Viasna — napeŭna, samaja čakanaja i aptymistyčnaja para hoda.
Mienavita ŭ hety čas drevy kvitniejuć, kvietki raspuskajucca, ptušački śpiavajuć i ŭsio takoje… I choć pryroda ŭ našych šyrotach jašče nie zusim vyjšła ź zimovaj śpiački, nabližeńnie viasny z kožnym dniom adčuvajecca ŭsio bolš. U poŭnuju siłu jana ŭstupić u svaje pravy ŭ pieryjad kvitnieńnia, a pačynajecca jon u Biełarusi, jak praviła, u krasaviku. U napiaredadni jaho supracoŭniki łabaratoryi fłory i sistematyki raślinaŭ Instytuta ekśpierymientalnaj bataniki im. Kupreviča NAN Biełarusi apaviali pra najbolš jarkija i pryvabnyja biełaruskija raśliny.
Nie sakret, što ŭsio pryhožaje karystajecca pavyšanym popytam. Tamu bolšaść z pradstaŭlenych nižej raślinaŭ sustrakajecca na terytoryi našaj krainy vielmi redka i zaniesienaja ŭ Čyrvonuju Knihu. I kali takija trapiacca vam na vočy ŭ naturalnych umovach rostu, to navukoŭcy zaklikajuć ich nie zryvać, a, kali ŭžo tak spadabalisia, to prosta fatahrafavać. Bo tolki ŭbačyć ich u dzikaj pryrodzie — vialikaja ŭdača!
Asabliva lohka raspaznać, ale i ŭ toj ža samy čas niaprosta znajści na Biełarusi nastupnyja kvietki, kusty i drevy…
Archideja-pryvid, jana ž Nadbarodnik biaźlisty (łac. Epipogium aphyllum)
Sustrakajecca krychu čaściej, čym znakamitaja «paparać-kvietka». Doŭhi čas ličyłasia źnikłym u Biełarusi vidam, bo bataniki nie znachodzili jaho na prastorach krainy z 20-ch hh. minułaha stahodździa. Adnak u 2009 h. na terytoryi Brasłaŭskaha rajona jon znoŭ byŭ vyjaŭleny. U adzinkavym asobniku. I z taho času pra jaho znoŭ ni słychu ni duchu. Nadbarodnik biaźlisty nie tak i prosta vyjavić praź cikavuju asablivaść cykłu jaho raźvićcia: kali vonkavyja ŭmovy niespryjalnyja, jon moža hadami, časam navat da dziesiaci hadoŭ, znachodzicca ŭ hlebie i nijak siabie nie prajaŭlać. Kali ž navakolnaja tempieratura, vilhotnaść i inšyja paramietry jaho zadavalniajuć, to kvietka vychodzić na pavierchniu.
Padśniežnik, abo Hałantus śniežny (łac. Galanthus nivalis)
Da niadaŭniaha času śpiecyjalisty mierkavali, što ŭ Biełarusi hety hieroj kazki «12 miesiacaŭ» nie raście. Na prysiadzibnych učastkach jon kultyvujecca ŭžo daŭno, adnak u dzikaj pryrodzie jaho nie sustrakali. Na samoj ža spravie dzikarosłyja padśniežniki ŭsio ž možna vyjavić na krajnim paŭdniovym zachadzie Biełarusi. «Heta sapraŭdny padśniežnik, toj samy, jaki kvitnieje samy pieršy. Časta jaho błytajuć ź inšymi, padobnymi pieršaćvietami», — padkreślivaje staršy navukovy supracoŭnik Instytuta ekśpierymientalnaj bataniki NAN Biełarusi Arkadź Skuratovič.
Čylim, jon ža Vadziany arech płyvučy, jon ža Čortaŭ arech (łac. Trapa natans)
Vodnaja raślina. Raście zvyčajna na starycach rek, u pojmiennych aziorach pieravažna na poŭdni Biełarusi. Jaho maleńkaja biełaja kvietka uvahi nie pryciahvaje, adnak uvosień jana pieratvarajecca ŭ dziŭnaha vyhladu zahahuliny z čatyrma zakručanymi vyrastami ŭ vyhladzie šypoŭ. Šypy jamu patrebnyja dla taho, kab ukaraniacca ŭ hlej, a zatym praraści i sfarmavacca ŭ novuju raślinu. Płady jaho davoli smačnyja i smakam sapraŭdy nahadvajuć arechi. Archieałahičnyja raskopki śviedčać, što niekali jaho ŭžyvali ŭ ježu davoli aktyŭna, i dla našych prodkaŭ jon adyhryvaŭ tuju ž rolu, što i bulba siońnia dla nas.
