U Izraili mianiajecca centr ciažaru. Vychadcy z arabskich krain pieravažajuć nad vychadcami ź Jeŭropy — heta moža adbicca i na palitycy

Bolš za pałovu jaŭrejskaha nasielnictva Izraila składajuć naščadki vychadcaŭ ź Blizkaha Uschodu i Paŭnočnaj Afryki. Ich nazyvajuć mizrachi, mizrachim, abo ŭschodnimi jaŭrejami. Mienavita hetaja častka hramadstva, na pohlad sacyjołaha Michal Biton, daje kluč da razumieńnia sučasnaj izrailskaj palityki.

Biton, jakaja ŭznačalvaje Instytut jaŭrejskaha lidarstva Majmanida i raniej kiravała daśledavańniem siefardskich i ŭschodnich jaŭrejaŭ u Ńju-Jorkskim univiersitecie, adznačaje, što zachodnija naziralniki zvyčajna razhladajuć Izrail praz pryzmu vajny ŭ Hazie, kanfliktu z paleścincami i ŭłaścivaha ZŠA i Jeŭropie supraćstajańnia pravych i levych. Adnak jany časta nie zaŭvažajuć hłybiejšych histaryčnych i kulturnych padziełaŭ.

Jak uschodnija jaŭrei stali aporaj pravicy

Jaŭrejskija hramady isnavali ŭ Iraku, Jehipcie, Siryi i Maroka stahodździami, a ŭ niekatorych miescach — tysiačahodździami. Ale paśla stvareńnia Izraila ŭ 1948 hodzie ich stanovišča ŭ mnohich arabskich krainach rezka pahoršała. Jaŭrejaŭ pačali padazravać u łajalnaści novaj dziaržavie, jany sutykalisia ź pieraśledam, hvałtam, kanfiskacyjaj majomaści i vyhnańniem.

U 1950—1960‑ia hady bolšaść ź ich pakinuła krainy svajho pachodžańnia. Sotni tysiač pierasialilisia ŭ Izrail, ale i tam ich čakała niaprostaje žyćcio. Tahačasnuju palityčnuju i kulturnuju elitu składali pieravažna aškienazy — jaŭrei jeŭrapiejskaha pachodžańnia. Jany niaredka pahardliva stavilisia da novych imihrantaŭ, jakija praciahły čas žyli ŭ časovych łahierach, a potym sialilisia ŭ biednych addalenych haradach.

Pavialičyć

Za nastupnyja dziesiacihodździ mnohija mizrachim atrymali adukacyju i ŭvajšli ŭ siaredni kłas, adnak pamiać pra dyskryminacyju zachavałasia. Jak davodzić Biton, jana adyhrała istotnuju rolu ŭ farmiravańni ich palityčnych simpatyj.

Jak davodzić Biton, zachodnija analityki niaredka pamyłkova miarkujuć, što ludzi, jakija paciarpieli ad dyskryminacyi, pavinny padtrymlivać levyja siły. Ale mizrachim bolš razdražniaje pabłažlivaje staŭleńnie da ich kultury. Mnohija ličać, što pravyja pavažajuć ich relihijnyja i siamiejnyja tradycyi, a levyja ŭsprymajuć hetyja tradycyi jak pieražytki, ad jakich treba pazbavicca.

Z 1977 hoda, kali ŭradženiec Bresta Mienachiem Biehin pieramoh palityčnuju elitu, što kiravała Izrailem z momantu jaho stvareńnia, mizrachim stali adnoj z hałoŭnych apor partyi «Likud». Na ich padtrymku abapirajecca i Nietańjachu.

Ale ciapier u «Likuda» źjaviŭsia niebiaśpiečny supiernik — były načalnik Hienieralnaha štaba Armii abarony Izraila (CACHAŁ) Hadzi Ajzienkot, kiraŭnik novaj partyi «Jašar».

Ci moža syn marakanskich imihrantaŭ pieramahčy Nietańjachu?

U adroźnieńnie ad Nietańjachu, jaki pachodzić z aškienazskaj siamji i atrymaŭ adukacyju ŭ ZŠA, Ajzienkot — syn imihrantaŭ z Maroka. Jon vyras u biednym rajonie paŭdniovaha horada Ejłata, zrabiŭ vajskovuju karjeru i ŭznačaliŭ izrailskuju armiju. U śniežni 2023 hoda jaho małodšy syn Hal zahinuŭ u bajach u siektary Haza.

Pavialičyć

Zdavałasia b, takaja bijahrafija idealna padychodzić dla pryciahnieńnia vybarščykaŭ-mizrachim. Ale Ajzienkot nie robić akcentu na pachodžańni, padkreślivajučy, što jano nie pavinna być padstavaj dla vybaru premjer-ministra.

