Dva słavianskija źjezdy (Praha, 1908)

 DVA SŁAVIANSKIJa ŹJEZDY

U pierałomnyja peryjady historyi davoli vostra paŭstaje prablema suadnosinaŭ nacyjanalnaha i internacyjanalnaha. Adnym z takich peryjadaŭ byŭ pačatak XX ctahodździa. Heta byŭ čas abudžeńnia da nacyjanalnaha žyćcia narodaŭ dvuch vialikich, šmatnacyjanalnych imperyjaŭ: aŭstra-Vuhorskaj i Rasiejskaj. Nie zastalisia ŭbaku ad hetaha pracesu i biełarusy. Zimoj 1902-1903 h. pradstaŭniki biełaruskaj vučnioŭskaj i studenckaj moładzi zasnavali pieršuju biełaruskuju palityčnuju partyju — Biełaruskuju revalucyjnuju hramadu, jakaja na pieršym źjeździe była pierajmienavanaja ŭ Biełaruskuju sacyjalistyčnuju hramadu. U 1906 hodzie vychodzić pieršaja lehalnaja hazeta «Naša dola», a paśla jaje zabarony — «Naša Niva». Biełaruski nacyjanalny ruch pastupova nabiraje moc. Biełarusy ŭźnimajuć pytańnie pra navučańnie na rodnaj movie, patrabujuć adkryćcia krajovaha ŭniversytetu ŭ Vilni. «Viasnoj 1908 hodu ŭ Vilni sabralisia ludzi abdumać spravu, jak by adkryć tutaka ŭniversytet; na naš vialiki kraj jon na hvałt patrebny», — paviedamlała 4 śniežnia 1908 hodu «Naša Niva.»

Ale hetyja pamknieńni sustreli vostraje niezadavalnieńnie z boku palanizataraŭ i rusifikataraŭ. Dziela baraćby z nabirajučym moc nacyjanalnym rucham na ŭzbrajeńnie biarecca ideja słavianskaha bractva. Pryčym hetaja ideja traktujecca davoli svojeasabliva. Tak praŭradavaje vydańnie «Novoje Vriemia» padkreślivaje, što rasiejcy pojduć na pahadnieńnie z palakami tolki tady, kali palaki nia buduć padtrymlivać i pryznavać adradžeńnia biełaruskaha i ŭkrainskaha narodaŭ u Rasiei i Aŭstra-Vuhorščynie. Uletku 1908 hodu ŭ Prazie z inicyjatyvy Rasiei byŭ sklikany źjezd słavianskich nacyjaŭ. Adnym z hałoŭnych punktaŭ prahramy źjezdu, prapanavanych «novymi słavianafiłami», była prapanova: vialikarusaŭ, biełarusaŭ i ŭkraincaŭ ličyć za adzin «ruski» narod. Tamu biełarusaŭ i ŭkraincaŭ na hety źjezd navat i nie zaprasili. Biełaruś i Litvu na źjeździe słavianskich nacyjaŭ pradstaŭlali supracoŭniki napałovu ŭradavaj hazety «Vilenskij V'stnik», redaktary vilenskich polskich hazet «Kurjer Litewski» i «Goniec Wilenski». Jak adznačała «Naša Niva», na źjeździe palaki j rasiejcy, «ctaršyja braty našy, pradavali małodšych bratoŭ —biełarusaŭ i ŭkraincaŭ, dy kožny dumaŭ na hetym handli zarabić», i pry hetym havaryli «ab lubovi ŭsich słavianaŭ, ab słavianskim banku i h.d.» Nacyjanalnyja pravy biełarusaŭ i ŭkraincaŭ delehatami źjezdu navat nie abmiarkoŭvalisia, nibyta hetych narodaŭ nie jsnuje na śviecie. Była vykazanaja dumka, što najbolšym vorahaham słavian źjaŭlajucca niemcy. Tak «Goniec Wilenski» adznačaŭ, što heta niemcy navučyli ŭkraincaŭ, kab tyja nia jechali ŭ Prahu, a ŭkrainski nacyjanalny ruch nibyta źjaŭlajecca niamieckaj intryhaj.

