a. Alaksandar Nadsan. Tajamnica bryljantavaha kalje Mahdaleny Radzivił

 a. Alaksandar Nadsan

Tajamnica
bryljantavaha kalje Mahdaleny Radzivił
historyja niaździejśnienaj mary

Adnoj ź “biełych plamaŭ” u historyi Hreka-Katalickaj Carkvy ŭ Biełarusi pačatku XX stahodźd́zia jość prajekt seminaryi ŭ Rymie, na zasnavańnie jakoj kniahinia Mahdalena Radzivił achviaravała bryljantavaje kalje1  vialikaj vartaści. Prajekt zastaŭsia pryhožaj maraj. Pra los kalje doŭhi čas nichto ničoha nia viedaŭ. Pieršy zacikaviŭsia im surjozna ŭ 1957 h. biskup (tady jašče śviatar) Česłaŭ Sipovič u bijahrafii a.Fabijana Abrantoviča2 . Pavodle jaho, vyručanyja za prodaž kalje hrošy trapili da aa. maryjanaŭ u Drui, jakija vykarystali ich na mety, jakija, — jak vidać sa źmiestu, choć aŭtar sam hetaha nia kaža, — nia mieli ničoha supolnaha ź ichnim pieršasnym pryznačeńniem. Sipovič taksama vielmi ćmiana havoryć pra toje, ci heta było zroblena ź viedama i sa zhodaj dabradziejki. Naahuł, skazanaje Sipovičam vyklikaje bolš pytańniaŭ, čym daje adkazaŭ. Druhi aŭtar, Siaržuk Abłamiejka, jaki ŭ 1995 h. u artykule “Nieviadomaja Unija”3  pryśviaciŭ šmat miesca historyi kalje, abapiraŭsia na źviestki, uziatyja z artykułu Sipoviča, i dadaŭ da ich svaje mierkavańni i zdahadki. Karotkija ahulnyja i niedakładnyja zhadki pra kalje znachodziacca ŭ inšych aŭtaraŭ4 .

Dadzieny artykuł — sproba zapoŭnić “biełuju plamu” na asnovie dakumentaŭ, jakija zachoŭvajucca ŭ Biblijatecy F.Skaryny ŭ Londanie5 .

Mahdalena Radzivił baluča adčuvała relihijnaje raźjadnańnie ŭ biełaruskim narodzie i maryła pra adnaŭleńnie Hreka-Katalickaj — abo, jak jaje nazyvali, Unijackaj — Carkvy, źniščanaj rasiejskimi ŭładami ŭ 1839 h. Jana ŭvažała, što za hetuju trahiedyju ŭ vialikaj miery byli adkaznyja pradstaŭniki biełaruskich vyšejšych klasaŭ, a značyć, i jejnyja prodki, jakija dziela vyhody pryniali rymski abrad, pakinuŭšy narod na volu losu i asłabiŭšy Ŭnijackuju Carkvu. Heta ŭmacoŭvała Mahdalenu Radzivił u žadańni dapamahčy adradžeńniu Unii, u čym jana mieła šmat prychilnikaŭ i adnadumcaŭ siarod biełaruskich dziejačoŭ, asabliva siarod maładych ryma-katalickich śviataroŭ.

Na dumku Mahdaleny Radzivił, dabro Unii ŭ Biełarusi “patrabuje biełaruskich śviataroŭ, usim sercam addanych joj, i z namieram vytryvać u joj da śmierci”. Tymčasam u Biełarusi zusim nie było ŭnijackaha duchavienstva. Pieršy krok, kab pieraadoleć hetuju pieraškodu, z dumkaju pra budučyniu zrabiła kniahinia Mahdalena Radzivił, kali ŭ 1916 ci 1917 h.6  u Miensku dała a. Francišku Budźku bryljantavaje kalje z tym, kab hrošy, vyručanyja ad jaho prodažu, vykarystać na zasnavańnie biełaruskaj hreka-katalickaj seminaryi (kalehii) u Rymie.

Rym, centar Katalickaj Carkvy, zaŭsiody słaviŭsia svaimi vyšejšymi bahasłoŭskimi navučalnymi ŭstanovami ź internacyjanalnym składam vykładčykaŭ i studentaŭ. U hetaj mižnarodnaj atmasfery biełaruskaja kalehija nia vyklikała b ni ŭ koha ździŭleńnia, i studenty, volnyja ad usialakich nacyjanalnych kanfliktaŭ, mahli b spakojna addacca padrychtoŭcy da pastyrskaha słužeńnia siarod svajho narodu.

Stanovišča Biełarusi ŭ tym časie było vielmi ciažkaje. Nacyjanalnaje adradžeńnie nie paśpieła ŭmacavacca, jak vybuchnuła pieršaja suśvietnaja vajna, i kraina, razarvanaja na dźvie častki, stałasia scenaju vajennych dziejańniaŭ.

