Źniknieńnie šedeŭra Łazara Bohšy padčas Druhoj suśvietnaj vajny zastajecca adnoj z hałoŭnych kulturnych strat Biełarusi. Adnak mała chto viedaje, što ŭ hetaj śviatyni isnavaŭ histaryčny dvajnik — naprastolny kryž, stvorany ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim tryma stahodździami paźniej. Jaho šmat u čym napatkaŭ los połackaha aryhinała, choć i nie taki trahičny.
Słavuty naprastolny kaŭčeh, stvorany majstram Łazaram Bohšam u 1161 hodzie, chavaŭ u sabie piać chryścijanskich relikvij, u tym liku kroŭ Chrysta i kavałak Hroba Haspodniaha. Adnak tradycyja vyrabu takich składanych sakralnych pradmietaŭ nie abarvałasia ŭ damanholskaj eposie. Praz try ź liškam stahodździ, u 1494—1495 hadach, ajčynnyja juvieliry stvaryli inšy kryž, jaki ŭ svaich praporcyjach i azdableńni pierajmaŭ połacki aryhinał.
Jaho pamiery byli blizkimi da tvora Bohšy — 50 na 21 santymietr (suprać 51,8 santymietra ŭ połackaj śviatyni). Draŭlanaja asnova hetaksama chavałasia pad masiŭnymi siarebranymi płaścinami z pazałotaj, a pavierchnia była ščodra ŭpryhožana kalarovaj emallu, tonkaj skańju, basmaj, čakankaj i hornym chrustalom.
Ubačyć pieršapačatkovaje charastvo hetaj śviatyni siońnia možna dziakujučy malunku Ivana Trutnieva, jaki byŭ źmieščany razam z adnym ź pieršych jaje apisańniaŭ u šostym vypusku vydańnia «Pamiatniki russkoj stariny v zapadnych hubiernijach impierii», jakoje vyjšła ŭ 1874 hodzie pad kiraŭnictvam Piatra Baciuškova.
Hałoŭnaja ž admietnaść kryža była nie stolki ŭ dekory, kolki ŭ tym, što jon chavaŭ u sabie. Kali ŭ połackim šedeŭry mieściłasia piać niš, to tut zachoŭvalisia moščy ažno dvaccaci piaci chryścijanskich padźvižnikaŭ. Siarod ich — jevanhielisty Mark i Łuka, apostał Andrej, rymskija papy Klimient i Silviestr, Ihnat Bahanosiec, Jakub, Iaan Pradcieča, a taksama śviatyja Kaciaryna, Maryja Mahdalina, Łaŭrencij, Kaźma i Dziamjan i inšyja.
Dla histaryčnaj prastory kolišniaj Rusi taki maštabny nabor relikvij źjaŭlajecca absalutna nietypovym. Asabliva heta tyčycca tych ziemlaŭ, dzie siońnia raźmiaščajecca Rasija. Mnohija sa zhadanych śviatych šanavalisia pieravažna Zachodniaj carkvoj, a ich pareštki znachodzilisia ŭ Rymie dy inšych jeŭrapiejskich haradach. Takoj była śpiecyfika relihijnaha žyćcia Vialikaha Kniastva Litoŭskaha: staražytnaruskaja spadčyna i ščylnyja suviazi ź Jeŭropaj, jakich susiedniaja Maskoŭskaja dziaržava tady jašče nie mieła.
Ucioki ad «maskoŭskaha pałonu»
Zakazčykam hetaha kryža ŭ kancy XV stahodździa vystupiŭ smalenski akolničy, kniaź Alaksandr (Alechna) Vasiljevič Hłazyna (u dakumientach jon upaminajecca ŭ 1486—1500 hadach). Na toj momant Smalensk amal stahodździe znachodziŭsia ŭ składzie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha.
Pra toje, što heta byŭ pryvatny zakaz, śviedčyć carkoŭnasłavianski nadpis na jaho advarotnym baku (u pierakładzie na sučasnuju movu): «U leta 7003 [1494—1495 h.]… skavany byŭ hety kryž i napoŭnieny moščami śviatych. I pakładzieny ŭ carkvie śviatoha vialikamučanika Hieorhija ŭ Łazkovičach dla svajho dušeŭnaha spasieńnia i na pamiać baćkam jaho».
Jak možna zrazumieć z hetaha tekstu, pieršapačatkova kryž-kaŭčeh pryznačaŭsia dla carkvy Śviatoha Hieorhija ŭ majontku Łazkovičy, jaki znachodziŭsia na Smalenščynie. Praz nazvu hetaha majontka artefakt u biełaruskaj histaryjahrafii pryniata nazyvać Łazkovickim kryžam, u toj čas jak u rasijskaj jon fihuruje pad biezabličnaj nazvaj «vozdvizalnyj kriest».
Ale čamu ŭvohule kopija połackaj śviatyni źjaviłasia na Smalenščynie? Sprava ŭ tym, što naprykancy XV stahodździa aryhinalny šedeŭr Łazara Bohšy znachodziŭsia mienavita tam. Jašče ŭ 1222 hodzie smalenski kniaź Mścisłaŭ Davydavič zachapiŭ Połack i vyviez kryž Jeŭfrasińni jak trafiej. Jaho źmiaścili ŭ hałoŭnym chramie Smalenska — Uśpienskim sabory, dzie jon i zachoŭvaŭsia amal trysta hadoŭ.
U vyniku čarhovaj vajny pamiž Vialikim Kniastvam Litoŭskim i Maskoŭskaj dziaržavaj smalenskija ziemli byli zaniatyja maskoŭskimi vojskami. Paśla padzieńnia Smalenska ŭ 1514 hodzie maskoŭski kniaź Vasil III zabraŭ aryhinalny połacki kryž u jakaści čarhovaha trafieja ŭ Maskvu (adkul Ivan Hrozny viernie jaho ŭ Połack tolki praz paŭstahodździa).
