Daminikancy pryziamlilisia ŭ Horadni

25 lipienia — 6 žniŭnia adbyŭsia navukovy letnik, pryśviečany historyi daminikancaŭ u Biełarusi.

Manachi i «Basovišča»

Viečar, 24 lipienia. Staim učatyroch — Hienadź Siemiančuk, ajciec Marak, brat Jacak i ja — na haradzienskim čyhunačnym vakzale i čakajem hrupu polskich daminikancaŭ, što musiać pryjechać ciahnikom Kuźnica—Horadnia. Zazvyčaj čakaješ, što ź jaho pačnuć vybiahać «čaŭnaki» i navypieradki biehčy na prapuskny punkt.

Siońnia inakš: ź ciahnika vyvalvajecca natoŭp moładzi z zaplečnikami — «Basovišča» skončyłasia. «Našych» pakul nie vidać. I voś ajciec Marak usklikaje: «Narešcie! Baču Dziadka!», — («Dziadak» — heta siabroŭskaja mianuška adnaho z čakanych «našych») i pačynaje «Dziadku» machać rukoj. Toj — u adkaz. Vyśvietliłasia, što Marak pamachaŭ nie Dziadku, a jakomuś chłopcu, što viartaŭsia z «Basovišča», padobnamu da Dziadka. Ale jakaja roźnica: tut usie svaje, čužych niama. Nieŭzabavie źjaviŭsia i sapraŭdny Dziadak razam z bratami.

Archiealahična-daminikanski chaŭrus

Navukovy lahier składaŭsia ź dźviuch častak — vandroŭna-archiealahičnaj (pieršy tydzień) dy stacyjanarna-histaryčnaj (druhi tydzień). Ładziŭsia daminikancami, studentami Filazofska-bahasłoŭskaha kalehijumu daminikancaŭ u Krakavie, u supracoŭnictvie z doktaram historyi, archieolaham Hienadziem Siemienčukom.

U paniadziełak, 25 lipienia, vyjechali ŭ Kaniuchi — miascovaść u Vaŭkavyskim rajonie, na miažy ź Bieraściejščynaj. U 1735 h. siudy na zaprašeńnie Jana i Taresy Šypijon de Kamp prybyli daminikancy i pabudavali draŭlany kaścioł dy muravany klaštar. Našaj zadačaj było znajści miescaznachodžańnie budynkaŭ, pravieści raskopki i daśledavać znojdzienaje.

Ekspedycyjaj ź dzieviaci čałaviek kiravaŭ zhadany ŭžo sp.Siemiančuk i jaho pamočnik Šyman, student archiealohii ź Jahielonskaha ŭniversytetu. Da nas dałučylisia amatary-krajaznaŭcy z Vaŭkavysku (baćka z dvuma synami). Ich prysutnaść była važnaja j tym, što pryjaždžali na «busiku». Tamu my pajeździli pa vakolicach.

«Hryboŭ tam nie źbiraju»

Spačatku my źbirali «mity i lehiendy», sprabujučy vyśvietlić, ci zastałosia ŭ pamiaci ludziej choć niešta, što naviało b nas na śled daminikanskich pabudoŭ. Čałaviek, byvaje, hladzić u adkaz niaŭciamna, nie razumiejučy, chto my takija i što nasamreč tut robim. Nieŭzabavie raspaŭsiudziłasia pa vioscy čutka, što šukajem schavanyja skarby abo navat samu załatuju karetu, jakaja, jak vierać abaryhieny, toicca dzieści pablizu ichniaje vioski. «Kaścioł tut kaliści byŭ, — tłumačym, — i klaštar daminikanski. Šukajem miesca, dzie heta było». «A-a, kaścioł, — adkazvaje surazmoŭnik, hledziačy z padazreńniem. — Dyk vy schadziecie da Maryi Dubroŭskaj, jana tut u nas samaja staraja».

Maryja Dubroŭskaja, pracazdolnaja, dobraja i hłyboka vierujučaja pravasłaŭnaja kabieta, pajšła razam z nami, kab pakazać nam «kaścielišča». «Kaścioł pravaliŭsia pad ziamlu, — raskazvaje pa darozie. — Zastałasia vialikaja jama, dzie zaŭsiody poŭna hryboŭ. Ale ja nie biaru ich, bo ž heta śviatoje miesca». Na žal, nie ŭdałosia znajści taho «kaścielišča».

Zadavolilisia tolki apoviedami i lehiendami. Pra daminikanski klaštar pisali historyki, ale nichto nie padaje navat namioku na kankretnaje jaho miescaznachodžańnie. Sprabavali kapać to tut, to tam, ale nijakaj infarmacyi «vykapać» nie ŭdałosia. Šyman žartavaŭ: «Što, iznoŭ paviadziom rydloŭki na špacyr?»