Miensk u 1916–1917 h. zastavaŭsia ŭ rasiejskich rukach. Adnak paraŭnaŭčaja blizkaść frontu, napružanaje palityčnaje stanovišča i viadomaja varožaść rasiejskich uładaŭ da Hreka-Katalickaj Carkvy prymušali zachoŭvać prajekt Mahdaleny Radzivił u sakrecie.

Kniahinia daručyła spravu trom biełaruskim śviatarom, jakija karystalisia jejnym davieram. Imi byli Fabijan Abrantovič, Łukijan Chviećka i ŭžo zhadany Francišak Budźka. Dva pieršyja vykładali ŭ Mahiloŭskaj duchoŭnaj seminaryi ŭ Pieciarburhu7 . Aprača ich i Ramana Skirmunta, napeŭna viedaŭ sakret mitrapalit Andrej Šaptycki, biez čyjoj dapamohi prajekt seminaryi nia moh być ździejśnieny. Vyzvaleny paśla Lutaŭskaj revalucyi z amal trochhadovaha źniavoleńnia ŭ hłybi Rasiei, u sakaviku 1917 h. jon adviedaŭ Pieciarburh, dzie sustrakaŭsia z vyšej nazvanymi biełaruskimi śviatarami.

Z uvahi na niapeŭnaje stanovišča ŭ Biełarusi a. Abrantovič zavioz kalje ŭ Pieciarburh, dzie razam z a. Chviećkam jany schavali jaho ŭ biaśpiečnym miescy ŭ čakańni bolš spryjalnych abstavin.

U vyniku burnych padziejaŭ 1917–21 h. Biełaruś była padzielenaja na dźvie častki miž Savietami i Polščaj pavodle padpisanaha ŭ Ryzie traktatu. Sproby biełarusaŭ adradzić svaju niezaležnuju dziaržavu ŭ formie BNR nie dali žadanaha vyniku, ale pakinuli mocny śled u ichniaj śviadomaści i žadańnie zmahacca za ździajśnieńnie ideałaŭ Aktu 25 Sakavika. Zruchi zakranuli ŭsie haliny nacyjanalnaha žyćcia, u tym liku i relihijnaha. U 1917 hodzie była adnoŭlenaja Mienskaja ryma-katalickaja dyjacezija. Jejnym pieršym biskupam staŭ Zyhmunt Łazinski, jaki zaniaŭ svoj pasad uletku 1918 h. U kancy taho samaha hodu pryjechaŭ u Miensk a. Fabijan Abrantovič i byŭ naznačany rektaram novaadčynienaj duchoŭnaj seminaryi. Paśla 1921 h. jany i mnohija inšyja śviatary byli vymušanyja pakinuć Miensk. Biskup Łazinski zatrymaŭsia ŭ Navahradku i kiravaŭ toj častkaj Mienskaj dyjacezii, jakaja apynułasia pad uładaj Polščy. U kancy 1925 h. jon uznačaliŭ Pinskuju dyjaceziju, zasnavanuju zhodna z kankardatam (damovaju) miž Polščaj i Apostalskim Pasadam.

Kniahinia Radzivił pakinuła Biełaruś jašče ŭ kancy 1918 hodu razam ź niemcami pierad pryjściem balšavikoŭ.

Ajciec Budźka pamior u lutym 1920 h. Chviećka, jaki zastaŭsia ŭ Pieciarburhu, u sakaviku 1923 h. byŭ aryštavany z hrupaj inšych katalickich śviataroŭ i zasudžany na doŭhi termin źniavoleńnia. Pierad aryštam, adnak, jon paśpieŭ zabiaśpiečyć kalje ŭ Polskaj revindykacyjnaj kamisii, u jakoj pracavaŭ jahony były student z duchoŭnaj seminaryi, a. Branisłaŭ Usas.

U sakaviku 1924 h. a. Abrantovič pajechaŭ jak polski dyplamatyčny kurjer u Pieciarburh i vyviez adtul kalje. Viarnuŭšysia ŭ Navahradak, jon pradaŭ kalje pryblizna za 15 tysiačaŭ amerykanskich dalaraŭ. U tym časie heta była vialikaja suma, choć vartaść kalje była bolšaja. Za častku hetaj sumy jon kupiŭ u Navahradku ziamlu z zabudovaju, a 10 tysiačaŭ dalaraŭ pazyčyŭ na piać hadoŭ biskupu Łazinskamu pad 5 pracentaŭ u hod na budovu duchoŭnaj seminaryi ŭ Pinsku, skazaŭšy, što robić heta ź viedama i zhody dabradziejki, ale nie nazvaŭšy jejnaha proźvišča.