Lileja kučaravaja, ci lasnaja, jana ž Lileja carskija kučary (łac. Lilium martagon)
U Biełarusi taksama raście dzikaja lileja. Sustrakajecca ŭ šyrakalistych lasach na poŭdni i centralnaj častcy respubliki. U narodnaj miedycynie Kitaja, Tybieta, Manholii, Sibiry lileja kučaravaja vykarystoŭvajecca jak lekavaja raślina. Tam ža časta ŭžyvajecca ŭ ježu jak u syram, varanym, smažanym vyhladzie, tak i ŭ jakaści zapravy. Jašče dadajecca ŭ korm chatnim žyviołam. U nas ža jana maje chutčej čysta estetyčnaje značeńnie.
Pyłkahałoŭnik čyrvony (łac. Cephalanthera rubra)
Čaściej za ŭsio sustrakajecca ŭ suchich, razredžanych lasach u paŭdniovych i centralnych rajonach Biełarusi. Dziakujučy tamu, što jaho pyłok utrymlivaje ŭ sabie sumieś etanołu i narkatyčnych rečyvaŭ, hetuju kvietku asabliva lubiać vosy. I pjaniejuć ad jaje nastolki, što časam nie mohuć uźlacieć. Samym niepryjemnym dla ich vyjaŭlajecca toj fakt, što kvietka nie ŭtrymlivaje niektaru. Atrymlivajecca, što pyłkahałoŭnik prosta biessaromna duryć hałavu kazurkam-apylalnikam, padsadžvajučy ich na «ihołku».
Son-trava, jana ž Prastreł raskryty (łac. Pulsatilla patens)
Hetaja kvietka ŭ Biełarusi raście dosyć šyroka, adnak areał jaho raspaŭsiudžańnia z kožnym hodam skaračajecca. Sprava ŭ tym, što hety vid addaje pieravahu starym lasam ź nizkaj ščylnaściu drevaŭ, bo nie lubić cieni. A praź viadzieńnie haspadarčaj dziejnaści našyja lasy pastajanna amałodžvajucca. Što vymušaje son-travu albo «chavacca» ŭ hlebu, jak archideja-pryvid, albo źnikać naohuł. Ale kali ŭ nas pakul što son-travu možna sustreć u mnohich miescach, u Jeŭropie jon praktyčna vymier. «Isnuje jašče dva vielmi padobnych vida. Tamu padčas jaho fatahrafavańnia rekamienduju rabić tak, kab była bačnaja ŭnutranaja častka kvietki. Tady jaho budzie mahčyma dakładna identyfikavać», — źviarnuŭ uvahu Arkadź Skuratovič.
Hładyjołus, abo špažnik čarapičny (łac. Gladiolus imbricatus)
«Kulturny» hładyjołus, hadujecca na prysiadzibnych učastkach, viadomy, mabyć, usim i kožnamu. Ale nie kožny viedaje, što ŭ Biełarusi raście ŭ tym liku i dziki hładyjołus. Raście jon zvyčajna na vilhotnych łuhach, na ŭźleskach i palanach lasoŭ paŭnočnaj častki respubliki. Jaho pialostki, viadoma ž, mienšyja, čym u «cyvilizavanych» subrataŭ, ale jany pa-svojmu pryhožyja. Hetaja raślina vykarystoŭvajecca dla vyrabu lekavych preparataŭ i kaśmietyki, užyvajecca i ŭ narodnaj miedycynie.
Kasač sibirski (łac. Iris sibirica)
Jašče adzin dzikarosły varyjant dekaratyŭnaj raśliny. Usiaho ŭ Biełarusi zafiksavana try vidy dzikich kasačoŭ. Prapanavanuju na zdymku raślinu možna ŭbačyć na papłavach, čaściej za ŭsio na poŭdni i paŭdniovym uschodzie respubliki. Moža vymachać u vyšyniu da mietra, časam trochi vyšej.
