Za śpinaju ŭ Paźniaka

Za śpinaju ŭ Paźniaka

Uładzimier Krukoŭski — viadomy mastak i žurnalist. Klasyk biełaruskaha plakatu, čyje tvory stali chrestamatyjnymi. Z 1963 h. — «pad kaŭpakom» KHB. Adzin z kiraŭnikoŭ «Martyralohu Biełarusi», siabra Sojmu BNF. U 1990 hodzie kiravaŭ kampanijaj Z.Paźniaka na vybarach u Viarchoŭny Saviet. Stvaryŭ (razam ź Jaŭhienam Kulikom) etalon dziaržaŭnaha hierbu Biełarusi «Pahonia». U 1993 hodzie adyšoŭ ad aktyŭnaj dziejnaści ŭ strukturach BNF, ale zastaŭsia ćviordym prychilnikam frontaŭskich aryjenciraŭ (niezaležnaść, rodnaja mova, Eŭropa). Pachodzić sa staražytnaha šlachieckaha rodu hierbu «Korvin». Da pensii pracavaŭ mastackim redaktaram časopisa «Spadčyna».

— Spadar Krukoŭski, čamu paśla piaci hadoŭ napružanaj pracy ŭ strukturach BNF Vy tak rezka adyšli ŭbok?

— Ci ja adzin? Prosta stamiŭsia adstojvać ułasnuju pazycyju, ułasnaje bačańnie kryzysu, jaki niaŭmolna nasoŭvaŭsia na Front. Treba było vyrašać: abo zaniacca frakcyjnaj, apazycyjnaj dziejnaściu ŭ samym BNF, abo... Ja vybraŭ druhoje.

— A što adbyłosia ŭ 1963 hodzie?

— Aryštavali maich siabroŭ z BDU — Šydłoŭskaha, Ryžykava, Piestraka. U Ženi Šydłoŭskaha pry aryšcie znajšli kala 20 maich listoŭ z vojska (ja słužyŭ tady ŭ Barysavie, u 6-j tankavaj armii). A ŭ tych listach było pra ŭsio, čym žyło tady majo pakaleńnie, hetak zvanyja «šaścidziasiatniki»: i pra Chruščova ź jahonaj kukuruzaj, i pra kamunistaŭ naahuł, i pra zabojstva Kienedzi i h.d. Z hetaha pačałosia. Dasłužvaŭ ja pad pilnym nahladam asobaha adździełu. Potym u Ružanach, kudy viarnuŭsia paśla demabilizacyi, mieŭ persanalnaha «civuna» ŭ asobie operupaŭnavažanaha (ci jak tam jany nazyvalisia) pa rajonie. Toje samaje praciahvałasia i paśla pierajezdu ŭ 1970 h. u Miensk, dzie ja syšoŭsia z hrupaj mastakoŭ-dysydentaŭ: Ja.Kulikom, M.Kupavam, A.Maračkinym, V.Markaŭcom. Z toj pary my razam. Až da harbačoŭskich časoŭ «taptuny» i vižy litaralna nastupali nam na piaty. Cikujuć, peŭna i ciapier, ale ŭžo inšyja słužby inšaha haspadara.

— Što zabiaśpiečyła pieramohu Zianona Paźniaka ŭ pieršym ža tury vybaraŭ u Viarchoŭny Saviet?

— Pa-pieršaje, asoba Paźniaka. Prosty, dastupny, adukavany, svabodnaja, niazmušanaja maniera pavodzinaŭ. Jasnaść dumak, dobraja biełaruskaja mova, vydatnaja reakcyja. Jon tady byŭ na ŭźlocie papularnaści. Za takuju asobu lohka było ahitavać.

