Historyja pryhažości

Pryhožaje toje, što radavała b nas, kali b było našym, ale zastajecca pryhožym navat tady, kali naležyć inšamu. Tak piša pra pryhažość u svajoj najnoŭšaj knizie Ŭmberta Eka..

1. Pryhažość pravakacyi ci pryhažość spažyvańnia?

Ujavim sabie specyjalista pa historyi mastactva z budučyni ci daśledčyka, jaki prybyvaje z kaśmičnaj prastory. Jany zadajuć sabie pytańnie: jakaja ideja pryhažości daminavała ŭ XX st.? Apošnim časam my nia robim ničoha inšaha ŭ svajoj vandroŭcy pa historyi pryhažości, aproč zadavańnia padobnych pytańniaŭ u dačynieńni da Staražytnaj Hrecyi, Renesansu, pačatku i kanca XIX st. U miežach adnaho peryjadu zaŭždy mahli suisnavać, naprykład, neaklasyčny styl i estetyka ŭźniosłaści, adnak, hledziačy «zdalok», zaŭsiody zdajecca, što ŭ pryhažości, ułaścivaj kožnamu vieku, možna vyjavić peŭnyja supolnyja rysački i peŭnyja pryncypovyja supiarečnaści.

Moža taksama stacca, što — znoŭ ža, kali hladzieć «zdalok» — intepretatary budučyni vyłučać niešta samaje charakternaje dla XX st. i pryznajuć, naprykład, racyju Marynećci, jaki kazaŭ, što sapraŭdnaj Nikaj Samafrakijskaj minułaha stahodździa byŭ pryhožy honačny aŭtamabil, a Pikasa ci Mandryjana, mahčyma, praihnarujuć. My nia možam hladzieć z takoha daloka; možam tolki zadavolicca zaŭvahaj, što pieršaja pałova XX st., sama paźniej da 60-ch hadoŭ (potym skazać tak budzie ciažej), była teatram dramatyčnaj baraćby pamiž pryhažościu pravakacyi i pryhažościu spažyvańnia.

2. Avanhardyzm, ci pryhažość pravakacyi

Pryhažość pravakacyi prapanoŭvali roznyja avanhardysckija ruchi i eksperymentatarskija mastackija płyni — ad futuryzmu da kubizmu, ad ekspresijanizmu da siurrealizmu, ad Pikasa da vialikich majstroŭ abstraktnaha mastactva i nia tolki.

Avanhardnaje mastactva nia stavić prablemy pryhožaha. Jano moŭčki prymaje za aksijomu, što novyja tvory pa-mastacku «pryhožyja» i pavinny prynosić takoje samaje zdavalnieńnie, ź jakim sučaśniki hladzieli na karciny Džota ci Rafaela, ale robicca tak mienavita tamu, što avanhardysckaja pravakacyja łamaje ŭsialakija estetyčnyja kanony. Mastactva ŭžo nia stavić sabie na mecie nadańnie tvoru naturalnaj pryhažości i zusim nie źbirajecca vyklikać supakojenuju asałodu ad suzirańnia harmaničnych formaŭ. Naadvarot, jano choča navučyć hladzieć na śviet inšymi vačami, radavacca zvarotu da archaičnych ci ekzatyčnych madelaŭ — śvietu snu ci fantazij razumova chvorych asob, vidziežaŭ, vyklikanych narkotykami, pieraasensavańniaŭ materyi, źmiaščeńnia bytavych pradmietaŭ u novyja, šakujučyja kanteksty (dadaizm, redy-mejd), impulsaŭ nieśviadomaha.

Tolki abstrakcyjanisckaje mastactva adradziła ideju hieametryčnaj harmonii, što nahadvaje estetyku praporcyj. Buntujučy suprać zaležnaści, ci suprać pryrody, ci suprać štodzionnaha žyćcia, jano prapanavała čystyja formy — ad hieametryi Mandryjana da vialikich monachramatyčnych pałotnaŭ Klajna, Rotka i Manzoni. Kožnamu, chto naviedvaŭ vystavu ci muzej u zhadany peryjad, napeŭna, davodziłasia čuć, jak hledačy, stojačy pierad abstrakcyjanisckaj karcinaj, pytalisia: «Što na joj, ułasna, namalavana?» abo «Chiba heta ŭvohule mastactva?». A zatym navat hetaje «neapifaharyjskaje» viartańnie da estetyki praporcyj i ličbaŭ pajšło nasupierak sučasnamu ŭsprymańniu, nasupierak ujaŭleńniu, jakoje zvyčajny čałaviek maje ab pryhožym.

