Aleś Smalančuk. Uspamin pra Ramana Skirmunta

 Aleś Smalančuk 

Uspamin pra Ramana Skirmunta

štrychi da partretu biełaruskaha prezydenta

— Ci moh by Raman Skirmunt być prezydentam Biełarusi?

— Moh by. Vopytny dziadźka byŭ... (Maryja Kučynskaja, 1919 h.nar.)

Z materyjałaŭ ekspedycyi ŭ v. Parečča Pinskaha rajonu. 21 žniŭnia 2000 h.

U XX st. biełarusy, jak i šmat inšych narodaŭ Centralna-Ŭschodniaj Eŭropy, ustupili na chvali baraćby za nacyjanalnaje Adradžeńnie i za prava “ludźmi zvacca”. Jak ažyćciaŭleńnie hetaha prava, 25 sakavika 1918 h. naradziłasia pieršaja ŭ hetym stahodździ biełaruskaja dziaržava — Biełaruskaja Narodnaja Respublika. Adnak dalejšyja histaryčnyja padziei rušyli takim šlacham, što siońnia vypadaje kazać pra stahodździe zmarnavanych šancaŭ i niaspraŭdžanych nadziejaŭ. Sproba zrazumieć, čamu Biełaruś tak i nia stała niezaležnaj krainaj volnych ludziej, prymušaje ŭhladacca ŭ kankretnyja histaryčnyja postaci, u dziejnaści jakich adlustroŭvalisia pamknieńni i nastroi roznych hramadzkich siłaŭ.

Mianie zdaŭna pryciahvaje asoba Ramana Skirmunta (1868–1939). Jon naradziŭsia ŭ Pareččy na Pinščynie ŭ krasaviku 1868 h. Namahańniami jahonych dzieda i baćki hety kutočak Paleśsia ŭ druhoj pałovie XIX st. staŭsia adnym z ekanamičnych centraŭ paŭdniovaj Biełarusi. U biełaruskim palityčnym žyćci Raman Skirmunt źjaviŭsia na pačatku XX st. jak krajoviec. U sakaviku 1917 h. jon uznačaliŭ Biełaruski Nacyjanalny Kamitet. Raman Skirmunt byŭ adnym ź pieršych biełaruskich dziejačaŭ, jakija zrazumieli histaryčnuju nieabchodnaść baraćby za dziaržaŭny suverenitet. Na čale ŭradu BNR letam 1918 h. jon aktyŭna pracavaŭ dziela mižnarodnaha pryznańnia Respubliki. Pry ŭmovie dalejšaha ŭmacavańnia biełaruskaj dziaržaŭnaści R.Skirmunt moh by stać vierahodnym kandydatam na pasadu prezydenta BNR. Voś niekalki epizodaŭ ź jahonaje dziejnaści.

Epizod pieršy.
„Ich stehe hier und kann nichts anders“

U žniŭni 1917 h. Raman Skirmunt jak były deputat Dumy byŭ zaprošany ŭ Maskvu na Dziaržaŭnuju naradu, jakuju sklikaŭ Alaksandar Kieranski z metaju ŭmacavańnia ŭłasnych palityčnych pazycyj. Ale ŭdzielniki narady vystupili z rezkaj krytykaj uradu. Źjaŭleńnie hienerała Karniłava jany sustreli sapraŭdnaj avacyjaj. Zała ŭźniałasia, kab vykazać sympatyi vierahodnamu dyktataru Rasiei. Nie padnialisia adzinki. Siarod ich vyłučałasia postać Ramana Skirmunta, jaki siadzieŭ u pieršych šerahach u aficerskaj formie. Abureńnie susiedziaŭ jon vytrymaŭ z honaram. Uradženiec Pinščyny byŭ praciŭnikam dyktatury hienerała Karniłava i nie źbiraŭsia hetaha chavać navat na schodzie pa-prakarniłaŭsku nastrojenych palitykaŭ.

Heta byŭ pryrodžany bajec, jaki zachoŭvaŭ ćviarozaść dumki i razvažlivaść, navat kali supraćstajaŭ ahresiŭnaj bolšaści. Jon nia byŭ papulistam i nie padmanvaŭ ludziej pustymi abiacankami.

