U prybiralni ciahnika Miensk—Bieraście ŭžo majucca papiarovyja ručniki j tualetnaja papiera — reč kahadzie niečuvanaja. Jość i mindziurka dla vadkaha myła, ale samim myłam jašče nie zapraŭlenaja. Za voknami ciahnika kraina patanaje ŭ śmiećci. U zvałki pieratvoranyja ŭsie lesapałosy, jary i karjery ŭ vakolicach nasielenych punktaŭ. Pakul drevy nie prybralisia ŭ zialony ŭbor, hetaja parnahrafija biessaromna bialeje, čarnieje siarod zvarušanaj ralli i rudych abłohaŭ. Ziamla śmietnikaŭ — tak, napeŭna, dumajuć eŭrapiejcy.
Ale minaješ Nieharełaje, i śmietniki źnikajuć. Pierajechali ŭ Zachodniuju Biełaruś. Jašče hadzina darohi da Ivacevičaŭ, i zazielaniejuć alešniki. Pa Ščary prachodzić niejki klimatyčny razłom. Za Kosavam-Paleskim pačynajecca kraj vinahradu, abrykosaŭ, persikaŭ i hamatnych zachodniepaleskich havorak.
Ci adroźnivajecca jašče Zachodniaja Biełaruś ad Uschodniaj i čym? Adzin mastak napisaŭ u «Svobodnych novostiach» kateharyčnaje: ničym.
U Žabincy na moście hihancki nadpis «NATO zdieś». Jakoje niebiełaruskaje myśleńnie: mazhavy biełarus i pa-rasiejsku napisaŭ by «NATO tut». I ŭ toj ža čas vypis siadzić na svaim miescy, jak ulity: kali NATO ŭ Małaševičach i Biełastoku, dyk čaho b i nia ŭ Žabincy?
Na padjeździe da Bieraścia betonnyja płaty ŭkrytyja hrafici — vysokaje mastactva, pryrodny bumbamlit. «Jak śpieŭ — pieršy, kachańnia, — ź jakoha i ŭźnikła ziamla», — tak piaje bieraściejski ŭniversytecki rok-hurt «Ściana». U časy majho malenstva takoha nie było. Siarod hrafici ŭściaž — Zubr, Kraj. Kraj, Zubr. Nivodnaha razu — BRSM.
* * *
Pinsk u kryzysie, vyžyvaje na ahurkach. Paŭnočna-zachodniaja Biełaruś, niaźmienny biełaruski heartland, niby zamiorła ŭ svaim raźvićci. A ŭ Bieraści — kapitalizm. Pieramožna pryvatyzavany sektar pasłuhaŭ i zdehradavanaja, amiarćviełaja pramysłovaść — hihanty-zavody elektramechaničny, «Koleratron», «Miasamałmaš» zdajuć svaje nieabsiažnyja cechi ŭ arendu drobnym kamersantam. Jakija źbirajuć jakuju-niebudź meblu, i tolki ŭsiaho. I dziakujučy hetamu, usio ž, dačy pustujuć sotniami. Ludzi majuć ułasnyja «spravy», pracu i nia bačać patreby strachavacca naturalnaj haspadarkaj.
Na rahu Mašerava j MOPRa (niama sensu pierakładać na biełaruskuju, choć mała zastajecca tych, chto viedaje, čym zajmaŭsia MADR, na hranty jakoha, miž inšym, isnavała i KPZB), dzie ŭ časy majho dziacinstva znachodziłasia ŭbohaja «sadavina-harodnina» ź zialonymi zamykanymi skryniami pad kavuny abapał dźviarej, ciapier luksusovaha dyzajnu apteka. Pracuje na try akiency z 7-j da 24-j. U Miensku takoha nia strenieš, bo ŭ Miensku niama j takoha kapitalizmu.