Šmat što zastajecca niajasnym, naprykład, jakim čynam a. Abrantovič, viadomy ŭsim jak biełarus, atrymaŭ polski dyplamatyčny pašpart. Mahčyma, tut nie abyšłosia biez dapamohi biskupa Łazinskaha, jakomu Abrantovič skazaŭ, što moža raźviazać finansavyja ciažkaści, źviazanyja z budovaj seminaryi ŭ Pinsku. U 1924 h. Łazinski byŭ jašče biskupam Mienskim, ale ŭžo viedaŭ ab prajekcie utvareńnia Pinskaj dyjacezii8 . Abrantovič moh spadziavacca, što i ŭ Pinsku jon zastaniecca rektaram seminaryi i što tam buduć umovy dla pracy na karyść Biełarusi. Byli ŭ jaho svaje sumnievy, i jon navat pytaŭsia rady ŭ Vilenskaha biskupa Matuleviča, jaki jamu adkazaŭ 18 studzienia 1924 h.: “Na maju dumku, darahi Ajciec nia šmat tam zrobić: namučycca tolki, sapsuje nervy, stracić šmat času, a skončycca napeŭna heta tym, što pavinien budzie narešcie pakinuć hetaje stanovišča”9 . Słovy Matuleviča spraŭdzilisia: rektaram novaj seminaryi byŭ naznačany palak Źnicki, a Abrantoviča pakinuli na stanoviščy duchoŭnika. Pra biełaruskuju pracu nie było navat hutarki. Źnieachvočany, a. Abrantovič u žniŭni 1926 h. pakinuŭ Pinsk i ŭstupiŭ u navicyjat da ajcoŭ maryjanaŭ u Drui, pieradaŭšy im hrošy, pazyčanyja Łazinskamu, i kuplenuju im majomaść u Navahradku10 .

Tymčasam u lutym 1925 h. balšaviki vyzvalili Chviećku11  i vysłali ŭ Polšču. Spačatku jon žyŭ u Šymanovie kala Varšavy. Na vośmy dzień paśla jahonaha pryjezdu tudy jaho adviedaŭ Abrantovič i raskazaŭ pra los kalje, zmaŭčaŭšy pra niekatoryja važnyja detali. Užo tady Chviećka, jak sam zaśviedčyŭ u liście da Abrantoviča ad 23 sakavika 1927 h., skazaŭ, što toj zrabiŭ niapraŭna.

U 1926 h. Chviećka byŭ naznačany rektaram Uschodniaha instytutu ŭ Lublinie. Instytut zasnavaŭ arcybiskup Mahiloŭski Rop, kab rychtavać budučych apostałaŭ dla “naviarnieńnia” Rasiei. Jon nia mieŭ ničoha supolnaha ź biełaruskaj spravaj.

Atrymaŭšy bolš dakładnyja źviestki ad biskupa Łazinskaha pra toje, jak rasparadziŭsia Abrantovič hrašyma, atrymanymi za kalje, Chviećka 25 lutaha 1927 h. źviarnuŭsia ŭ Pinskuju biskupskuju haspadarčuju radu z prośbaju ŭstrymać vypłatu pracentaŭ da vyśviatleńnia spravy. 8 sakavika jon napisaŭ Abrantoviču: “Užo niekalki tydniaŭ viadu pierapisku z a. Biskupam Z.Łazinskim u spravie kalje. Ja daviedaŭsia ad jaho, što jano nia poŭnaściu vykarystanaje, što častka jaho zastałasia ŭ šanoŭnaha Ajca prałata, i što Ajciec prałat zrabiŭ umovu na pracenty, adnym słovam, što šanoŭny Ajciec prałat pastupiŭ z hetaj rečču jak ułaśnik, a tymčasam ad pačatku Ajciec prałat nia mieŭ na heta nijakaha prava; pryvoz jaje ŭ Polšču, z ruk zusim biaśpiečnych, nia daŭ i nie daje prava da ŭłasnaści. Navat šanoŭny Ajciec prałat nia moža być uvažany za zachavalnika i apiekuna: śmieju tak kazać, bo tolki dvaim, h.zn. śv. pam. a. Budźku i mnie było davierana; šanoŭny Ajciec prałat byŭ uviedzieny ŭ sakret dla dabra spravy, dla taho, kab reč nia zhinuła, a nie dla taho, kab stać ułaśnikam. U suviazi z hetym stanam rečaŭ prašu viarnuć častku, jakaja zastałasia, bo ž ja pavinien zrabić z hetaj rečču toje, što naležyć. Chočučy, adnak, załahodzić hetuju spravu mirna i razvažna, prašu razumnaj rady”.

