataŭ u pravasłaŭje.
Nastupny etap — naradžeńnie sučasnaj biełaruskaj nacyi — Zyhar ščylna źviazvaje z hazietaj «Naša Niva», jakaja pačała vychodzić u 1906 hodzie. Jon padkreślivaje, što heta była nie prosta hazieta, a maštabnaja «kulturnaja prahrama dla novaj nacyi», jakaja farmavałasia namahańniami Łuckieviča, Kupały i Kołasa.
Asabliva važny dla rasijskaha hledača akcent aŭtar robić na sacyjalnym pachodžańni hetaj elity: amal usie jany byli naščadkami źbiadniełaj šlachty, jakija ŭ maładości havaryli pa-polsku, ale paśla śviadoma abrali biełaruskuju movu. Hety praces intelektualnaha vybaru pryvioŭ da abviaščeńnia Biełaruskaj Narodnaj Respubliki ŭ sakaviku 1918 hoda.
Choć Zyhar nazyvaje BNR chutčej simvaličnym krokam, jon pryznaje jaje najvažniejšym precedentam dla biełaruskaj niezaležnaści, jaki balšaviki taŭravali jak «kontrrevalucyju», a polskija sacyjalisty — jak «buržuazny sieparatyzm».
Zaviaršajecca videa raspoviedam pra trahičny finał biełaruskaha adradžeńnia ŭ składzie SSSR. Zyhar apisvaje karotki pieryjad karenizacyi 1920‑ch hadoŭ, jaki źmianiŭsia kryvavym stalinskim teroram. Klučavym momantam dla jaho stanovicca Noč rasstralanych paetaŭ u kastryčniku 1937 hoda, kali za adnu noč NKUS źniščyła ŭvieś ćviet biełaruskaj litaratury i navuki.
Aŭtar pravodzić pramuju liniju ad hetych rasstrełaŭ da Kurapataŭ, nazyvajučy ich samym strašnym miescam masavych pachavańniaŭ. Mienavita z rasśledavańnia pra Kurapaty ŭ 1988 hodzie, na dumku Zyhara, pačałasia pierabudova i «hałosnaść» u Biełarusi, kali niezaležnyja žurnalisty adkryli hramadstvu praŭdu pra toje, jak impieryja sprabavała kančatkova vyrašyć «biełaruskaje pytańnie».
Historyja, kaža Zyhar, jakuju Rasija sprabuje prysvoić ci zabyć, zaŭsiody viartajecca praz takija strašnyja znachodki jak Kurapaty, prymušajučy novyja pakaleńni narešcie pahladzieć na siabie z boku.
Videa Michaiła Zyhara stanovicca važnaj pryščepkaj ad impierskaści dla rasijskaj aŭdytoryi. Navat pry najaŭnaści peŭnych prabiełaŭ ahulny pasył vidavočny. Aŭtar pakazvaje Biełaruś nie jak pravincyju impieryi sa stalicaj u Maskvie, a jak samadastatkovuju jeŭrapiejskuju nacyju z hłybokimi demakratyčnymi karaniami.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Biełarus, jaki vajavaŭ za Ukrainu, raspavioŭ, čym jaho začaravała kachanka Ina Kardaš, ahientka KDB23
Biełarus, jaki vajavaŭ za Ukrainu, raspavioŭ, čym jaho začaravała kachanka Ina Kardaš, ahientka KDB
«Ź mianie ničoha nie voźmieš, a ludzi paciarpieli». Para piensijanieraŭ druhi hod nie moža vypisać ź minskaj kvatery šmatdzietnuju siamju emihrantaŭ33
«Ź mianie ničoha nie voźmieš, a ludzi paciarpieli». Para piensijanieraŭ druhi hod nie moža vypisać ź minskaj kvatery šmatdzietnuju siamju emihrantaŭ3
Ahientka Kardaš vykarystoŭvała seks, kab źbirać infarmacyju pra kalinoŭcaŭ i zavierbavać ukrainskaha kamandzira. A kurataru KDB pisała pra jaho: «Moj łoch»3030
Ahientka Kardaš vykarystoŭvała seks, kab źbirać infarmacyju pra kalinoŭcaŭ i zavierbavać ukrainskaha kamandzira. A kurataru KDB pisała pra jaho: «Moj łoch»30
Učora — u łukašenkaŭskaj turmie, siońnia — u Kijevie dapamahaje ŭkraincam vyžyć. Były palitviazień i svajak Cichanoŭskaj staŭ vałancioram u Punkcie niazłomnaści66
Kamientary
Dadajcie, kł, siudy spasyłku na vaš materyjał z ahladam biełaruskich histaryčnych kanałaŭ. Moža nie ŭsim jany traplajucca ŭ rekamiendacyjach. Dziakuj.