Jon buduje kampaniju vakoł baraćby z karupcyjaj, adkaznaści kiraŭnictva za pravały biaśpieki padčas napadu CHAMAS 7 kastryčnika 2023 hoda i ŭsieahulnaha vajskovaha abo hramadzianskaha abaviazku.

Biton adznačaje, što marakanskaje pachodžańnie samo pa sabie nie harantuje Ajzienkotu padtrymki ŭschodnich jaŭrejaŭ. Raniej palityki z takimi ž karaniami ŭžo sprabavali pryciahnuć ich na bok levych ci centrystaŭ, ale biez asablivaha pośpiechu. Mnohija mizrachim pa-raniejšamu nie daviarajuć levym.

Tym nie mienš, častka mizrachim moža pierajści da Ajzienkota. Hramadski aktyvist Ofir Tubuł ličyć, što heta najpierš adukavanyja pradstaŭniki siaredniaha kłasa z pamiarkoŭnymi pravacentrysckimi pohladami. Jany nie abaviazkova padzialajuć libieralnuju ideałohiju, ale stamilisia ad Nietańjachu i chočuć bolš efiektyŭnaha dziaržaŭnaha kiravańnia.

Pavodle acenki Tubuła, takich vybarščykaŭ moža być dastatkova dla atrymańnia 10‑12 miescaŭ u 120‑miesnym izrailskim parłamiencie. Va ŭmovach, kali dla farmiravańnia ŭrada patrebnaja kaalicyja niekalkich partyj, hetaha moža chapić dla źmieny ŭłady.

Asabliva važnym dla ich moža stać pytańnie vajskovaj słužby. Značnaja častka ultraartadaksalnych jaŭrejaŭ u Izraili vyzvalajecca ad pryzyvu, što vyklikaje ŭsio bolšaje razdražnieńnie siarod tych, čyje dzieci vajujuć. Mizrachim tradycyjna majuć mocnuju praarmiejskuju kulturu, i mnohija ličać słužbu ŭsieahulnym abaviazkam. Ajzienkot, hienierał, jaki straciŭ syna na vajnie, moža pierakanaŭča adstojvać hetuju pazicyju. Nietańjachu ž zaležyć ad padtrymki ultraartadaksalnych partyj i tamu abmiežavany ŭ svaich dziejańniach.

Pavialičyć

Izrail usio mienš padobny da krainy svaich jeŭrapiejskich zasnavalnikaŭ

Ale značeńnie mizrachim, na pohlad Biton, vychodzić daloka za miežy vybaraŭ. Ich histaryčny dośvied pastupova źmianiŭ sam charaktar izrailskaha hramadstva. Prychilnaść da siamji, relihijnaj tradycyi i mocnaj armii, a taksama niedavier da mahčymaści mirnaha suisnavańnia biez nadziejnych harantyj biaśpieki stali raspaŭsiudžanymi i siarod izrailcian jeŭrapiejskaha pachodžańnia.

Aŭtar źviazvaje hety niedavier z pamiaćciu pra pieraśled jaŭrejaŭ u arabskim śviecie. Jak tłumačyć žurnalistka i daśledčyca Enies Elijas, mnohija mizrachim nie adčuvajuć nianaviści da arabaŭ i navat uśviedamlajuć kulturnuju blizkaść ź imi. Ale dośvied ich prodkaŭ pierakonvaje, što biaśpieku jaŭrejaŭ nie varta addavać na volu musulmanskaj bolšaści. Napad CHAMAS 7 kastryčnika tolki ŭmacavaŭ hetyja pierakanańni.

Tamu Biton ličyć, što Izrail užo staŭ u značnaj stupieni blizkaŭschodniaj krainaj nie tolki pavodle pachodžańnia nasielnictva, ale i pavodle jaho palityčnaha śvietapohladu. Ciapier hałoŭnaje pytańnie — ci zmoža jon pry hetym zachavać zachodnija demakratyčnyja instytuty, niezaležny sud i libieralnuju presu.

Paradaksalna, ale mienavita syn marakanskich imihrantaŭ Ajzienkot vystupaje za spałučeńnie žorstkaj palityki biaśpieki z zachavańniem libieralnaj demakratyi. Jon havoryć pra nieabchodnaść zachavać Izrail adnačasova jaŭrejskaj, demakratyčnaj i libieralnaj dziaržavaj.

Na pohlad Biton, vynik vybaraŭ pakaža, ci hatovaje izrailskaje hramadstva da takoha spałučeńnia. Ale niezaležna ad pieramožcy adno ŭžo vidavočna: budučyniu krainy ŭsio bolš vyznačajuć nie jeŭrapiejskija karani jaje zasnavalnikaŭ, a histaryčny dośvied i ŭjaŭleńni pra śviet jaŭrejaŭ Blizkaha Uschodu.

• 8
• 0
• 1
• 1
• 0
• 0
• 0
• 0