Apanas Cychun. Łasaśnianskija tatary-kazaki

Łasaśnianskija tatary-kazaki

Cjurkskaje nasielnictva Biełarusi napačatku składałasia z troch elementaŭ: asiełych najomnikaŭ, sajuznych voinaŭ tatarskich ordaŭ z ułusaŭ, što trapili ŭ pałon, i vychadcaŭ z Załatoj Ardy j Krymu, što, stamiŭšysia ad niazhody j smutaŭ u svajoj dziaržavie, sami dobraachvotna pierasialalisia ŭ VKŁ.

Tataraŭ pasialali ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim, bo canili ich vajenny dośvied, bajavyja jakaści, imknulisia pryciahnuć stepavych końnikaŭ na słužbu. Jašče ŭ CHIV st. isnavali pasialeńni tataraŭ, ale najbolš tataraŭ asieła ŭ Biełarusi ŭ epochu kniažańnia najsłaŭniejšaha z usich tahačasnych vaładaroŭ Paŭnočnaj Eŭropy, kniazia Vitaŭta. Biełaruskija tatary zachavali dobruju pamiać pra jaho. Vitaŭta jany prasłaŭlali ŭ svaich pieśniach, za jaho zdaroŭje malilisia, ličyli jaho "najmacniejšym z usich kniazioŭ". Bolšaść z tataraŭ, što pryjšli za Vitaŭtam, byli niežanatymi, i Vialiki kniaź dazvalaŭ im žanicca z tutejšymi dziaŭčatami, ale z umovaj, što kožny ź ich pavinien mieć adnu žonku. Tak i pavioŭsia ŭ biełaruskich tataraŭ zvyčaj adnašlubnaści.

Tatary dapamahali abaraniać dziaržavu. Tatary-kazaki raźmiaščalisia ŭ vakolicach našaj krainy, mieli svaich atamanaŭ i padparadkoŭvalisia charunžym. Ciurkskaje słova "kazak" aznačała ŭ ardzie ludziej, što, parvaŭšy suviaź sa svaim rodam i ŭłasnym kniaziem, zajmalisia vajennaj spravaj jak volnyja njmańniki. Jany znachodzilisia niby za ramkami feadalna-ułasnaj struktury ardynskaj supolnaści. U ich atradach byli nia tolki prostyja voiny, ale j vychadcy sa znaci, kniažyčy. U Popisach vojska tatarskaha 1528-1567 hadoŭ upaminajucca takija atamany, jakija ŭznačalvali słaŭnyja ściahi łasaśnianskich tataraŭ-kazakoŭ.

Tatary-kazaki raźmiaščalisia ŭ vakolicach ciapierašniaj vioski Łasosna Baranavickaha sielsavietu Haradzienskaha pavietu, u basejnie raki Łasasianki j jaje prytokaŭ z pravaha boku — Prorvy, Padlipki, Kamienki, i ź levaha boku — Kruciški i Tatarki (raniej zvanaj Nurcom) z Nurkaj, abo Papilijaj. Daŭžynia raki Łasasianki —45 km. Tatarskich pasialeńniaŭ tut było šmat. Heta byli pieravažna sieliščy chutarskoha typu na adnu-dźvie siamji. Usie ziemli ŭvachodzili ŭ Haradzienskuju karaleŭskuju ekanomiju. U tyja časy da pasialeńniaŭ chutarskoha typu adnosilisia Kulbakaŭščyna, Abiardoŭščyna, Bahdaščyna, Kačanoŭščyna, Kazakoŭščyna, Žydoŭščyna, Łasosna Alinskaja i inšyja. Niedaloka ad raki Łasasianki znachodzilisia i bolšyja tatarskija vioski: Dajlidki, Karalino, Tarusičy (ciapier Baranavickaha s/sav.) i vioska Hnievienščyzna (ciapier Karobčyckaha s/sav.). Najbolš starymi tatarskimi pasialeńniami na terytoryi siońniašniaha Haradzienskaha rajonu byli vioski Čortak i Kadyš na race Čornaja Hanča j vioska Małoje Dzimitkava la Łasasianki, a taksama Śviack (Sapockinskaha sielsavietu).

U archiŭnych papierach značacca j proźviščy byłych žycharoŭ pasieliščaŭ: Izmaił Siachnovič, Kulziman Arazovič, Kulziman Kasimovič, Džančuk Fatłyhovič, Asan Buzinovič, Urus Ałan i inšyja. Značacca proźviščy kniazioŭ, jakija zajmali adkaznyja pasady, mułaŭ byłoha Łasaśnianskaha miačetu, jakija pachodzili z pradstaŭnikoŭ kniažaskaha rodu — Fatłahodzičaŭ i Buzułovičaŭ.

Nižejšyja za kniazioŭ pasady zajmali “Ŭłany”, u tym liku Achmiet Ułan Asančukovič, Čumbaj Ułan Małošycki j Dzimidaŭskija.

U tyja časy ŭ tataraŭ-kazakoŭ adzinym vymiareńniem byŭ "koń", heta značyć, nadzieł ziamli abo majontak, ź jakoha ŭładalnik, u adpaviednaści z tahačasnymi normami, musiŭ vystaŭlać adnaho końnika. Pamiery ŭčastkaŭ nie byli dakładna vyznačany, asabliva ŭ vakolicach raki Łasasianki. Pieršyja ziamielnyja daravańni tataraŭ-kazakoŭ adnosiacca da časoŭ Vitaŭta. Ziamla davałasia adrazu na cełyja hrupy tataraŭ.