Isnuje, urešcie, bieźlič płyniaŭ sučasnaha mastactva (chepeninhi, u jakich mastak nadrazaje ci kalečyć ułasnaje cieła, pakaz pierad publikaj śviatłavych ci hukavych źjaŭ), dzie pad znakam mastactva adbyvajucca, chutčej, cyrymonii z rytualnym adcieńniem, što nie adroźnivajucca ad staražytnych mistyčnych abradaŭ, metaj jakich było nie suzirańnie čahości pryhožaha, a, chutčej, relihijny dośvied, niachaj navat havorka idzie pra relihijnaść prymityŭnuju i cialesnuju, u jakoj bahi nie prysutničajuć.

Z druhoha boku, padobnuju pryrodu majuć muzyčnyja ŭražańni, jakija vielizarnyja natoŭpy pieražyvajuć na dyskatekach ci rok-kancertach, dzie siarod bliskańnia śviatłamuzyki i ahłušalnych hukaŭ uvasablajecca na praktycy peŭny sposab «byćcia razam» (čamu niaredka spadarožničaje pryniaćcie ŭzbudžalnych rečyvaŭ). Heta možna navat zdavacca pryhožym pabočnamu naziralniku, ale nia ŭdzielniku. Apošni taksama moža havaryć pra «pryhožaje pieražyvańnie», ale ŭ tym sensie, u jakim havoryć pra pryhožaje płavańnie, pryhožuju jazdu na mašynie ci poŭny asałody pałavy akt.

3. Pryhažość spažyvańnia

Naš hość z budučyni nie paźbiehnie jašče adnaho cikavaha adkryćcia. U tych, chto naviedvaje vystavy avanhardnaha mastactva, chto kuplaje «niezrazumiełyja» skulptury ci ŭdzielničaje ŭ chepeninhach, adzieńnie i pryčoski całkam adpaviadajuć ahulnapryniatym kanonam mody, jany nosiać džynsy ci firmovyja tranty, karystajucca makijažam pavodle ŭzoraŭ, što prapahandujucca hlancavymi časopisami, kino, telebačańniem ci presaj. Jany aryjentujucca na ideały pryhažości, što prapanujucca śvietam kamercyi i spažyvańnia, suprać jakoha bolš jak paŭstahodździa zmahałasia mastactva avanhardu. Jak interpretavać hetuju supiarečnaść? Nie sprabujučy jaje vytłumačyć, možam kanstatavać, što jana typovaja dla XX st.

Hościu z budučyni daviadziecca ciapier pryhledziecca, jakuju madel pryhožaha prapanujuć mas-medyja, i jon adkryje dla siabie, što praz usio stahodździe prachodzić padzieł svajho rodu dvajnoj cezuraj.

Pieršaja datyčyć kantrastu pamiž madelami na praciahu adnaho i taho ž dziesiacihodździa. Naprykład, kino prapanavała ŭ adzin i toj ža čas vobraz «fatalnaj žančyny», uvasobleny Hretaj Harba i Rytaj Hejvart, i typaž «susiedzkaj dziaŭčyny», jaki realizavali Klodeta Kalber i Dorys Dej.

Prapanavała — u jakaści hieroja vesternaŭ — masiŭnaha, mužnaha Džona Ŭejna i łahodnaha, trochi śpieščanaha Dastyna Hofmana.

U adzin i toj ža čas uzvodzilisia na pjedestał Hary Kuper i Fred Aster, pryčym strojny Fred tančyŭ na ekranie z karžakavatym Džynam Kieli.

Moda prapanavała ŭsieahulnaj uvazie pyšnyja žanočyja stroi (jak u filmie «Raberta») — i adnačasova andrahiničnyja madeli Kako Šanel.

Mas-medyja, u duchu poŭnaj demakratyi, prapanujuć uzory pryhažości jak dla tych, kaho pryroda nadzialiła arystakratyčnaj pryvabnaściu, tak i dla hrubych formaŭ žančyny-rabočaj: ščupłaja Odry Hepbern ujaŭlaje saboj prykład dla tych, chto nia moža dasiahnuć «hipertrafavanaj fizyčnaści» Anity Ekberh; dla tych, chto nie vałodaje rafinavanaj mužčynskaj pryhažościu Ryčarda Hira, jość pačućciovaje abajańnie Al Pačyna i sympatyčnaja praletarskaść Raberta De Nira. I narešcie, toj, chto nia moža nabyć pryhažości aŭtamabila «Mazeraćci», zadavolicca pryhažościu «Mini Morysa».

