Prafiesar Lepiešaŭ: «Horaj było tolki za caryzmam»

U «kramolnyja» jany trapili najpierš tamu, što ŭ słoŭnikavych artykułach padavalisia sa spasyłkaj na tvory «niadobranadziejnych» z hledzišča ŭłady piśmieńnikaŭ.

Doktar fiłałohii, prafiesar Hrodzienskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta imia Janki Kupały Ivan Lepiešaŭ raskazvaje», kolki frazieałahizmaŭ im apisana i jak cenzuravaŭsia jahony słoŭnik.

— Spadar Ivan, jak doŭha vy zajmajeciesia zboram i apisańniem frazieałahizmaŭ?

— Frazieałahizmami ja pačaŭ cikavicca vielmi daŭno, jašče ŭ toj čas, kali pracavaŭ u škole nastaŭnikam. Voś užo hadoŭ piaćdziasiat ja rehularna čytaju biełaruskuju litaraturu i rablu vypisy.

Pieračytaŭ, možna skazać, usie tvory i dasavieckaha pieryjadu, i savieckaha, i paślasavieckaha.

380 aŭtaraŭ pieračytana mnoju, składzienaja kartateka. U joj bolš za 90 tysiač kartak. Na kožny frazieałahizm pryvodzicca niekalki ŭžyvańniaŭ. U apošnim dvuchtomavym vydańni słoŭnika, jaki vyjšaŭ u śviet u vydaviectvie «Biełaruskaja encykłapiedyja imia Pietrusia Broŭki» apisana bolš jak 7000 frazieałahizmaŭ.

— Ź im u vas i ŭźnikli prablemy. Jakija pretenzii vystaviła vam nazvanaje vydaviectva?

— Pretenzii źjavilisia jašče na pieršaj stadyi padrychtoŭki: treba heta vykinuć, treba toje vykinuć.

Vydaviectvu, najpierš jaho dyrektaru Hienadziu Paškovu, nie padabalisia niekatoryja aŭtary, navat narodnyja piśmieńniki — Vasil Bykaŭ, Ryhor Baradulin, Nił Hilevič.

Ja sprabavaŭ ich adstojvać, dakazvaŭ, što ich nielha vykidać. Chadziŭ da Paškova, bo ŭsie zabarony išli ad jaho. Zahadčyca redakcyi Malej i čatyry redaktary, jakija sa mnoj pracavali, stavilisia da mianie pamiarkoŭna, ale musili vykonvać rasparadžeńnie dyrektara.

— Jakija piśmieńniki ŭrešcie byli vykasavanyja z vašaha słoŭnika?

— Ja mahu ich pieraličyć:

Śviatłana Aleksijevič, Uładzimir Arłoŭ, Siarhiej Astraviec, Łarysa Hienijuš, Siarhiej Dubaviec, Siarhiej Zakońnikaŭ, Alaksandr Łukašuk, Ivan Makałovič, Vinceś Mudroŭ, Uładzimir Niaklajeŭ, Volha Paŭłava, Aleś Paškievič, Barys Piatrovič, Michaś Skobła, Masiej Siadnioŭ.

15 asobaŭ. Aprača taho, u mianie tam byli cytaty z roznych pieryjadyčnych vydańniaŭ, z hazietaŭ i časopisaŭ. To piać ź ich taksama trapili pad zabaronu Paškova.

Heta časopis «Dziejasłoŭ» i haziety «Narodnaja vola», «Naša Niva», «Naša słova», «Svaboda» i biełastockaja «Niva».

— Čym ža apraŭdvali Paškoŭ i jaho padnačalenyja svaje dziejańni?

— Ja sprabavaŭ jamu tłumačyć: «

Heta ž z Uładzimira Arłova cytata, čamu vy jaje vykidajecie, jaho ž u škole prachodziać, u chrestamatyjach dla siaredniaj škoły jon jość». A Paškoŭ mnie adkazvaje: «Byŭ u chrestamatyjach, ciapier jaho ŭžo tam niama».

Maŭlaŭ, trapiŭ Arłoŭ u «niačesnyja» piśmieńniki. I pra vas była havorka taksama. Ja adstojvaŭ niekalki cytataŭ, uziatych z vašych tvoraŭ, ale Paškoŭ zajaviŭ: «Ni ŭ jakim razie — jon ža pracuje na „Svabodzie“!» Vykinuli cytaty i ź Ivana Makałoviča, ź jaho detektyŭnaj apovieści, jakaja była napisanaja, i ja pra heta kazaŭ Paškovu, jašče ŭ dapierabudovačny čas, kali Makałovič byŭ hałoŭnym redaktaram haziety «Źviazda». Ale Paškoŭ mnie adrazu skazaŭ:

«Vykińcie jaho, i nie budziem razmaŭlać. Heta ž namieśnik Iosifa Siaredziča, hałoŭnaha redaktara «Narodnaj voli»!

Taksama niekatoryja cytaty ź Niła Hileviča pavykidali, choć i nie ŭsie. I heta naniesła vialikuju škodu słoŭniku. Razumiejecie, kali vykinuć dźvie cytaty, to frazieałahizm zastajecca aholenym, biez paćvierdžańnia.

— A jakija kankretna cytaty vas prymusili źniać?

— Nu, naprykład, «da biełych miadźviedziaŭ».

Zavieźci kaho-niebudź da biełych miadźviedziaŭ — adpravić u kancentracyjny łahiery na poŭnačy abo na ŭschodzie Rasii. Vykinuli, byccam i nie było ŭ nas hetaha.