Pad upłyvam takoha niečakanaha abarotu spravy a. Abrantovič uspomniŭ pra Mahdalenu Radzivił i napisaŭ joj 12 sakavika 1927 h.: “Pašany hodnaja spadarynia Kniahinia! U 1916 h. spadarynia dała ŭ ruki śv. pam. a. Budźku ŭ Miensku bryljantavaje kalje na mety biełaruska-ŭnijackija. Ja hetaje kalje zavioz u Pieciarburh, dzie z a. Chviećkam schavali my jaho ŭ maim pamiaškańni, u čakańni na lepšyja časy, kab hetuju reč skarystać pavodle pryznačeńnia. Tych, što viedali sakret, było troje: a. Budźka, Chviećka i ja. Ajciec Budźka pamior, a. Chviećku balšaviki pasadzili ŭ viaźnicu na niekalki hod. Hledziačy, jak a. biskup Łazinski mučycca ŭ Navahradku, nia majučy pamiaškańnia ani dla seminaryi, ani dla kuryi, ani dla siabie samoha, a znachodzicca jon na Biełarusi i moh by zrabić šmat dla Unii, ja dabraŭsia ŭ sakaviku 1924 h. jak dyplamatyčny kurjer u Pieciarburh i pryvioz reč, jakuju a. Chviećka paśpieŭ zabiaśpiečyć u Revindykacyjnaj kamisii na čale z a. Usasam. Z prodažu ja vyručyŭ kala 15 tysiačaŭ amerykanskich dalaraŭ i na praciahu 2 hadoŭ budavaŭ seminaryju ŭ Pinsku. Bačačy, adnak, što tut meta achviary nia budzie dasiahnutaja, ja zabiaśpiečyŭ 10 tysiač pazykaju a. biskupu Łazinskamu na 5 hadoŭ pad 5% u hod, bo dziela pośpiechu treba było pradać krychu tańniej. Za reštu ja kupiŭ nieruchomaść u Navahradku. Usio heta razam ja pieradaŭ klaštaru maryjanaŭ u Drui, kudy sam ustupiŭ. Hety klaštar byŭ zasnavany Śviatym Ajcom z toj samaj metaju, na jakuju spadarynia Kniahinia dała achviaru. Ajca Chviećku balšaviki chutka vypuścili. Byŭ u Šymanovie, ciapier u Lublinie. Ja jeździŭ da jaho ŭ spravie achviary. Pakinuŭ na maju adkaznaść i try hady maŭčaŭ. Siońnia raptam atrymlivaju list, ź jakoha baču, što robiacca zachady, kab hetyja hrošy adabrać ad nas. Moža tady Kniahinia budzie łaskavaja napisać mnie, ci ja dobra zrazumieŭ metu achviary i ci maju prava dalej vieści spravu zhodna z hetaj metaju, ci moža klaštar maje abaviazak addać a. Chviećku. Zaznačaju pierad Boham, što mnie rupić nie maja vola, ale meta achviary i vola Kniahini”.

List robić uražańnie, byccam aŭtar, nia vielmi siabrujučy z praŭdaju, choča pakazać siabie ŭ roli pakryŭdžanaha biaz daj pryčyny. Dla kožnaha, navat nieabaznanaha ŭ carkoŭnych spravach, jasna, što klaštar rymskaha (łacinskaha) abradu, jakim była Druja, i seminaryja ŭschodniaha abradu — dźvie vielmi roznyja ŭstanovy, i havaryć pra tuju samuju metu možna tolki ŭ tym sensie, što abiedźvie słužać na chvału Božuju. Abrantovič taksama niespraviadlivy ŭ adnosinach da Chviećki, jaki pryjechaŭ u Polšču na dva hady raniej, i tamu nia moh maŭčać try hady. Dyj u 1925 hodzie pry ichniaj sustrečy ŭ Šymanovie hutarki jašče nie było pra Druju. Ź lista Chviećki ad 1 kastryčnika 1926 h. vidać, što navat tady jašče jon ničoha nia viedaŭ pra drujski aspekt spravy kalje.