Ja lublu Biełaruś

Pošuki nie byli strataj času. Vandroŭki pa Kaniuchach i navakolnych vioskach, znosiny ź ludźmi, pošuk histaryčnych artefaktaŭ nadta daspadoby pryjšlisia daminikancam-palakam — ledź nia ŭsie ź ich byli ŭ Biełarusi ŭpieršyniu. Dziadak užo na druhi dzień skazaŭ, što Biełaruś zachapiła jaho ŭsurjoz i što sutnasna źmianiłasia jahonaje raniejšaje ŭjaŭleńnie pra hetuju krainu. «Tak i napišy ŭ «Našu Nivu» pra mianie, — zahadvaje mnie Dziadak, — ja lublu Biełaruś». Voś ja i pišu.

Pobyt u Kaniuchach byŭ uzbahačany i pryjezdam šerahu haściej. Pahladzieć, jak pracujem, pryjechała siamiu aŭtastopami Rajka OP («OP» — paznaka naležnaści da daminikanskaha ordenu, ordenu prapaviednikaŭ, heta stały element jaje aŭtaidentyfikacyi i adnačasova pakaźnik stupieni jaje lubovi da ordenu) — historyk, pedahoh, miančanka. Prybyła taksama Julka-Vałacuha, aśpirantka psychalohii ŭ BDU, mianuška jakoj sama saboju havoryć, što jaje zaciahnuła ŭ Kaniuchi nie archiealohija, a stychijnaja natura, luboŭ da pryhodaŭ i paprostu cikavaść da žyćcia. Da Siemienčuka pryjechali znajomyja hieolahi ź Miensku i archieolah z Krakava. Byli, praŭda, i niaprošanyja hości. Naprykład, adzin kaniuchoviec, niabłaha padpity, zajšoŭ u našu sialibu i ŭsialak namahaŭsia zaśpiavać dla palakaŭ niejkuju polskuju pieśniu. U sieradu 27 lipienia naša «internacyjanalnaja» hrupa družna śviatkavała biełaruskaje nacyjanalnaje śviata — hadavinu pryniaćcia Deklaracyi ab suverenitecie Biełarusi.

Klaštar na vusnach

I voś paśla hetaha śviata, u čaćvier, udałosia nam zdabyć važnuju dla našaje spravy infarmacyju. Z čarhovaje razmovy ź viaskoŭcami daviedalisia, što kaścioł znachodziŭsia na miescy staroj škoły, jakaja zhareła ŭ 1977 h. Cikava toje, što ŭ śviadomaści ludziej zamacavałasia nazva «klaštar» na abaznačeńnie miescaznachodžańnia kaściołu. Da siońnia zachavaŭsia ŭstojlivy vyraz «pajdu za klaštar», h.zn. «chutka pamru», pakolki trochi dalej ad kolišniaha kaściołu byŭ pravasłaŭny mohilnik.

Pra daminikancaŭ nichto ničoha nia pamiataŭ, ale «klaštar» byŭ uvieś čas na vusnach. Na nastupny dzień, u piatnicu, amal vypadkova daviedalisia ad adnoj spadaryni, što ŭ 1928 h. na miescy znachodžańnia kaściołu rabili raskopki palaki i adkapali niejkija abrazy. Chto heta kapaŭ i kudy vyvieźli abrazy, zastajecca pakul zahadkaju.

Hetyja kanstatacyi i stalisia asnoŭnym dasiahnieńniem našaje archiealahičnaje ekspedycyi. A ŭ mižčaśsi my vykanali krychu składany, ale paśpiachovy maneŭr — zavitali ŭ Ružany, Mała-Mažejkava i Lidu, a potym pajechali ŭ Kanvieliški na fest śviatoj Hanny — babuli Chrysta.

Histaryčnaja sesija

Adbyłasia jana ŭ Horadni, u budynku Vyšejšaj duchoŭnaj seminaryi, i tryvała 1—6 žniŭnia. Z ranicy pačynalisia lekcyi, słuchačami jakich byli i braty-daminikancy, i vykładčyki z Haradzienskaha ŭniversytetu, i śvieckija studenty. Paru lekcyj pračytaŭ ajciec Marak Miłavicki OP, teolah i historyk, suaŭtar adnaho z artykułaŭ niadaŭna vydadzienaha tomu encyklapedyi «Vialikaje Kniastva Litoŭskaje». U lekcyjach jon paraŭnaŭ duchoŭnaść daminikancaŭ, franciškancaŭ i karmelitaŭ, zrabiŭ narys historyi daminikanskaha ordenu, raskazaŭ pra błasłavionaha Vita — daminikanca, jaki prapaviedavaŭ u Biełarusi ŭ časy Mindoŭha, — i pra Mahnušeŭskaha, nastaŭnika Paŭluka Bahryma. Pradstaviŭ taksama historyju likvidacyi ordenu ŭ časy Rasiejskaj imperyi.