* * *
Bieraściejščyna, jak i luby rehijon, lubić ziemlakoŭ. (Dziaŭčynka z Rasny, Alesia Škurdoda, niadaŭna vyjhrała suśvietny konkurs dziaciej-vykanaŭcaŭ u Łos-Andžełasie — Bieraście na vušach stajała.) Ale kiravać Bieraściejskaj vobłaściu ŭ saviecki čas tradycyjna stavili viciebcaŭ ci mahiloŭcaŭ: apošnimi — Sakałova, Zielanoŭskaha. Słova «mahiloŭski» vyklikała ŭ miascovych elitaŭ alerhiju ŭžo tady. Zatoje svajho ziemlaka Załamaja bieraściejcy paśla šanavali nadzvyčaj i mo tamu nijak nie palubiać čužynca Daŭhalova (jon z Rahačova). Samy nielubimy hubernatar krainy. Čaho pra jaho tolki nie raspaviadajuć. Jon i sam daje prykuryć. Rapartuje na selektarnaj naradzie i ŭ miascovaj hazecie ab skančeńni siaŭby. Vyjaždžaju ŭ viosku — tam siejuć va ŭsiu. Praŭda, vakoł šašy sapraŭdy absiejalisia. Usio znoŭ jak pry vialikim Mašeravu, kali najbolš dbali pra achajnaść aharodžaŭ uzdoŭž šasiejek.
U cełym «pasiaŭnaja» mała cikavić miascovyja vydańni. U Bieraści zajzdrosnaja kankurencyja presy, rehijanalnyja hazety pradajucca ŭ kožnaj kramie, na kožnym aŭtobusnym prypynku. Biełaruskamoŭnaja «Narodnaja trybuna» najtańniejšaja. Kaštuje 100 rub., maje nakład 13 tys. asobnikaŭ. Niama niezaležnych biełaruskamoŭnych hazetaŭ. Paśla pryniaćcia novaha zakonu ab relihijach straciła mahčymaść vychodzić i ŭnijackaja parafijalnaja «Carkva», jakuju čytali daloka za miežami parafii. Ciapier asobnyja parafii nia majuć prava vydavać hazety, heta moža rabić tolki carkva. Apošniaja navina: redaktara dziaržaŭnaje «Zari» Piatra Cišuka (byłoha namieśnika staršyni pinskaha harsavietu demakratyčnaha sklikańnia) źniali z pasady, nie pratrymaŭšy i 100 dzion. Pryčynaj zvalnieńnia moh być skandał: baranavickija aktyvisty apazycyi sudzilisia z hazetaj, jakaja abyłhała ich, i vyjhrali praces. A Cišuk nie padaŭ na apelacyju. Jašče adna versija: napiaredadni 85-je hadaviny BNR u hazecie źjaviŭsia artykuł «Jana była ŭ našaj historyi», nervova ŭspryniaty ŭ abłvykankamie.
Parlamencki karespandent samaj papularnaj hazety, municypalnaha rasiejskamoŭnaha «Viečiernieho Briesta», jaki vychodzić nakładam 33 tys. asobnikaŭ na 300-tysiačny horad, hutaryć z hienerałam Frałovym. Toj raskazvaje pra svaju pajezdku ŭ Francyju.
Bieraściejcy ž hałasujuć «za dastojnaje žyćcio» kołami. Piataja častka ludziej žyvie z Polščy — handal, mytnia. U adroźnieńnie ad dačnaje, handlovaja praca, jak i pryvatny kapitał, spryjaje intelektualnamu raźvićciu. Što stanie paśla ŭviadzieńnia vizaŭ, nichto nie biarecca pradkazać.
Deputaty z hrupy «Respublika» ŭsie zbolšaha z paŭnočnaha Zachadu. Frałoŭ z Horadni, Basłyk z-pad Miadziełu, Parfianovič i Skrabiec ź Miensku... Čamu ž nie z kapitalistyčnaha Bieraścia?
Starejšyja apazycyjanery ŭ Bieraści zastajucca izalavanym asiarodkam. Ludzi adychodziać — na dniach pamior miascovy lider AHP Hienadź Samojlenka. Zhas ad raku, u pieradśmiarotnym liście abvinavaciŭ u svajoj hibieli specsłužby. Bo ad taje samaje chvaroby zahinuŭ bieraściejski lider BNF Uładzimier Bazan.