«Archipiełah Hułah» taksama vykinuli. Choć na hety frazieałahizm u mianie byli cytaty z Vasila Bykava, z Ryhora Baradulina, z Aleha Łojki, ź inšych aŭtaraŭ, jakija paćviardžajuć užyvańnie jaho ŭ našaj litaratury.

Vykinuli i vyraz «małodšy brat» — biełarusy ŭ dačynieńni da Rasii i rasijcaŭ. Takoje było tłumačeńnie frazieałahizmu. I ŭsie prykłady pačynajučy ź Jazepa Losika paćviardžali — šyrokaŭžyvalnaha.

Ja śpiecyjalna dla jaho daŭ ažno čatyry ŭžyvańni. Usio pavykidali. Vyraz «starejšy brat» taksama vykinuli z usimi cytatami.

Usiaho sa słoŭnika ŭ «Biełaruskaj encykłapiedyi» vykinuli bolš za 500 cytataŭ. Ja paśla padličyŭ — 56 frazieałahizmaŭ zastalisia aholenymi, biez paćvierdžańnia ich užyvańnia.

Ja tłumačyŭ heta Paškovu — tak nielha pakidać, biez paćvierdžańnia. Što rabić — zdymać frazieałahizmy? «Pakidajcie tak, biez cytataŭ», — byŭ adkaz. I tak jany zastalisia biez paćvierdžańnia.

— Dyk ja ŭsio ž nie zrazumieŭ: z vašaha słoŭnika zdymalisia «kramolnyja» vyrazy, ci ŭvohule vykasoŭvalisia ŭsie niepažadanyja proźviščy?

— Dumaju, što i toje, i toje rabiłasia.

A časam vydaviectvu prosta zdavałasia, što ŭ toj ci inšaj cytacie jość niešta palityčnaje.

Skažam, da frazieałahizmu «vyprostvać śpinu» davałasia cytata ź Siarhieja Zakońnikava: «Pad satrapaŭskim ciskam miakkich ičyhaŭ Stalina, jakija z zamiłavańniem apiavalisia ŭ mnohich mastackich tvorach, nie tolki našamu narodu ciažka było vyprastać śpinu». Vykinuli. Na frazieałahizm «paviesić zamok na rot» u mianie było niekalki cytataŭ, u tym liku i z Baradulina:

«Niachaj žyvie narod
u dumcy, zhodzie, buncie —
jamu zamok na rot
paviesić nie sprabujcie».

Vykinuli. Da vyrazu «hamburhski rachunak» davałasia cytata z Arłova: «Ci viedajem pa hamburhskim rachunku my sami, dzie hetaja kraina Biełaruś? Mienavita kraina, a nie miesca žycharstva. Ci ŭmiejem my joju hanarycca?» I heta vykinuli.

— Ci majecie vy namier kali-niebudź pieravydać svoj słoŭnik — užo biez cenzurnych skarotaŭ, viarnuŭšy ŭsie 500 źniatych cytataŭ i 15 zabaronienych aŭtaraŭ?

— Viedajecie,

słoŭniki vydajucca vielmi redka. Prykładna raz na dva dziesiacihodździ, i toje kali jość na heta pryčyny, kali słoŭnik našmat dapoŭnieny. A ja ŭžo sabraŭ usie frazieałahizmy, jakija jość u biełaruskaj litaraturnaj movie, i jany mnoju apisanyja.

Škada tolki, što niekatoryja tak i zastalisia na staronkach pieryjadyčnych vydańniaŭ, nie trapili ŭ apošni, samy poŭny słoŭnik. Naŭrad ci ja paśpieju jaho pieravydać. Mnie ž užo 88 hadoŭ.

— Časam možna pačuć z vusnaŭ kiraŭnika krainy, što ŭ nas z Rasijaj adna rodnaja mova. Ci moža isnavać niezaležnaja Respublika Biełaruś bieź biełaruskaj movy?

— Pra heta nie moža być i havorki! Jakaja ž heta dziaržava biez svajoj movy? Tolki ŭ Biełarusi možna aploŭvać movu z samych vysokich trybunaŭ. Tolki ŭ Biełarusi movu tytulnaj nacyi pastavili ŭ takoje haniebnaje stanovišča. I sam kiraŭnik krainy, kali vystupaje, z naśmiešačkaj pra biełaruskuju movu havoryć. A hledziačy na jaho, i padnačalenyja tak siabie pavodziać.

U Hrodzienskim univiersitecie ŭ pačatku 90-ch na biełaruskaje adździaleńnie nabirali 125 čałaviek, letaś — 18, a sioleta — 12.

Zavočnaje adździaleńnie zusim skaracili — niama kudy raźmiarkoŭvać vypusknikoŭ, bo škoły zakryvajucca, miescaŭ vakantnych niama. Ciažka ŭjavić, što dalej budzie. Zdajecca, horš užo nie moža być.

— Jak vy ličycie, ci źmienicca što da lepšaha ŭ Biełarusi pry hetaj uładzie?

— Pry hetaj uładzie ničoha da lepšaha nie źmienicca, bo ŭłada hetaja viadzie movu na dalejšaje vyniščeńnie. I ŭsie čynoŭniki prykryvajucca: u nas ža dźvie dziaržaŭnyja movy! Tolki skažy što — u nas ža dźvie movy!

U našym univiersitecie ŭžo ničoha biełaruskaha nie zastałosia, aprača šyldy, jakaja visić na budynku. Raniej, kali byŭ rektaram Maskievič, dakumientacyja pa-biełarusku viałasia, i navukovyja saviety pravodzilisia na biełaruskaj movie.

A ciapier — usio pa-rasijsku, byccam žyviem my ŭ pravincyi Rasii, dzie-niebudź u Smalensku. Nie było horšych časoŭ. Horaj było chiba tolki za caryzmam.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0