Pa-druhoje, družnaja, samaaddanaja kamanda. Uładzimier Arłoŭ, Lavon Bartłaŭ, Jury Drakachrust, Žora Čuntonaŭ, Viktar Karolik, Siarhiej Michnoŭ, Maja Klaštornaja dy inšyja nie škadavali ni siłaŭ, ni času, choć siarod nočy padymaj. Pracavali razumna, uličvali sacyjalny skład i psychalohiju vybarščykaŭ akruhi. A heta byli vulicy Irkuckaja, Jenisiejskaja, Bajkalskaja, Anharskaja — słovam, mienskaja Sibir, spalny rajon Aŭtazavodu i Traktarnaha. KPB vielmi spadziavałasia, što praletaryjat nie zrazumieje i nie padtrymaje intelihienta Paźniaka. Pamyliłasia. I zrazumieŭ, i padtrymaŭ.

Pa-treciaje, prakoły našych praciŭnikaŭ. My pracavali karektna, nikoli nia hańbili, nie abražali kankurentaŭ i, u toj ža čas, dakładna vykarystoŭvali ichnyja pamyłki. Ź niekalkich supiernikaŭ hałoŭnaj była žančyna — kadravy partyjny rabotnik. Na jaje pracavaŭ harkam KPB, prapahandysckim aparatam jakoha kiravaŭ tady sumnaviadomy «čaŭnok» Kraŭčanka. Asabliva staralisia tak zvanyja «hruppy poddieržki», jakija hnieździlisia, viadoma ž, u harkamie. Siońnia jany zakidvali paštovyja skrynki paviedamleńniem, što Paźniak — sijanist. Nazaŭtra Paźniak byŭ užo antysemitam, jašče praź dzień — palicajem (1944 hodu naradžeńnia!). 3—4 takija pisulki — i ludzi ich užo nie čytali.

Ciažka było prabicca ŭ staličnuju presu. Ja asabista abyšoŭ usie mienskija hazety. «Sovietskaja Biełoruśsija» spasyłałasia na vialikuju čarhu, «Znamia junosti» — na ŭzrost Paźniaka (nia juny), «Minskaja praŭda» — na kandydataŭ z vobłaści, a «Viečiernij Minsk» «česna» zajaviŭ: «My nie možiem propahandirovať našieho političieskoho opponienta». My raskazvali pra ŭsio heta na sustrečach i mitynhach, i čym bolš nas dušyli ŭłady, tym bolš nam daviarali prostyja ludzi. Tolki «Avtozavodiec» u asobie kolišniaha redaktara Fiłončyka naśmieliŭsia za tydzień da hałasavańnia nadrukavać artykuł «Čałaviek, jaki nie baicca systemy» (heta pra Paźniaka). Napisany jon byŭ Uł.Arłovym i Ju.Drakachrustam. Karaciej, uvieś vybarčy nehatyŭ my zdoleli pieratvaryć u pazytyŭ.

— A čamu vybar Paźniaka vypaŭ na Vas?

— Siabroŭskija adnosiny plus toj fakt, što «lepšyja» na toj momant užo pracavali ŭ inšych kamandach abo balatavalisia sami.

— Vy zhadali pra kryzys u BNF. Kali jon pačaŭsia i jakija pryčyny jaho vyklikali?

— Pieršyja prykmiety źjavilisia adrazu ž paśla Vybaraŭ-90, kali Front raptoŭna, amal u adzin dzień, padzialiŭsia na «viarchi» i «nizy». Častka siabroŭ i kiraŭnikoŭ BNF trapiła ŭ parlament, atrymała status niedatykalnaści, amal kožny dzień «śviaciłasia» la mikrafonaŭ ci na ekranach televizaraŭ. Bolšaść ža praciahvała zajmacca budzionnaj «čornaj» pracaj, časta padstaŭlajučy śpiny i hałovy, ryzykujučy pasadami i zdaroŭjem. Na žal, šmat kamu z našych parlamentaroŭ nie chapiła taktu, zvyčajnaha dobraha vychavańnia i psychalahičnaj tonkaści ŭ kantaktach z asnoŭnaj masaj frontaŭcaŭ. Usie jany, jak praviła, byli intelihientami ŭ pieršym pakaleńni. Nehatyŭnuju rolu adyhrali i peŭnyja asabistyja jakaści Z.Paźniaka: jahonaja kateharyčnaść, zališniaja rezkaść, bieskampramisnaść. Pačaŭsia sychod «mazhoŭ». Front pakidała tvorčaja i navukovaja intelihiencyja. Hety praces praciahvajecca i ciapier. Adychodzić u paralelnyja struktury, inšyja partyi i prosta ŭ nikudy zdolnaja, adukavanaja moładź. Na žal, BNF, jak i inšyja partyi, pabudavany ŭ vyhladzie klasyčnaj arhanizacyjnaj piramidy ź lideram, pravadyrom na viaršyni. Paśla źniknieńnia viaršyni pačałasia niepaźbiežnaja erozija, pačałosia «asypańnie» piramidy.