Zusim inšyja adnosiny da prablem pryhniečanych słavianskich narodaŭ byli na Ŭsiesłavianskim źździe prahresiŭnych studentaŭ, jaki adbyŭsia ŭ červieni 1908 hodu ŭ Prazie. Českija studenty sklikali svaich siabroŭ-studentaŭ usich bratnich słavianskich narodaŭ na źjezd, kab razam abdumać, jak dabivacca dla kožnaj nacyi prava svabodna pracavać dziela adradžeńnia j raźvićcia svajoj kultury, rodnaj movy. Jak adznačała 4 lipienia 1908 hodu «Naša Niva», u Prahu pryjechali pradstaŭniki «prahresiŭnych studentaŭ vialikarusaŭ, palakaŭ, ukraincaŭ, biełarusaŭ, serbaŭ, łužyčan, charvataŭ, słavakaŭ, słaviencaŭ i inš. Usich ich złučali supolnyja dumki ab svabodzie, roŭnaści i bractvie ŭsich ludziej i nacyjaŭ». Na pieršym pasiedžańni student Jefimoŭski ad imia lepšaj častki rasiejskaj moładzi vykazaŭ svaju nianaviść da ucisku j pryhniotu roznych nacyjaŭ.

Biełaruskaja sekcyja na źjeździe składałasia z 6-ci čałaviek. Jaje hanarovymi staršyniami byli abranyja redaktar «Našaj Nivy» A.Ułasaŭ i viadomy daśledčyk biełaruščyny M.Fiedaroŭski. Vitajučy ŭsich sabranych ad imia biełarusaŭ, student Abuchoŭski padkreśliŭ, što nacyjanalnaje adradžeńnie biełaruskaha narodu ŭžo pačałosia. Adzin sa studentaŭ-biełarusaŭ zaznačyŭ, što «biełarusy ŭ Prazie byli jašče 500 hadoŭ tamu, nadrukavali pa-biełarusku Bibliju». Ale praciahłaja palanizacyja i rusifikacyja daviali da taho, što ŭ Biełarusi «niama nia tolki nivodnaj siaredniaj, ale j nivodnaj nižejšaj (pačatkovaj) škoły, dzie vučyli b pa-biełarusku» (Naša Niva, 1908, 4 lipienia). Student Kalada raspavioŭ udzielnikam źjezdu, što biełarusam nia tolki zabaraniajuć vučycca ŭ rodnaj movie, ale navat i studentam nie dajuć vyvučać jaje va ŭniversytetach. Na źjeździe ŭsie jaho ŭdzielniki vielmi cikavilisia biełaruskaj nacyjanalnaj spravaj. Jaskravym paćvierdžańniem hetaha źjaŭlajecca pryniataja delehatami źjezdu specyjalnaja pastanova pa biełaruskim pytańni:

«Uvažajučy, što biełaruski narod, — chacia jon da hetaha času byŭ usimi zabyty i jaho kulturnyja patreby byli siłaju zacisnuty, — usio-ž taki nia straciŭ svajoj movy, zvyčajaŭ, dy znoŭ prabivajecca da novaha žyćcia, — źjezd prahresiŭnych słavianskich studentaŭ u Prazie pryznaŭ, što dla svajho raźvićcia hety narod pavinien i maje prava damahacca:

1) kab u Biełarusi było zaviedziena ahulnaje navučańnie ŭ rodnaj movie jaho;

2) kab u siarednich škołach (himnazijach) vykładali historyju biełaruskuju j vučyli b movie biełaruskaj;

3) dla ŭzrostu kultury biełaruskaha narodu, katory žyvie ź ziamli, kab zaviali pačatkovuju navuku ab sielskaj haspadarcy pry narodnych škołach, a taksama zimovyja kursy j siarednija škoły haspadarki sielskaj, dzie navuka davałasia b pa-biełarusku;

4) kab u Vilni adkryli biełaruska-litoŭski ŭniversytet;

5) a pakul heta budzie, kab zaviali ŭ inšych universytetach rasiejskich katedry historyi j etnahrafii biełaruskaj, bo patrebnyja nastaŭniki hetych navuk;

6) va ŭsich hetych spravach biełarusaŭ budzie padtrymlivać usio prahresiŭnaje słavianstva».

Valancin Maziec

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0