Łasaśnianskija tatary-kazaki ŭ asnoŭnym zajmalisia ziemlarobstvam, koniehadoŭlaj, kušnierstvam, aharodnictvam i hadoŭlaj ryby, asabliva łasosia i stronhi (jakuju daŭniej nazyvali "łoch", adkul nazvy rečak i nasielenych punktaŭ — Łoša, Łaša i inš.). Dla hadoŭli hetych rybaŭ duža nadavałasia čystaja, kryničnaja vada Łasosny j prytokaŭ. Aproč hetaha asobnyja z tataraŭ-kazakoŭ słužyli ŭ tyja časy ŭ kancylaryjach vialikich kniazioŭ tałmačami, tatarskimi pisarami, jeździli z daručeńniami ŭ Vialikuju Ardu i Krym.

Užo ŭ siaredzinie XVI st. biełaruskija tatary, u tym liku i łasaśnianskija tatary-kazaki, nia ŭmieli razmaŭlać pa-tatarsku, stali karystacca inšymi movami, u asnoŭnym biełaruskaj. Jany ŭžo nie mahli kantaktavać z žycharami musulmanskich krainaŭ. Adbylisia pracesy moŭnaj asymilacyi tataraŭ pa pryčynie, hałoŭnym čynam, miašanych šlubaŭ: mnohija tatary brali biełarusak. Ale ŭsio ž, niahledziačy na heta, biełaruskija tatary, u tym liku i tatary-kazaki łasaśnianskija, jašče doŭhi čas źbierahali svaje specyfičnyja rysy, nie źnikali ŭ ahulnaj masie nasielnictva VKŁ, bo pa-raniejšamu vyznavali isłam.

Aproč vajennaj słužby, tatary Łasosny vykonvali i inšyja funkcyi. U knizie Ju.Jadkoŭskaha "Hrodna" (1928) paznačana, što tatary ŭ 1508 hodzie źviarnulisia da karala z prośbaj, kab jon ich vyzvaliŭ ad niasieńnia vartaŭničaj słužby ŭ Horadni, da jakoj ich prymušaŭ starasta Alaksandar Jurjevič, kniaź Halšanski. Karol zadavoliŭ prośbu tataraŭ.

Biełaruskija tatary nastolki zžylisia ź miascovym nasielnictvam, što časta navat vystupali suproć svaich adzinaviercaŭ — krymskich tataraŭ. U aktach Litoŭskaj Metryki znachodzim cikavy adkaz biełaruskich tataraŭ, jaki byŭ dadzieny imi adzinaviercam, što čynili tady rabunki na hranicach: "Ni Ałłah, ni prarok, — pisali jany, — nie pradpisvaŭ vam hrabić, a nam być niaŭdziačnymi. My ličym vas drapiežnikami i šablami našymi paražajem rabaŭnikoŭ, a nie bratoŭ našych".

Pavodle pierapisu 1989 hodu ŭ Biełarusi žyło 12,5 tysiačaŭ tataraŭ. Šmatlikija biełaruskija proźviščy nahadvajuć nam byłych tataraŭ: Šajbak, Ažhirej, Salej, But-Husaim, Čabanovič i inšyja. Nieabchodna skazać, što i ŭ majoj viosačcy Kuncaŭščyzna Indurskaha sielsavietu Haradzienskaha rajonu bolš jak pałova žycharoŭ majuć proźvišča Salej. Možna mierkavać, što i jany dalokija naščadki byłych tataraŭ, chacia ŭsie pišucca biełarusami.

XX st. było ciažkim dla haradzienskich tataraŭ — represii, razbureńnie miačetaŭ, asymilacyja. Jaho možna ŭ niečym paraŭnać z XVII st., kali rost nietalerantnaści, vojny, nieŭradlivaść ziemlaŭ vakoł Łasasianki, sudovyja pretenzii mahnataŭ i bujnoj šlachty na tatarskija ziemli — usio razam vyklikała masavy vyjezd tataraŭ u Turcyju, a taksama ŭ inšyja miescy Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, u pryvatnaści, u Słonim. Paźniej, pa padziełach Rečy Paspalitaj inšaja častka tutejšych tataraŭ pierajechała ź viosak u Horadniu na vulicu Banifraterskuju, paźniej pierajmienavanuju ŭ Tatarskuju (ciapier vulica Śviardłova). Tak pastupova źnikli tatary z rajonu raki Łasasianki.

Ja pacikaviŭsia ŭ samaj starejšaj žycharki vioski Łasosny, 80-hadovaj Hanny Harasimovič, ci jana što viedaje pra tataraŭ, jakija žyli tut, ale jana ŭžo ničoha pra ich nia čuła.

Viasnoj 1996 hodu musulmanskaja supołka Horadni zaplanavała raspačać u lesaparku Rumlova budaŭnictva miačetu. Uźnikaje pytańnie, čamu heta budzie rabicca ŭ Rumlovie, jakoje nia źviazana z tatarskaj historyjaj, a nie ŭ Łasośnie, dzie da 1915 hodu i stajaŭ miačet.

Apanas CYCHUN,
Zasłužany nastaŭnik Biełarusi, Horadnia