Na pačatku stahodździa R.Skirmunt rašuča vystupaŭ suprać praviadzieńnia radykalnaj ahrarnaj reformy. Ideju adčužeńnia pamieščyckich ziemlaŭ ź ich nastupnaj pieradačaj u dziaržaŭny fond, vielmi papularnuju ŭ 1906 h. siarod dumskich deputataŭ i značnaj častki rasiejskaj hramadskaści, deputat ad Mienskaj huberni ličyŭ nieadpaviednaj ekanamičnym intaresam biełaruska-litoŭskaha kraju. Likvidacyju panskaha ziemleŭładańnia jon razhladaŭ jak zamach na pryncyp pryvatnaj ułasnaści, jaki nie biez padstavaŭ razhladaŭsia im u jakaści adnaho z narožnych kamianioŭ cyvilizacyi. Z dumskaj trybuny deputat zajaviŭ, što pieradača ziamli ŭ dziaržaŭnuju ŭłasnaść zrobić jaje haspadarom nie sielanina, a čynoŭnika. Ad hetaha prajhrajuć usie, aproč apošniaha.

Jahonaja pramova pry abmierkavańni ahrarnaj prablemy vyklikała mocnaje abureńnie radykalna nastrojenaj zali. Za pradstaŭnikom Mienščyny zamacavaŭsia imidž “reakcyjanera”, “kanservatara”, “voraha biadniejšych sialanaŭ” i h.d. Na samoj spravie Skirmunt byŭ pryncypovym prychilnikam pavieličeńnia sialanskaha ziemleŭładańnia. Ale jon razumieŭ, što niama prostaha srodku vyrašeńnia ahrarnaj prablemy.

U 1921 h. Raman Skirmunt sprabavaŭ nie dapuścić ratyfikacyi ŭ polskim Sojmie damovy, padpisanaj u Ryzie, jakuju bolšaść polskaj hramadzkaści ŭspryniała jak najvialikšy pośpiech polskaj zbroi i dyplamatyi. Były staršynia ŭradu BNR razumieŭ, čym moža abiarnucca dla biełaruskaj ziamli panavańnie rasiejskich balšavikoŭ, bačačy, jak pad čyrvonymi ściahami adradžajecca jašče bolš biaźlitasnaja i biesčałaviečnaja Imperyja.

U asobie Ramana Skirmunta było niešta ad Marcina Lutera, kali toj padčas vystupleńnia na Vormskim sabory (1521) z honaram kinuŭ natoŭpu hiermanskaj arystakratyi i vyšejšaha duchavienstva: “Na tym staju i nie mahu inakš”.

Epizod druhi.
Honar być biełarusam

Na pačatku stahodździa Raman razam sa stryječnaj siastroju Kanstancyjaj Skirmunt składaŭ lemantar na miascovaj havorcy. Paźniej uładalnik Parečča finansava padtrymlivaŭ “Našu Nivu” i pracavaŭ nad słoŭnikam biełaruskaj movy. Jość źviestki pra jahonyja liryčnyja vieršy, napisanyja pa-biełarusku.

12 sakavika 1917 h. Mienski adździeł Biełaruskaha tavarystva dapamohi paciarpiełym ad vajny naładziŭ u Miensku sapraŭdnaje śviata — Dzień biełaruskaha značka. Paŭsiul pradavalisia znački z nacyjanalnymi kolerami Biełarusi — biełym i čyrvonym. Na vulicach, u kaviarniach i kramach hučała biełaruskaja mova. U adnym z kinateatraŭ adbyŭsia šmatludny mitynh, na jakim ź vialikaj pramovaj pa-biełarusku vystupiŭ kiraŭnik Adździełu Raman Skirmunt. Prysutnyja pryniali rezalucyju, jakaja patrabavała aŭtanomii dla Biełarusi.

Epizod treci.
Postać jadnańnia

Dla palityčnaj pazycyi Ramana Skirmunta charakternaje imknieńnie da kansalidacyi ŭsich palityčnych siłaŭ Biełarusi dziela budučyni biełaruskaj ziamli. Jahonaja asoba — heta asoba dyjalohu.