Kniahinia adkazała 17 sakavika listom, u jakim, dziela zachavańnia ananimnaści, havoryć pra siabie ŭ treciaj asobie: “Asoba, jakaja vymienienyja pradmiety dała a. Budźku, vyrazna ŭ majoj prysutnaści pryznačyła svoj dar vyklučna na karyść Biełarusi, a hałoŭnym čynam dla Hreka-Katalickaj Carkvy. Skarystać jaho dla inšaj mety było by vyraznym prysvajeńniem sabie čužoj (h. zn. hreka-katalickaj, biełaruskaj) ułasnaści. Maraju hetaje asoby było zasnavać u Rymie ŭnijackuju kalehiju. Prašu skazać heta jak biassprečny fakt a. Chviećku i inšym zacikaŭlenym asobam. Ja ščaślivaja, što narešcie daviedałasia, što hetaja sprava pryniała ščaślivy pavarot: nichto nie kazaŭ mnie nikoli pra vyniki misii a. Budźki… Budu ŭdziačnaja za dalejšyja viestki pra los spadčyny a. Budźki: horača paručaju hetuju spravu śv. Jazepu. Uvažaju Rymskuju fundacyju za vielmi karysnuju. Pra Lublin i inšyja polskija miesty nikoli nie było hutarki”12 .

List Mahdaleny Radzivił nie pakidaje nijakaha sumnievu adnosna jejnaj voli.

23 sakavika a. Abrantovič atrymaŭ druhi list ad a. Chviećki: “…Pa-pieršaje — patrabuju taksama hrošy. Pa-druhoje — i heta adzinaje i najvažniejšaje, — ja pavinien paviedamić mitrapalitu Šaptyckamu, kab nia być złodziejem. Šanoŭnamu Ajcu prałatu nie sakret, što achviara była na spravy biełaruskija dla jaho (h. zn. Šaptyckaha. — A.N.), a a. Budźka i ja byli pasrednikami, asobami, jakich jon sam paraiŭ dla dabradziejki… Kali mitrapalit zhodzicca, kab reč zastavałasia ŭ vas, chaj zastajecca. A kali zahadaje viarnuć — tady prašu ŭmieć spravu pałahodzić, bo ja chłusić nia budu”.

Ajciec Abrantovič pałahodziŭ spravu pa-svojmu. 1 krasavika 1927-ha, u prysutnaści śviedkaŭ aa. M.Boryka, B.Stefanoviča i Ja.Hajleviča, jon padpisaŭ testamant, u jakim, u punktach 3 i 4, havorycca:

“3. Dva placy z budynkami ŭ Navahradku pry Aharodnym zavułku № 5 domu ajcoŭ maryjanaŭ u Drui.

4. Doŭh Ja.E. a. Biskupa Łazinskaha zhodna z raśpiskaj, vydadzienaj mnie ŭ Pinsku dnia 11 vieraśnia 1925 h. № 6129/5113 taksama Drujskamu domu ajcoŭ maryjanaŭ”.

Tymčasam u Pinsku biskupskaja haspadarčaja rada razhledzieła prośbu Chviećki, i 19 krasavika napisała Abrantoviču: “Paviedamlajem, što Haspadarčaja rada na pasiedžańni 29 sakavika h.h., numar pratakołu 64, atrymaŭšy list ad a. Chviećki ad 25 lutaha h.h. u spravie rečy, pryviezienaj a. Doktaram i častkova vykarystanaj na adbudovu seminaryi ŭ Pinsku, bieručy pad uvahu žadańnie a. Chviećki parazumiecca ŭ hetaj spravie ź Ja.E. biskupam Pinskim, vyrašyła paviedamić pra heta a. Doktaru, prasić źviarnuć pakvitavańnie, vydadzienaje Haspadarčaj radaju, i ŭstrymać vypłatu pracentaŭ”.

Na heta Abrantovič adkazaŭ 23 krasavika: “…Nie mahu, bo nia maju prava, zadavolić vašaje žadańnie zvarotu viadomaha pakvitavańnia, i, što za hetym idzie, nie mahu zračysia pravoŭ, jakija z hetaha vynikajuć. Žadańnie šanoŭnaj Haspadarčaj rady zvarotu rečavaha pakvitavańnia i ŭstrymańnie vypłaty pracentaŭ tolki na padstavie listu a. Chviećki ŭvažaju, što najmienš, za paśpiešnaje. A što budzie, kali zaŭtra napiša niechta X, a paślazaŭtra Y? Aprača biassprečnaha faktu, što ja pryvioz hetuju reč i rasparadžaŭsia joju try hady nie biaź viedama a. Chviećki, maju piśmovy dakumant, jak i na što maju vykarystać reč i jak baranić ad mahčymych niepaklikanych pretenzijaŭ. Dakumant napisany asobaju, jakaja reč achviaravała. Ja raiŭ a. Chviećku źviarnucca da hetaj samaj asoby. Jahony zvarot nie biespasredna da mianie, paśla troch hadoŭ śviadomaha čakańnia, nie razumieju. Prašu tady šanoŭnuju Radu ŭ mieru mahčymaści płacić pracenty, choć ciapier nia tak nahła patrabujem, a sumu, u vypadku majoj śmierci, vypłacić domu aa. maryjanaŭ u Drui, jakomu ja pieradaŭ i sumu, układzienuju ŭ Pinsk, i ŭłasnaść, kuplenuju ŭ Navahradku, jakuju ciapier pradajem”.

