U siaredzinie XVIII stahodździa Hieranim Fłaryjan Radzivił vyrašyŭ pabudavać na voziery zamak i raźmiaścić vakoł jaho sapraŭdny fłot. Letaś padvodnyja archieołahi adšukali reštki hetaj muravanaj rezidencyi i draŭlanych zbudavańniaŭ, paćvierdziŭšy, što kapryz mahnata nie byŭ histaryčnym aniekdotam.
Pra heta paviedamlajecca ŭ tezisach dakładaŭ na Mižnarodnaj navukova-praktyčnaj kanfierencyi pa vynikach archieałahičnych daśledavańniaŭ u 2025 hodzie, što raspačała pracu ŭ Niaśvižy.
Pavodle vynikaŭ daśledavańniaŭ, praviedzienych u 2025 hodzie dajvinh-centram «Marski Piehas» i Instytutam historyi pad kiraŭnictvam Andreja Lichačova, na dnie voziera Čyrvonaje ŭ Žytkavickim rajonie Homielskaj vobłaści, jakoje histaryčna nasiła nazvu Žyd-voziera (a sam horad daŭniej nazyvaŭsia Žydkavičy), vyjaŭlena padvodnaje ŭzvyšša dyjamietram 30—35 mietraŭ.
Tam zaŭvažyli pramavuholnyja draŭlanyja kanstrukcyi i asobnyja biarvieńni. Vada taksama zachavała kieramiku i frahmienty bujnafarmatnaj čyrvonaj cehły z prymieškami bujnoj dresvy i šamotu. Kab vyznačyć uzrost abjekta, navukoŭcy padniali na pavierchniu častku bierviana. Na jaho tarcy zachavaŭsia składany technałahičny vuzieł — zamok «na šypach», adzin ź jakich mieŭ vyhlad litary «H». Śpiecyjalisty adznačajuć, što taki sposab rubki viadomy z XVI stahodździa i fiksujecca ŭ pieršuju čarhu ŭ haspadarčych pabudovach. Praviedzieny dendrachranałahičny analiz paćvierdziŭ, što dreva naležyć da XVIII stahodździa.
Hetaja data vyvodzić daśledčykaŭ na fihuru Hieranima Fłaryjana Radziviła. Uładalnik vielizarnych majontkaŭ utrymlivaŭ pryvatnaje vojska z šaści tysiač čałaviek, supastaŭnaje pa kolkaści z armijaj usiaho Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Kniaź taksama byŭ viadomy vialikaj prahaj da mastactva: jon zasnavaŭ teatry ŭ Słucku i Biełaj, stvaryŭ pieršuju ŭ Rečy Paspalitaj baletnuju škołu, źbiraŭ karcinnuju halereju i vialikuju biblijateku.
U 1756 hodzie ambicyi mahnata vyjšli na novy ŭzrovień. Jon ułasnym zahadam pierajmienavaŭ Žyd-voziera ŭ hučnaje «Kniaźmor». Na vostravie pačałosia ŭźviadzieńnie muravanaha zamka, jakomu Radzivił daŭ nazvu «Vieniecyja». Zhodna z dakumientalnymi śviedčańniami, płan praduhledžvaŭ stvareńnie na voziery paŭnavartasnaha fłotu z artyleryjaj. Siońniašnija padvodnyja znachodki bujnafarmatnaj cehły dakazvajuć, što radziviłaŭski kapryz sapraŭdy pačaŭ realizoŭvacca.
Ale čas unios svaje karektyvy ŭ maštabnyja płany. U 1760 hodzie sarakapiacihadovy Hieranim Fłaryjan pamior, nie pakinuŭšy naščadkaŭ ni ŭ adnym sa svaich troch šlubaŭ. Usie ŭładańni pierajšli da jaho brata Michała Kazimira Radziviła Rybańki, jakomu vajenny fłot pasiarod Paleśsia byŭ zusim nie patrebny.
Nazva «Kniaźmor», vidać, transfarmavałasia ŭ Kniaź-voziera (jakoje ŭ 1931 hodzie savieckija ŭłady pierajmienavali ŭ Čyrvonaje Paleśsie), a ad niedabudavanaj «Vieniecyi» zastaŭsia tolki pahorak na dnie voziera.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary