Roza Luksemburh i biełaruskaje pytańnie

Na dopis hety padvaruchnuŭ mianie Vałodzia Konan svaim listom-zaprašeńniem da abmierkavańnia historyi i tradycyj Biełaruskaj sacyjalistyčnaj hramady.

Sustreča zacikaŭlenych admysłoŭcaŭ miełasia adbycca, moža, i adbyłasia, u Miensku na zychodzie lutaha. Nia vypała, na žal, skarystać z łaskavaje prapanovy daŭniaha siabry-pabracima, chacia ŭ svaich daślednickich zasiekach i adšukaŭ, zdajecca, niezaciahany materyjał — zdatny, miarkuju, pahłybić ujaŭleńni pra našych pačynalnikaŭ-sacyjalistaŭ, «hramadoŭcaŭ», dakładniej — pra mižnarodny rezanans ichniaje dziejnaści. Havorka pra staŭleńnie vybitnaje dziajački polskaha i niamieckaha sacyjał-demakratyčnaha ruchu da biełaruskaha pytańnia. Skažam adrazu: prablemu hetuju jana zaŭvažyła i na svoj ład prakamentavała ŭ artykule «Nacyjanalnaje pytańnie i aŭtanomija», nadrukavanym u «Sacyjał-demakratyčnym ahladzie» («Przegląd Socjaldemokratyczny». 1908. №6). Z čverć vieku tamu padčas pracy ŭ Varšavie skapijavaŭ ja ŭ archivie niekalki staronak z hetaha redkaha vydańnia. Voś frahment z taje publikacyi ŭ maim pierakładzie z polskaje movy:

«Najbolš šmatlikuju supolnaść na terytoryi «Zachodniaha kraju» pradstaŭlajuć biełarusy, na dolu jakich prypadaje ŭ Vilenskaj huberni 61%, u Haradzienskaj 44% ad ahulnaha nasielnictva. Kali ž vyčlaniać biełaruskuju nacyjanalnaść, to nieabchodna da čatyroch zhadanych litoŭskich huberniaŭ (Kovienskaj, Vilenskaj, Haradzienskaj, Suvalskaj. — A.K.) dadać jašče huberni Mienskuju, Mahiloŭskuju, Viciebskuju, a taksama Smalenskuju — inakš kažučy, byłyja vajavodztvy Połackaje, Mienskaje, Viciebskaje, Mścisłaŭskaje i Smalenskaje — kolišniuju ŭłasna Biełuju Ruś. Razam jany skłali b bolš-mienš poŭny abšar histaryčnaje Litvy, albo peŭnuju terytoryju, adasoblenuju, prynamsi, histaryčnaj tradycyjaj i peŭnaj hramadzka-ekanamičnaj supolnaściu. Vidavočna, hetuju terytoryju maje na ŭvazie Biełaruskaja hramada, damahajučysia nacyjanalnaje aŭtanomii dla «Zachodniaha kraju» (abo respubliki ŭ federacyi z Rasiejaj), uklučna z terytaryjalna aŭtanomnym sojmam u Vilni… Razam ź litoŭcami nasielnictva zhadanych čatyroch huberniaŭ składaje ŭnušalnuju ličbu 12 171 007 čałaviek. Adnak z hetaje ahulnaje kolkaści na dolu biełarusaŭ prypadaje mieniej za pałovu — kala 5 i troch čverciaŭ miljona (5 885 547). Navat zychodziačy z kolkasnych mierkavańniaŭ, zvužeńnie aŭtanomii Litvy da biełaruskaje nacyjanalnaści padajecca prajektam vielmi prablematyčnym. Tym bolej składanaść pytańnia ŭzrastaje, bieručy pad uvahu ekanamična-hramadzkija varunki adpaviednych nacyjanalnaściaŭ (aproč biełarusaŭ u artykule razhladajucca litoŭskaja, habrejskaja, polskaja supolnaści kraju. — A.K.). Biełarusy na terytoryi svajho pražyvańnia pradstaŭlajuć nasielnictva vyklučna viaskovaje, sielskahaspadarčaje. Da taho ž ich kulturny ŭzrovień abumoŭleny ekanamičnymi abstavinami, vielmi nizki. Niepiśmiennaść nastolki pašyrana, što Biełaruskaja hramada vymušana była najpierš pačać ad zasnavańnia «Aśvietnickaha tavarystva» dziela pašyreńnia elementarnaje aśviety siarod biełaruskich sialan. Poŭnaja adsutnaść ułasna biełaruskaj buržuazii, haradzkoj intelihiencyi dy samastojnaha navukova-litaraturnaha žyćcia na biełaruskaj movie robiać ideju nacyjanalnaj biełaruskaj aŭtanomii prosta nievykanalnaj».

Nia manimsia palemizavać ź niebiassprečnymi mierkavańniami viadomaj marksistki — «arła revalucyi» — skarektavanymi, urešcie, dalejšaj chadoj historyi i vyzvolnaj praktykaj Biełaruskaha Adradžeńnia. Adnak varta adznačyć: na tahačasnym marksisckim absiahu (balšavickaha nie čapajem) hołas pałymianaje Rozy byŭ ci nia pieršaj prajavaj uvahi da vyzvolnych paryvańniaŭ Biełaruskaje hramady. Chacia jaje dziejatvorčy patencyjał aŭtarka jaŭna niedaacaniła. Nievypadkova, Adolf Varski, jaje kaleha-pabracim pa revalucyjnym zmahańni, paźniej realistyčna asensuje nihilizm svaje tavaryški ŭ nacyjanalnym pytańni, biełaruskim u pryvatnaści: «Heta perspektyva bieznadziejnaści, a nie revalucyi ŭ Litvie i Biełarusi» (A.Warski. Wybór pism. T.II. — Warszawa, 1958. S.499). Tym nia mienš, z adnaje hetaje akaličnaści — zaśviedčanaha nieraŭnadušša da Biełarusi — možna pahadzicca z prysutnaściu na tapanimičnaj mapie stolnaha Miensku imia Rozy Luksemburh, nie raŭnujučy proźviščam niekatorych revalucyjanistaŭ «zapadnorusskoj» hadoŭli, dla jakich biełaruskaja nacyja naahuł nie isnavała. Choć zhadanaja akaličnaść pakul nie adznačana ni ŭ histaryčnych manahrafijach, ni ŭ encyklapedyčnych daviednikach. Ciapier hety niedahlad možna ličyć praz «Našu Nivu» raźviazanym.

Maskva

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0