Chviećka, vidać, skarystaŭ z rady i napisaŭ da kniahini Radzivił. U liście da a. Abrantoviča ad 29 krasavika 1927 h. jon piša: “Pisaŭ ja da biskupa Pinskaha ź viedamych Šanoŭnamu Ajcu prałatu mierkavańniaŭ. Paśla 3 traŭnia napišu, što adklikaju maje damahańni ŭ śviatle listu kniahini Radzivił. Zastajecca adnak majo asnoŭnaje ćvierdžańnie, što z hetaha mieli karystać hreka-kataliki, i moj abaviazak paviedamić mitrapalitu Šaptyckamu. Pra heta jasna piša K(niahinia) R(adzivił)”.

Miž inšym, Chviećka sam byŭ nia suprać vykarystać dar Mahdaleny Radzivił na inšyja mety. U liście ad 23 sakavika jon piša: “Mianie ŭłaściva nie abyšło, što šanoŭny Ajciec prałat užyvaje (hrošy), navat u Pinsku, a tym bolš u Drui, ale mnie zabaleła toje, što a. biskup Pinski, majučy dziaržaŭnuju dapamohu, karystaje z takoj achviary, a my ŭ Lublinie pavinny žabravać, kamprametavać Instytut z pryčyny niedachopu fondaŭ, kali lohka mahli b mieć salidnuju dapamohu…”

Musić, z hetaj pryčyny Chviećka pisaŭ da prałata Antona Okała-Kułaka, Mahiloŭskaha hieneralnaha vikaryja, a toj napisaŭ da Mahdaleny Radzivił. Kniahinia piša pra heta Abrantoviču 25 krasavika 1928 h.: “Asieńniaj paroju ja atrymała list ad a. Okała-Kułaka ŭ spravie, u jakoj piša a. Chviećka da šanoŭnaha Ajca. Moj pohlad im viedamy, ale adnoj z charakternych rysaŭ dziejačoŭ, ci to ŭ dabračynnaj, ci ŭ relihijnaj halinie, jość, što zusim nie zvažajuć na volu achviaradaŭcy i dadzienyja na aznačanuju metu hrošy ŭžyvajuć na niešta inšaje biez najmienšaha soramu. Tak ja bačyła zaŭsiody ŭ Polščy, bo za miažoju zusim inačaj. Mnie cikava viedać, ci aa. maryjanie taksama nia zrobiać inakš, bo, praŭdu kažučy, budova (postawienie) seminaryi ŭ Pinsku taksama nie była ŭ prahramie”.

Heta byŭ dalikatny dakor a. Abrantoviču. Tym nia mienš kniahinia nie pierastavała vieryć, što jon i maryjanie, viedajučy jejnuju volu, vykanajuć jaje. 18 traŭnia, kab źmiakčyć uražańnie, zroblenaje papiarednim listom, jana pisała: “Prašu nie prymać da serca toje, što ja pisała ŭ spravie Pinskaj seminaryi. Byvajuć dni, kali mianie pryhniataje ŭspamin bankructva stolkich prajektaŭ, stolkich nadziejaŭ, raźviejanych strašnaj vajennaj buraju. Zrešty, reč, jakaja słužyć na chvału Božuju, kali nie biespasredna, to choć akružnoj darohaju, viadzie da adnoj mety”.

Hetyja słovy šmat havorać pra charaktar Mahdaleny Radzivił. Vidać taksama, što jana mała vieryła ŭ zvarot pazyki, dadzienaj Pinskamu biskupu. Tamu, kali krychu paźniej a. Abrantovič adviedaŭ kniahiniu ŭ Hodesberhu (Godesberg/Rhein) u Niamieččynie, dzie jana tady žyła, i skazaŭ, što nadziei na zvarot niama, jana pryniała heta spakojna. Što joj zabaleła, heta chłuśnia, jakaja vyjaviłasia paźniej. Miž inšym, pra dobrazyčlivyja adnosiny kniahini da Abrantoviča moža śviedčyć toj fakt, što, daviedaŭšysia pra jahonaje naznačeńnie ŭ Mańčžuryju, u liście ad 15 lutaha 1928 h. jana pisała: “Ja zahadała, kab Šanoŭnamu Ajcu byli vysłanyja tysiača złotych na ŭsio patrebnaje, kali pajedzie na misiju, i łaskava prašu ich pryniać”. U žniŭni, pierad samym adjezdam, jon atrymaŭ ad Mahdaleny Radzivił na darohu 400 niamieckich marak.