Radadendran žoŭty, jon ža Turecki bahun (łac. Rhododendron luteum)
Halinasty chmyźniak vyšynioj da 2—4 m, jaki mocna razrastajecca i časam dasiahaje 6 m u papiaročniku. Radadendran taksama vielmi papularny siarod sadavodaŭ-amataraŭ, jakija vyroščvajuć jaho samych roznych adcieńniaŭ: čyrvony, aranžavy, bezavy… Na Biełarusi ž u dzikich umovach pryžyŭsia jaho žoŭty varyjant. Jon raście ŭ zabałočanych paleskich lasach i sustrakajecca ŭ asnoŭnym u Homielskaj vobłaści, ledź radziej — na Brestčynie. «Miascovaje nasielnictva stavicca da jaho krychu admoŭna, bo jon atrutny, — kamientuje Arkadź Skuratovič. — I tam, dzie raście, zapaŭniaje saboj usio, vyciaśniajučy inšyja raśliny».
Biaroza karlikavaja, ci małarosłaja (łac. Bietula nana)
Nanabiarozka ŭtvaraje sucelnyja zaraśniki ŭ alpijskim pojasie, arktyčnaj tundry Rasii i Kanady, u nas ža sustrakajecca epizadyčna. Viadoma faktyčna nie bolš za dziesiać kropak jaje pasialeńnia. Chavajecca jana ŭ bałotach na krajnim poŭnačy krainy, časam na bierahach azior. «Heta reliktavy, tundravy vyhlad, dosyć unikalny dla Biełarusi, jaki chutka źnikaje ŭ suviazi z asušeńnie bałot», — tłumačyć kandydat bijałahičnych navuk Dźmitryj Dubavik. Svaju nazvu dreva apraŭdvaje ŭ poŭnaj miery, bo redka vyrastaje ŭ vyšyniu bolš za 120 sm. Navukoŭcy adznačajuć, što niekatoryja z prapanavanych tut raślinaŭ adćvitajuć dosyć chutka, litaralna za 2—3 tydni. Tamu daśledavać ŭsie patencyjnyja miescy pasialeńnia čyrvonaknižnych vidaŭ ŭ supracoŭnikaŭ łabaratoryi niama mahčymaści. I jany buduć vielmi ŭdziačnyja, kali vy paviedamicie im pra miescaznachodžańnie namalavanych na fotazdymkach pradstaŭnikoŭ biełaruskaj fłory, kali vypadkova ich sustreniecie. Samy prosty sposab źviazacca z rabotnikami instytuta — adpravić e-mail na adras [email protected].
Arkadź Skuratovič i Dźmitryj Dubavik padkreślivajuć, što mnohija adkryćci ŭ fłory Biełarusi byli zroblenyja z dapamohaj prostych hramadzianaŭ. Naprykład, miesca vyrastańnia śniežnaha padśniežnika im upieršyniu pakazali mienavita miascovyja žychary. A imiony i proźviščy aŭtaraŭ paviedamleńniaŭ, infarmacyja jakich paćviardžajecca, zhadvajucca pry składańni čarhovaha vydańnia Čyrvonaj Knihi, a taksama ŭ šmatlikich artykułach i publikacyjach navukoŭcaŭ.
Ad pamyłak nie zastrachavany nichto, tamu apisańnie znojdzienaha raśliny pažadana supravadžać fatahrafijami, a pry ŭkazańni miescy, dzie jon byŭ znojdzieny, dastatkova paznačyć rajon i bližejšy nasieleny punkt.
Dasłanaja infarmacyja moža być vielmi karysnaja dla vyjaŭleńnia realnaha areała raspaŭsiudžańnia redkich vidaŭ. Što, u svaju čarhu, dapamoža pry vypracoŭcy mier dla ich abarony i zachavańnia.
U ciapierašni čas fłora Biełarusi naličvaje kala 2 tysiač vidaŭ. Ź ich u Čyrvonuju Knihu ŭniesiena 182 vidu sasudzistych raślin, 31 vid mochapadobnych, 21 vid vodaraściaŭ, 24 mochu i 35 hryboŭ. Nie lišnim budzie nahadać, što za samavolnaje źbirańnie abo źniščeńnie raślinaŭ-«čyrvonaknižnikaŭ», parušeńnie asiarodździa ich rostu ci skaračeńnie kolkaści pieraduhledžany štraf ad 10 da 30 bazavych vieličyniaŭ.
Ciapier čytajuć
Ad pryvatnikaŭ patrabujuć zavieści ideołaha ŭ štacie — raspytali, što robiać kampanii19
Kamientary