Izalacyi nie adčuvajecca zatoje ŭ asiarodkach moładzi. Tamaka kipiać idei. Apošniaja zaduma kaardynatarki «Zubra» pa Bieraściejščynie Paliny Panasiuk i kiraŭnicy hramadzkaje inicyjatyvy «Stary horad» Iryny Łaŭroŭskaj — prajekt adnaŭleńnia biernardynskaha klaštara, razburanaha rasiejcami padčas budaŭnictva krepaści. Sapraŭdy moh by vyjści prajekt dziesiacihodździa.
«Ciapier užo nie para na adradženskija hazety, ich čas prajšoŭ», — kaža mnie adzin chłopiec. Pamylaješsia, druža. Adradženstva adradženstvam, a bieź biełaruskaha duchu tvaja hazeta nikomu nia stanie patrebnaja.
Demakratyčnamu ruchu na Bieraściejščynie zaminaje nieraspracavanaść takoj madyfikacyi nacyjanalnaj idei, jakaja b apanoŭvała i biełarusaŭ inšaetničnaha pachodžańnia. Etničny nacyjanalizm, jaki padzialaje ludziej pavodle zapisu ŭ pašparcie, pakidaje bieraściejcaŭ pieravažna abyjakavymi, a hramadzianski pakul nieraspracavany. Pakul.
* * *
Moŭnaja rusifikacyja na zachadzie i ŭschodzie zajšła amal adnolkava daloka, a voś rusifikacyja kulturnaja na zachadzie našmat mienšaja. Tamu i śmieciać mienš, i ziamla daje lepšuju addaču. Historyja niby raźlita ŭ duchu prastory. Kolki tam u Bieraści ŭnijataŭ? Nu, sto čałaviek. Ale pra ŭnijactva pamiatajuć. Majuć, tak by mović, na ŭvazie.
U pravasłaŭnaha jareja Ivana Hrudnickaha chacieli zabrać bahaty prychod na Kavaloŭcy. Načalstva vinavaciła jaho ŭ daremnym razvodzie i paŭtornaj žanićbie z małodkaj. Jarej zakidaŭ duchoŭnamu kiraŭnictvu razbeščanaść i niespraviadlivaść. Zrešty, heta niavažna, viečny kanflikt. Cikava inšaje: kali prycisnuła, Hrudnicki kinuŭsia kudy? U Aŭtakiefalnuju carkvu. A jaje niama. Tady da ŭnijataŭ. Tolki tyja nie zajmajucca pieraciahvańniem śviataroŭ i vietliva admovili. Urešcie pryjšłosia Hrudnickamu skarycca i vyjechać na ścipły prychod u viosku. Tak, miram, spravu zamiali.
Zamiest uładyki Safronija, jaki ŭciahnuŭsia ŭ vialikija kanflikty ŭ Bieraści j Ružanach, prysłali novaha japiskapa Ivana. «Nie dapuścim unijataŭ da carkvy!» — uźniali pratest prychadžanki-dysydentki. Chtości puściŭ pahałosku, što Ivanaŭ rodny dziadźka ŭnijackim biskupam u Rymie. Sapraŭdy, biskup Choma apiakujecca tam seminarystami. U cełym japiskapa Ivana ŭ Bieraści pryniali dobra, ličać intelektuałam. Uściešanyja ŭ Bieraści, darečy, i novym rektaram Časnoŭskim — bo demakratyčny, intelihientny, staličny. Takija jakaści znoŭ u canie.
Sami ž unijaty zbudavali sabie na Rečycy kaplicu i haścioŭniu nad joju. Ciapier jaje nie abminaje nivodny šanoŭny hość ź niezaležnych. Apošnimi byli kiraŭniki Sajuzu piśmieńnikaŭ i redaktary «Dziejasłova». Ci ŭklenčać padčas imšy, hadali ŭnijaty? Ajciec Ihar Kandraćjeŭ słužyć pavodle złacinizavanaha, bazyljanskaha abradu, u jakim vierniki padoŭhu stajać na kaleniach. Uklenčyli.
* * *
Zachad Biełarusi nikoli nia byŭ bahaciejšy za ŭschod, ale zaŭždy byŭ bolš strakaty etnična, relihijna, dyjalektna, navat raznastajny landšaftna, i ad taho bolš adkryty. Da niepaźbiežnaha ryŭku na Zachad biełaruski zachad byŭ hatovy lepš. Možna skazać — zaŭždy hatovy.
Andrej Dyńko
Kamientary