Ajciec Abrantovič skončyŭ svoj navicyjat u žniŭni 1927 h. Na pačatku 1928 h. jon byŭ paklikany Śviatym Pasadam na kiraŭnictva japarchijaj uschodniaha abradu dla rasiejcaŭ u Mańčžuryi. Jamu było dadziena niekalki miesiacaŭ dla padrychtoŭki, lačeńnia i vyvučeńnia ŭschodniaha abradu. U sakaviku 1928 h. jon pakinuŭ Druju. Zajechaŭ u Pinsk, dzie znoŭ uspłyła sprava kalje, jak vidać ź jahonaha lista da a. Andreja Cikoty, kiraŭnika Drujskaha klaštaru, ad 13 krasavika13 : “U Pinsku vyrvaŭ paŭtary tysiačy złotych. Kažu “vyrvaŭ”, bo Chviećka, pamima listu, ab jakim viedaješ, pisaŭ da ich niadaŭna, kab ničoha nie davali, a a. biskup (nibyta žartam) kaža: “Tyś nas nabrał” (ty nas ašukaŭ)”.

Paźniej, 16 traŭnia, jon piša Cikotu z Truskaŭca, dzie byŭ na lačeńni: “Raspačaŭ karespandencyju z Chviećkaj, što albo chaj jon mianie ŭ sud padaje, abo ja jaho padam. Tož jašče cišynia! Ab rezultatach paviedamlu”.

Zdareńniem taho samaha dnia Chviećka vysłaŭ Abrantoviču svoj list, u jakim piša: “Prypaminaju sabie, što pieršaje piśmo, pisanaje ŭ hetaj spravie, było da Biskupa Łazinskaha, bo dumaŭ ja, što reč taja znachodzicca ŭ jaho, a jon nijakaha prava nia maje; kali Biskup vyjaśniŭ mnie, što jon maje tolki pažyčanaje, usia arhumentacyja źviarnułasia prociŭ Darahoha Ksiandza Prałata, siła katoraj zaŭsiody taja samaja. Pomniačy dobra, što reč taja nie maja asabistaja ŭłasnaść, a danaja dla prachavańnia ŭ akreślenym celu, chočačy zaŭsim spravu skončyć, musiŭ pisać da Kir Andreja, katoraha słova ŭsio raźviaža. Kir Andrej adpisaŭ mnie, što jon hatoŭ udzialić mnie času, dy kali shodzicca ks. F.Abrantovič. Atrymaŭšy heta piśmo, a takža atrymaŭšy ŭ styčniu 1928 h. piśmo ad Biskupa Łazinskaha, čy jon maje płacić pracenty ks. Abrantoviču, ja daŭ taki adkaz: tym, što Metrop. Andrej čynić addaču rečy hetaj, čy čaści, ad zhody ks. Abrantoviča, dachodzić bolš nia budu i prašu płacić pracenty ks. Abrantoviču. Nijakich sudoŭ ja viaści nia dumaju, i mnie asabista hrošaj hetych nia treba, pavahu pryznaju tolki adnu Metrop. Andreja, bo kali daroŭščycha reč addała, to jaje reč i prava končyłasia. Kali Ksiondz Prałat padaść mianie ŭ sud, chaj by Rymski, to moža prysudziać mnie hrošy; tady probujcie, ja nie padam. Paviedamiŭ Metrapalita Andreja, i kaniec”.

Zakančeńnie ŭ nastupnym numary

Zaŭvahi

 1 Kalje (franc. collier) — šyjnaje žanočaje ŭpryhožańnie z kaštoŭnych kamianioŭ.

 2 Č.Sipovič. Ajciec Archimandryt Fabijan Abrantovič. “Božym šlacham”, № 76–77, Paryž, 1957, s.12.