— Što, na Vašu dumku, vyklikała raptoŭny, niezrazumieły adjezd Zianona Paźniaka?

— Nie pretenduju na laŭry słavutaha Burcava, ale ŭpeŭnieny, što heta — vynik tonkaj, šmatchodavaj aperacyi specsłužbaŭ. Apošnija hady milicyja starałasia achoŭvać Paźniaka, nie dapuskać nijakich pravakacyjaŭ suprać jaho. Režym vydatna razumieŭ, što paranieny abo aryštavany, jon adrazu rabiŭsia ahulnanarodnym hierojem, symbalem, pachodniaju apazycyi, i nastupstvy hetaha navat ciažka było praličyć. Inšaja reč — dobraachvotnaja emihracyja. U našych umovach heta, faktyčna, palityčnaje samahubstva lidera. Niechta ź bližniaha akružeńnia, vidać, pierakanaŭ Z.Paźniaka ŭ metazhodnaści takoha kroku, u realnaści śmiarotnaj pahrozy, u toj karyści dla vyzvolnaha ruchu, jakuju moža prynieści jahonaja zamiežnaja dziejnaść. Paźniak, pry ŭsioj jahonaj praniklivaści i tonkaj palityčnaj intuicyi, byvaŭ časami davierlivy da naiŭnaści.

— Ci jość u Vas versija nakont pravakatara ci pravakataraŭ?

— Versija jość, ale nie dla druku.

— Kali adličvać ad «Kamitetu-58», dyk sioleta spoŭniłasia 11 hadoŭ sučasnamu apazycyjnamu ruchu ŭ Biełarusi. A jaki los, na Vašu dumku, čakaje «baćku» apazycyi, BNF?

— Ja aptymist. BNF — nie časovaje, stvoranaje dla kankretnaj, blizkaj mety abjadnańnie. Front — źjava šmatstajnaja i na doŭhija hady. Navat kali buduć dasiahnutyja asnoŭnyja mety i vykananyja hałoŭnyja zadačy: niezaležnaść, mova, Eŭropa. Adno što treba šukać novyja, niešablonnyja formy baraćby, patrebnyja aryhinalnyja idei, śviežyja siły. Treba, narešcie, pazbavicca ad škodnaha zvyčaju zahaniać balački ŭhłybiniu (aby ludzi nia viedali). Kali ja pačuŭ niadaŭna z vusnaŭ adnaho z kiraŭnikoŭ Frontu, što «asnoŭnaj zadačaj siońnia źjaŭlajecca vychavańnie śviadomaj intelihiencyi», mnie zrabiłasia sumna i śmiešna. Nastaŭnik ža pavinien być bolš adukavany i razumniejšy za vučnia.

— Apošniaje pytańnie, spadar Uładzimier. Vy viadomy mastak-plakatyst. Jak tvorycca siońnia?

— Narmalna. Choć moj kaniok — palityčny plakat, a jon siońnia nikomu nie patrebny i niama zakazčyka, ja kožny hod rablu i pakazvaju na vystavach niekalki novych pracaŭ. Potym jany asiadajuć u majsterni.

— Dziakuj Vam za cikavuju hutarku.

— Vam dziakuj. Dixi!

Hutaryŭ Aleh Karpovič