My pryvykli ŭsprymać kazki jak teksty ŭ dziciačych knižkach, ale ich sapraŭdnaja pryroda — u žyvym hołasie apaviadalnika, jaki my, zdavałasia, stracili nazaŭždy. Adnak Centr daśledavańniaŭ biełaruskaj kultury, movy i litaratury Akademii navuk zrabiŭ amal niemahčymaje — stvaryŭ unikalny partał, dzie sabranyja nie tolki teksty, ale i aŭdyjazapisy biełaruskich kazak z 1960‑ch hadoŭ. Heta sapraŭdny ličbavy pomnik vusnaj tradycyi.
Huk, litara i piksielny arnamient
Novy partał, stvorany ŭ miežach prajekta «Biełaruskija narodnyja kazki: siužetnaja šmatstajnaść, katałahizacyja, sučasnyja interpretacyi», — heta vynik kałasalnaj pracy, jakaja viałasia na praciahu 2023—2025 hadoŭ.
Jak paviedamlaje telehram-kanał Biełaruskaha nacyjanalnaha korpusa, kiraŭnicaj prajekta vystupiła viadomaja falkłarystka Taćciana Vałodzina. Hałoŭnaja meta — nie prosta sabrać i apublikavać kazki, a aktualizavać ich jak instrumient farmiravańnia nacyjanalnaj identyčnaści ŭ sučasnym śviecie.
Vynik pieraŭzyšoŭ usie čakańni. Sajt uražvaje ź pieršych siekund svaim vizualnym rašeńniem. Dyzajnierka Eliza Biełavusava i mastačka Aksana Navasiołava stvaryli ŭnikalny minimalistyčny styl, u jakim daminuje bieły koler, ź jakim kantrastuje abmiežavanaja palitra koleraŭ — čorny i čyrvony. Staronki ŭpryhožany hrafičnymi ŭstaŭkami, jakija adsyłajuć da tradycyjnaj biełaruskaj kultury. Navat zahałoŭki vykananyja skarynaŭskim šryftam — Skaryna 2017 Title, raspracavanym kaliści Alaksiejem Kovalem.
Adnak hałoŭnaje na sajcie — jaho źmiest. Partał prapanuje nie tolki čytać teksty, a słuchać ich. U asnovu lahła kalekcyja aŭdyjazapisaŭ, zroblenych supracoŭnikami Instytuta mastactvaznaŭstva, etnahrafii i falkłoru z kanca 1960‑ch da 2000‑ch hadoŭ. Kožny aŭdyjazapis — heta svojeasablivaja kapsuła času, jakaja supravadžajecca padrabiaznaj rasšyfroŭkaj i pašpartam: chto, dzie i kali raspaviadaŭ kazku.
Ad Jana Čačota da «ličby»: praciah vialikaj tradycyi
Praca, praviedzienaja kamandaj prajekta, uražvaje svaim maštabam. Heta nie tolki aličboŭka starych stužak. Navukoŭcy praviali vielizarnuju pošukavuju pracu ŭ archivach Biełarusi, a taksama ŭ Maskvie i Sankt-Pieciarburhu, dzie zmahli znajści ŭnikalnyja rukapisy z zapisami kazak jašče XIX stahodździa.
Heta stavić prajekt u adzin šerah z kłasikami biełaruskaj falkłarystyki — Janam Čačotam, Paŭłam Šejnam, Jeŭdakimam Ramanavym, jakija ŭ svoj čas taksama ratavali ad zabyćcia vusnuju narodnuju tvorčaść.
Vynikam hetaj pracy stanuć i try tamy antałohii «Biełaruskija narodnyja kazki», jakija rychtujucca da druku.
Histaryčny raździeł sajta pakazvaje, nakolki składanym byŭ šlach biełaruskaj kazki da pryznańnia. Pieršyja zapisy, zroblenyja ruskimi źbiralnikami, vychodzili pad nazvaj «Russkije narodnyje skazki», a zanatavanyja adukavanymi palakami — atrymlivali cetlik «polskich».
Pracy Jana Barščeŭskaha, Michała Fiedaroŭskaha, Alaksandra Sieržputoŭskaha i paźniej savieckich falkłarystaŭ, takich jak Leŭ Barah, krok za krokam viartali biełaruskaj kazcy jaje ŭłasnaje imia. Ciapierašni prajekt praciahvaje hetuju spravu, ale ŭžo na sučasnym technałahičnym uzroŭni.
Navukovaja sistema dla kazak
Partał nie zvalvaje ŭsie kazki ŭ adnu kuču. U asnovu pakładziena strohaja navukovaja kłasifikacyja, jakaja abapirajecca na mižnarodnyja pakazalniki siužetaŭ, takija jak sistema Aarnie-Tompsana-Utera (ATU) i ŭschodniesłavianski anałah SUS.
Usie kazki na sajcie raźmierkavanyja pa šaści asnoŭnych žanravych hrupach.
Tut jość kazki pra žyvioł, dzie ŭ jakaści hałoŭnych hierojaŭ vystupajuć chitraja lisa i durny voŭk, jakija ŭvasablajuć čałaviečyja stratehii pavodzin.
Jość kumulatyŭnyja kazki, pabudavanyja na łancužkovym pryncypie paŭtareńnia, jak znakamity «Kałabok» ci «Repka».
Vialiki raździeł pryśviečany čaradziejnym kazkam, dzie hieroi-asiłki kštałtu Pakaciharoška zmahajucca sa źmiejami i Kaščejem Bieśśmiarotnym.
Sabrany taksama lehiendarnyja kazki na relihijnyja siužety («Boh uznaharodžvaje i karaje»), sacyjalna-bytavyja kazki pra panoŭ i mužykoŭ, a taksama ŭnikalny žanr niebylic, dzie ŭsio pastaŭlena z noh na hałavu.
Kožny raździeł supravadžajecca padrabiaznym navukova-papularnym apisańniem, jakoje tłumačyć śpiecyfiku žanru. Heta dazvalaje nie tolki atrymlivać asałodu ad siužetaŭ, ale i razumieć hłybokuju kulturnuju łohiku, zakładzienuju ŭ ich.
Biełaruski fiłosaf Uładzimir Konan niekali nazvaŭ kazku «reminiscencyjaj karnavału», dzie spraviadlivaść pieramahaje, a ŭsie sacyjalnyja roli pieravaročvajucca. Novy partał daje mahčymaść dałučycca da hetaha karnavału, pačuć jaho žyvyja hałasy ź minułaha.
U epochu, kali mnohija kulturnyja suviazi rvucca, a kanteksty skažajucca, takija prajekty stanoviacca sapraŭdnymi jakarami nacyjanalnaj pamiaci. Jany dazvalajuć zazirnuć uhłyb ułasnaha kalektyŭnaha nieśviadomaha i zrazumieć, što našy kazki — heta nie prosta dziciačyja zabaŭki, a składany kulturny kod, jaki farmavaŭ biełarusaŭ na praciahu stahodździaŭ.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Vynieśli prysud Palinie Zyl — błohiercy, jakaja stała nulavym pacyjentam spravy Hajuna, bo ŭ jaje znajšli tuju samuju spasyłku ad Matolki15
Kamientary
[Zredahavana]