Druhaja cezura rasščaplaje ŭsio stahodździe. Kali ścisła: ideały pryhažości, prezentavanyja mas-medyja 1960-ch, pierahukajucca z prapanovami «starejšych» mastackich tvoraŭ. Takija pryhažuni, jak Frančeska Bercini ci Ryna De Lihuora, byli blizkimi svajačkami tomnych kabiet D'Anuncyjo, a žanočyja postaci, jakija źjaŭlajucca ŭ reklamie 1920—1930-ch, nahadvajuć čachłych pryhažuń madernizmu, ar-nuvo ci ar-deko. U reklamie roznych tavaraŭ možna zaŭvažyć matyvy futuryzmu, kubizmu i siurrealizmu.

U multfilmie «Ŭ pošukach Nema» vidać upłyŭ stylu ar-nuvo, u toj čas jak urbanistyka inšych śvietaŭ u multfilmie «Fłeš Hardon» nahadvaje ŭtopii madernisckich architektaraŭ, takich, jak Antonijo Sant-Elija, i navat ekstrapaluje formy rakiet budučyni. Multfilmy z Dykam Trejsi vyražajuć pastupovaje pryvykańnie da avanhardnaha mastactva. Dastatkova pahladzieć mulciki pra Miki Maŭsa z 1930-ch da 1950-ch, kab ubačyć, jak karcinka źmianiajecca ŭ adpaviednaści z raźvićciom panujučaj estetyki ŭsprymańnia. Ale kali, z adnaho boku, pop-art uvachodzić va ŭžytak na ŭzroŭni navatarskaha mastactva i pravakacyi, vobrazaŭ śvietu handlu, pramysłovaści i mas-medyja, a z druhoha, «Bitłz» nadzvyčaj umieła abnaŭlajuć tradycyjnyja muzyčnyja formy, biezdań pamiž mastactvam pravakacyi i mastactvam spažyvańnia mienšaje. Bolš za toje, kali zdajecca, što isnuje jašče jakasnaje adroźnieńnie pamiž mastactvam «vysokim» i mastactvam «papularnym», to ŭ fazie, što akreślivajecca jak postmadernisckaja, vysokaje mastactva prapanuje novyja tvory, jakija parušajuć staryja farmalnyja ramki, i adnačasova takija, jakija, naadvarot, naŭmysna trymajucca starych farmalnych ramak i ŭznaŭlajuć tradycyi. U svaju čarhu srodki masavaj infarmacyi nie naviazvajuć užo nijakaha standartu, adzinaha ideału pryhožaha. Jany mohuć źviarnucca, navat u reklamnym roliku, jaki pražyvie tydzień, da lubych nabytkaŭ avanhardyzmu i adnačasova viarnuć va ŭžytak madeli

1920-ch, 1930-ch, 1940-ch, 1950-ch, až da paŭtornaha adkryćcia niamodnych dyzajnaŭ aŭtamabilaŭ siaredziny minułaha stahodździa. Znoŭ prapanujecca ikanahrafija XIX st., kazačny realizm, vartyja Junony formy Mej Uest i anarektyčnaja pryvabnaść siońniašnich madelaŭ.

Čornaja pryhažość Naomi Kempbeł i anhłasaksonskaja pryhažość Kejt Mos; pryvabnaść tradycyjnaj čačotki, jak u filmie «Kardebalet», i futurystyčnaj, zimnaj architektury «Łaŭca androidaŭ»; fatalnyja žančyny ź bieźličy telepieradač i reklamnych rolikaŭ dy dziaŭčaty vady i myła a-la Džulija Roberts i Kiemeran Dyjaz; Remba i Platyneta; karotka stryžany Džordž Kłuni i novyja kibarhi, što razmaloŭvajuć tvary ŭ metaličnyja kolery i pieratvarajuć vałasy ŭ les kalarovych ihołak ci holać sabie hałovy. Naš daśledčyk z budučyni ŭžo nia zmoža vyłučyć estetyčnaha ideału, raspaŭsiudžvanaha ŚMI ŭ XX st. i paźniej. Jamu daviadziecca kapitulavać pierad hetaj orhijaj talerantnaści i poŭnaha synkretyzmu, absalutnaha i niastrymnaha politeizmu pryhažości.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0