 3 S.Abłamiejka. Nieviadomaja Unija. “Unija”, № 4, Miensk, 1995, s.39.

 4 Voś niekalki prykładaŭ. H.Pichura ŭ 1965 h. pisaŭ, što Mahdalena Radzivił “pryrakła ajcu… F.Abrantoviču vialikuju sumu na załažeńnie biełaruskaj (vunijackaj) kalehii ŭ Rymie. Na žal, z hetaha prajektu ničoha nia vyjšła, bo majomaści, ź jakich mieli čerpacca na heta fondy, papali ŭ ruki balšavikoŭ (hł. Kniahinia Mahdalena Radzivił, “Božym šlacham”, № 2, Londan, 1965. s.10). Pavodle N.Hryhorjevaj, U.Navickaha i A.Fiłatavaj, “u rukach Abrantoviča akazaŭsia padarunak kniahini Mahdaleny Radzivił — dyjamantavaje ŭpryhožańnie, jakoje jana padaravała ŭ 1916 h. dziela raźvićcia biełaruska-ŭnijackaj carkvy… Hetyja srodki byli ŭkładzienyja na razbudovu (Drujskaha. — A.N.) klaštaru. Kniahinia była zadavolenaja takim vykarystańniem i paćvierdziła, što padarunak pryznačaŭsia dla Biełarusi i hreka-katalickaj carkvy”. (Hł. Unijactva na Biełarusi: Ad Połackaha Sabora 1839 h. da našych dzion; u knizie “Z historyi ŭnijactva ŭ Biełarusi”, Miensk, “Ekaperspektyva”, 1996, s.128). Toje samaje jany paŭtaryli ŭ knizie “Kanfesii Biełarusi”, Miensk, 1998, ss.209–210. Ł.Jurevič piša, što ŭ adbudovie Drujskaha klaštaru “Dapamahła… kniahinia Mahdalena Radzivilicha, achviaravaŭšy svajo dyjamantavaje kalje” (hł. jahonyja “Kamentary”, Miensk, 1999, s.145).

 5 Aryhinały abo kopii dakumentaŭ zachoŭvajucca ŭ tečcy “Mahdalena Radzivił”. Kali niama inšych ukazańniaŭ, listy pisanyja na polskaj movie.

 6 Dakładny hod pieradačy kalje zastajecca niajasnym. Abrantovič u liście da kniahini Radzivił (hł. nižej u artykule) padaje hod 1916. Sama kniahinia kaža, što heta mieła miesca ŭ 1917 abo 1918 hodzie, choć jana nia pamiataje dakładna. Možna adkinuć 1918 hod jak mała vierahodny, bo tady pamiž Mienskam i Pieciarburham prachodziŭ niamiecka-saviecki front. Zatoje jość šmat važkich arhumentaŭ na karyść 1917 h. Pieradusim, paśla Lutaŭskaj revalucyi ažyviŭsia biełaruski nacyjanalny ruch, u tym liku ŭ halinie relihijnaj. Dalej, kali vieryć Chviećku, jaho razam z Budźkam rekamendavaŭ kniahini mitrapalit Šaptycki. Heta mahło zdarycca nie raniej jak u sakaviku 1917 h., kali mitrapalit, paśla vyzvaleńnia, adviedaŭ Pieciarburh, dzie moh sustrecca ź biełaruskimi śviatarami. Budźka, jaki byŭ nastaŭnikam relihii ŭ pieciarburhskich škołach, u 1917 h. pierajechaŭ na stałaje žycharstva ŭ Biełaruś. Vidać, tamu kalje zavioz nia jon, a Abrantovič, jaki ŭ kancy traŭnia byŭ u Miensku na źjeździe biełaruskich katalickich śviataroŭ.

 7 Pieciarburh u XX st. byŭ Pietrahradam, Leninhradam i narešcie znoŭ Pieciarburham. Kab paźbiehnuć zamiašańnia, u hetym artykule ŭžyvajecca paśladoŭna tolki hetaja apošniaja (i pieršaja) nazva.

 8 J.Wasilewski, Ś. p. Ks. Biskup Łoziński. “Piński Przegląd Diecezjalny”, No. 4, Pińsk, 1932, s.18.

 9 Błogosławiony Jerzy Matulewicz. Listy polskie. Tom 1, Warszawa, 1987, s.13.

 10 Sipovič u zhadanym artykule (hł. vyšej № 2) nazyvaje achviaru kniahini Radzivił “pasaham”, jaki prynios z saboju Abrantovič, kali ŭstupiŭ u Drujski klaštar.

 11 Chviećka nia byŭ rasstralany balšavikami, jak kaža Abłamiejka ŭ zhadanym artykule (hł. № 3). Jon pamior u 1944 h. u špitali ŭ Stoŭpcach paśla taho, jak byŭ pabity savieckimi partyzanami.

 12 Sipovič, jaki byŭ znajomy z pryviedzienymi dakumentami, u zhadanym artykule (hł. vyšej, № 2) piša, što Mahdalena Radzivił “była zadavolenaja ź infarmacyjaŭ ajca Abrantoviča i ŭ dalejšym usiu spravu paručała apiecy śviatoha Jazepa”. I dalej: “Z vyšej skazanaha vidać, ź jakimi ludźmi a. Abrantovič mieŭ spravy i jak ich śmieła i sumlenna abaraniaŭ”. Takim čynam, u kanflikcie miž praŭdaju i lajalnaściu da maryjanskaha zakonu (ordenu), členam jakoha byŭ aŭtar, paciarpieła praŭda…

 13 Hety i nastupnyja listy miž Abrantovičam i Cikotam, a taksama apošni list Chviećki, pisanyja pa-biełarusku. Drukujucca z zachavańniem movy aŭtaraŭ.