Adnak jaho kopija, Łazkovicki kryž, paźbiehła tady «maskoŭskaha pałonu». Kniaź Hłazyna nie prysiahnuŭ novamu haspadaru, straciŭ smalenskija votčyny, ale zastaŭsia ŭ VKŁ, zabraŭšy z saboj i siamiejnuju relikviju.
Dziakujučy dynastyčnym šlubam artefakt tryvała ŭkaraniŭsia na terytoryi sučasnaj Biełarusi. Jaho dačka Fiadora, maci jakoj pachodziła z mahutnaha rodu Sapiehaŭ, vyjšła zamuž za haspadarskaha maršałka Alaksandra Sołtana. Takim čynam kryž-kaŭčeh pierajšoŭ va ŭłasnaść Sołtanaŭ, a ź ciaham času byŭ pieradadzieny ŭ ich duchoŭnuju fundacyju — Žyrovicki manastyr.
U 1726 hodzie z Ryma pryvieźli jašče adzin kaštoŭny frahmient dla Łazkovickaha kryža — častku dreva Žyvatvornaha Kryža Haspodniaha. Jak śviedčyć paźniejšy polskamoŭny nadpis, u 1732 hodzie žyrovicki archimandryt Bieniadzikt Trulevič źmiaściŭ hetuju čaścinku pad horny chrustal u centry Łazkovickaha kryža.
Čaścinka kryža, na jakim byŭ ukryžavany Chrystos, była źmieščana kaliści i ŭ kryž Jeŭfrasińni Połackaj, dziakujučy čamu duchoŭnaje padabienstva pamiž imi tolki ŭzmacniłasia.
Kramloŭski pałon
U XIX stahodździ ŭžo ŭsio kolišniaje Vialikaje Kniastva Litoŭskaje apynułasia pad uładaj Rasijskaj impieryi. Paśla skasavańnia unii ŭ 1839 hodzie centr Litoŭskaj pravasłaŭnaj jeparchii byŭ pieraniesieny ŭ 1845 hodzie z Žyrovicaŭ u Vilniu. Razam ź pierajezdam archirejskaj kafiedry ŭ vilenski Mikałajeŭski sabor zabrali i Łazkovicki kryž, jaki zachoŭvaŭ status adnoj z hałoŭnych śviatyń kraju.
Novy etap u historyi kryža pačaŭsia z vybucham Pieršaj suśvietnaj vajny. Z-za nastupleńnia niamieckaj armii i pahrozy zachopu Vilni letam i vosieńniu 1915 hoda adbyłasia maštabnaja evakuacyja z horada, jakaja była častkaj ahulnaha «Vialikaha adstupleńnia» rasijskich vojskaŭ.
Razam ź inšymi carkoŭnymi kaštoŭnaściami ŭ Maskvu byŭ evakujavany i Łazkovicki kryž, adkul jon užo nie viarnuŭsia.
Dziakujučy padpisańniu Ryžskaha mirnaha dahavora 1921 hoda, jaki zaviaršyŭ saviecka-polskuju vajnu, palaki zmahli atrymać z Savieckaj Rasii mnohija kulturnyja kaštoŭnaści, jakija byli vyviezienyja pačynajučy ź pieršaha padziełu Rečy Paspalitaj.
Čamuści hety kryž, adnak, nie patrapiŭ u śpis kaštoŭnaściej, pieradadzienych Polskaj Respublicy, i nie viarnuŭsia ni ŭ Žyrovicy, ni ŭ Vilniu. A roŭna sto hadoŭ tamu, u 1926 hodzie, sa schovišča Maskoŭskaha juvielirnaha tavarystva kryž pieradali ŭ zbory Maskoŭskaha Kramla, dzie jon dahetul znachodzicca pad invientarnym numaram MR-4946.
Sučasny vyhlad kryža možna pabačyć u vydańni «Chryścijanskija relikvii ŭ Maskoŭskim Kramli» (2000 hod). Tam ža apisvajecca i jaho stan. Kryž dajšoŭ da našaha času sa šmatlikimi stratami i razryvami siarebranaj abkładki. Častka aryhinalnych hniozdaŭ z kamianiami i nadpisami na centralnym skryžavańni była zhublena i paźniej zamieniena tannymi niekaštoŭnymi mietałami. A ŭstaŭka hornaha chrustalu ŭ 1732 hodzie, pad jakoj chavali relikviju, mocna defarmavała pieršapačatkovuju siarebranuju apravu. Tolki ŭ 1999 hodzie śviatynia prajšła prafiesijnuju restaŭracyju ŭ Maskvie.
Pakazalna, jakim čynam aficyjnaja rasijskaja navuka apraŭdvaje prysutnaść biełaruskaha artefakta ŭ svaich fondach i nieprychavana pryŭłaščvaje našu spadčynu. Składalniki katałoha zajaŭlajuć, što śviatynia pachodzić z «pamiežnych ziamiel, kultura jakich farmiravałasia na pieraplacieńni staražytnaruskich i zachodnich tradycyj».
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
«Ja nie sustrakaŭ nivodnaha vajskoŭca, chto b nie pavažaŭ Drapataha»: na čale USU staŭ kamandzir novaha pakaleńnia. Što ŭjaŭlaje saboj Michaił Drapaty?77
Kamientary
[Zredahavana]
24. Boh jość duch, i tyja, što pakłaniajucca Jamu, pavinny pakłaniacca ŭ Duchu i praŭdzie.
Isus Chrystos