Hienadź Siemiančuk čytaŭ lekcyi pra pačatki manastycyzmu ŭ Biełarusi, prafesar Śviatłana Marozava — pra bazylanski orden i stasunki pamiž unijatami dy ryma-katalikami, a ja — na temu «Daminikancy ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim».

Na žal, nie zmahła pryjechać zhadanaja Rajka OP (Raja Zianiuk), jakaja rychtavała lekcyju na temu kulturnaj i aśvietnickaj dziejnaści daminikancaŭ. Była taksama mahčymaść pachadzić pa Horadni razam z vydatnymi jaje znaŭcami Albinaj Siemiančuk i Ludmiłaj Hoccevaj.

U apošni dzeń letnika vypašyli navedać Havahpadak, Mip i Hiacviž. Pa dapoze zaexali ŭ adny nevialikyiu miaccovacć, kaccioł pahladzeć. I jakoe ž było naša ździŭłeńne, kali cpatkali dziapžaŭnaha ideolaha, jaki, cabpaŭšy ŭ kacciołe miaccovyx palakaŭ, tłymačyŭ im (pa-pacejcky) «cytnacć dziapžaŭnae palityki» ŭ dačynieńni da polckae menšaści. I što na heta było ckazać hacciam z Polščy? Ha ščacce, ničoha kazać nie daviałosia — i tak zpazymeli…

Nutro Biełarusi

Nam, daminikancam, važna było «dakpanycca» da cvaix kapanioŭ, zapyščanyx u Bełapyci i zapyščanyx y nytpo Bełapyci. Jany dpemluć dzec y netpax našae ziamli, cxavanyja ad ludzkoha voka dvyma toŭctymi napłactavańniami — pacejcka-impepckim i balšavickim.

Ažyŭłeńniu kapanioŭ ne cppyjae i bełapyckaja nacyjanalnaja hictapyjazofija. Dla Kapatkeviča daminikanec — heta cymbal peakcyi i cempašalctva. Adzin z hierojaŭ jaho prytčy «Chrystos pryziamliŭsia ŭ Harodni» daminikaniec Fłaryjan Basiacki — svajho rodu «syntez» usiakaha zła i kryvadušša. Takim čynam, lahier staŭsia karysnaj pryhodaj i dla śvieckich ludziej (katalikoŭ, pravasłaŭnych, ahnostykaŭ), što prychodzili na našy lekcyi abo ŭdzielničali ŭ archiealahičnych pošukach.

Mindoŭha karanavaŭ daminikaniec

Dla biełarusaŭ, mabyć, niemałavažna toje, što Mindoŭha karanavaŭ daminikaniec, kulmski biskup Hajnrych. Što daminikancy ŭdzielničali ŭ Łuckim źjeździe, na jakim była pryniata pastanova karanavać kniazia Vitaŭta. Niemałavažna, peŭna, i toje, što mienavita daminikanski Collegium Generale, što isnavaŭ u XVIII st. u Horadni i Vilni, byŭ pryraŭnavany da ŭniversytetu ŭ Balońni. Mickievič i Čačot — vypuskniki daminikanskich škołaŭ, a Paŭluk Bahrym — vučań daminikanca Macieja Mahnušeŭskaha.

Hienadź Siemiančuk žartavaŭ, što my, daminikancy, schilajemsia ŭ bok narcysizmu, bo ŭvieś čas «šukajem tolki samich siabie». Sapraŭdy, my zanialisia intensiŭnymi «pošukami samich siabie», bo nam ciapier pahražaje nie narcysizm, a amnezija, samazabyćcio. Naša zadača — nia prosta «ŭspomnić» pra samich siabie, a pierš za ŭsio ŭśviadomić duchoŭna-relihijny i hramadzka-kulturny kantekst, u jaki my byli i zastajomsia ŭpisany ŭ Biełarusi. Častkova nam dapamahaje ŭ hetym «Naša viera», u jakoj čas ad času drukujucca vartasnyja artykuły pra daminikanskuju minuŭščynu ŭ VKŁ. Ale hetaha zamała. Litoŭski filozaf Ramanas Plečkajcis z bolem kanstatuje: «Daminikancy pakinuli ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim ahromnistuju filazofskuju i bahasłoŭskuju spadčynu, jakaja častkova zachavałasia ŭ archivach, ale dahetul nie daśledavana i nia vyvučana». Tamu siońnia my dziakujem Hospadu, što zmahli, prynamsi, zapačatkavać praces adkryvańnia taje spadčyny.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0