Užo jak krajoviec Raman Skirmunt sprabavaŭ pieraadoleć tyja nacyjanalnyja j sacyjalnyja pieraharodki, jakija padzialali nasielnictva Biełarusi na pačatku stahodździa. U 1907 h. jon inicyjavaŭ stvareńnie Krajovaj partyi Biełarusi i Litvy jak palityčnaj formy kansalidacyi j pajadnańnia tutejšych nacyjanalnych ruchaŭ. Adzin z punktaŭ prahramy abviaščaŭ roŭnaść usich narodaŭ va ŭsich halinach žyćcia j mahčymaść svabodnaha raźvićcia ich kultur. Pry hetym padkreślivalisia pravy litoŭcaŭ i biełarusaŭ, nieabchodnaść pradastaŭleńnia ŭsich pravoŭ palakam i žydam, parazumieńnie z rasiejcami. Partyja j sapraŭdy była stvoranaja, ale ad pieršapačatkovaj zadumy hałoŭnaha inicyjatara amal ničoha nie zastałosia. Uźnikła palityčnaja arhanizacyja ziemlaŭłaśnikaŭ ź liku biełaruskich i litoŭskich palakaŭ. R.Skirmunt navat admoviŭsia ŭvachodzić u jaje skład.

U 1917 h. paśla niaŭdałaj sproby pierakanać Časovy ŭrad Rasiei ŭ nieabchodnaści pradastaŭleńnia Biełarusi aŭtanomii staršynia Biełaruskaha nacyjanalnaha kamitetu pasprabavaŭ abjadnać usie biełaruskija palityčnyja siły. Na adno z pasiedžańniaŭ Kamitetu jon zaprasiŭ Maryju Mahdalenu Radzivił, Edvarda Vajniłoviča, Hieranima Radziviła i inšych pradstaŭnikoŭ zamožnaj i ŭpłyvovaj biełaruskaj arystakratyi, jakija vykazvali vyraznyja sympatyi da biełaruskaha Adradžeńnia. Raman Skirmunt zrabiŭ amal niemahčymaje. Jon pierakanaŭ arystakrataŭ u nieabchodnaści supracoŭničać z sacyjalistami dziela budučyni Biełarusi. Jany zhadzilisia ŭvajści ŭ skład Kamitetu. Na žal, supracoŭničać admovilisia sacyjalisty. Zrešty, apošnija j da Skirmunta stavilisia z naściarohaj.

Staršyniujučy ŭ BNK, Raman Skirmunt zachavaŭ za saboju pasadu vice-staršyni Mienskaha sielskahaspadarčaha tavarystva, upłyvovaj arhanizacyi biełaruskich palakaŭ-krajoŭcaŭ na čale z E.Vajniłovičam. U hety čas jon zrabiŭsia postaćciu pajadnańnia biełarusaŭ z palakami. Adzin z polskich daśledčykaŭ (Kazimier Akulič) akreśliŭ jahonuju dziejnaść jak “apošni akt polska-biełaruskaha symbijozu”. Asoba Ramana Skirmunta adyhrała nie apošniuju rolu ŭ tym, što na praciahu amal usiaho 1917 h. zachoŭvalisia davoli pryjaznyja adnosiny pamiž miascovaj polskaj hramadzkaściu i biełaruskim rucham, a najbujniejšaja polskaja arhanizacyja — Polskaja Rada Mienskaj ziamli — padtrymlivała niezaležnickija pamknieńni biełarusaŭ.

Atrymaŭšy ŭ traŭni 1918 h. paŭnamoctvy na farmavańnie ŭradu BNR, R.Skirmunt sprabavaŭ stvaryć uradavuju kaalicyju z usich upłyvovych palityčnych partyj. Adnak biełaruskaja nacyjanalnaja ideja znoŭ nia vytrymała kankurencyi z vuzkapartyjnymi prahramami i asabistymi ambicyjami palitykaŭ.

...U kastryčniku 1939 h. Ramana Skirmunta viali na śmierć. Žycharka Parečča Maryja Mikałajčyk (1920 h. nar.) raspaviadała, što paračanie płakali, a pan kazaŭ: “Ja z vami raźvitvajusia nazaŭsiody. Spadziajusia, što nikomu nie zrabiŭ ničoha kiepskaha”. Kažuć, što pierad śmierciu jon admoviŭsia stać śpinaju da zabojcaŭ: “Ja ad ludziej advaročvacca nia budu”. U adnaho z zabojcaŭ navat strelba vypała z ruk, ale zahad “vyzvalicielaŭ ad panskaha pryhniotu” ŭsio ž byŭ vykanany.

Zabili Ramana Skirmunta, zabili čałavieka, jaki moh być pieršym biełaruskim prezydentam. I jon całkam adpaviadaŭ by hetaj roli, bo byŭ razumnym i dobra adukavanym, mieŭ vialiki palityčny i žyćciovy dośvied, nia byŭ abciažarany idealahičnymi dohmami, lubiŭ Biełaruś i šukaŭ u palityčnaj dziejnaści nia vorahaŭ, a siabroŭ