Žyvym na Łubianku nie trapiŭ

U vysokich bierlinskich śfierach išła baraćba pamiž dvuma rajchślajtarami Nacyjanał­-sacyjalistyčnaj niamieckaj rabočaj partyi i dvuma viedamstvami: Ministerstvam akupavanych uschodnich abšaraŭ na čale z Alfredam Rozenbierham i Hałoŭnym impierskim upraŭleńniem biaśpieki, šefam jakoha byŭ rajchśfiurar SS Hajnrych Himler (u žniŭni 1943-ha staŭ impierskim ministram unutranych spraŭ).

Pavialičyć

Pamiž rajchślajtarami i viedamstvami isnavali supiarečnaści i ŭ padychodzie da biełaruskaha pytańnia. Možna ličyć dakazanym faktam, što ŭčynienaje 22 vieraśnia 1943 zabojstva hienieralnaha kamisara Biełarusi Vilhielma Kube, jaki pradstaŭlaŭ viedamstva Rozenbierha, było ździejśniena z dazvołu ludziej Himlera, u pryvatnaści mienskaj SD, jakaja «viała» balšavisckich ahientaŭ, trymała ich «pad kaŭpakom» i dazvoliła im potym syści ŭ les.

Jak prybrać z darohi Ivanoŭskaha?

Zusim łahična było b dapuścić, što paśla śmierci Kube pryznačany na jaho miesca bryhadenfiurar SS i hienierał­major palicyi Kurt fon Hotbierh prybiare z darohi i «čałavieka Kube», burmistra horada Minska, staršyniu Kamiteta Davieru pry hienieralnym kamisary, doktara Vacłava Ivanoŭskaha.

Bo ŭ Hotbierha mieŭsia svoj płan (stvareńnie Biełaruskaj Centralnaj Rady zamiest Kamiteta Davieru) i mieŭsia svoj čałaviek, jaki, na jaho dumku, adzin moh uznačalić novy orhan. Takim čałaviekam byŭ Radasłaŭ Astroŭski.

Ale pastavić Astroŭskaha na čale BCR pry žyvym ajcu Biełaruskaha Adradžeńnia było b kali nie nonsensam, dyk chamstvam. Heta dobra razumieli i prychilniki Astroŭskaha ŭ biełaruskim asiarodździ.

Pytańnie było ŭ tym, jakim čynam prybrać prafiesara Ivanoŭskaha z darohi. Možna było paprostu adpravić jaho ŭ adstaŭku i vysłać z hienieralnaj akruhi, ale jon byŭ davoli ŭmieły administratar.

(Niekali niechta jašče daśleduje stan mienskaj haradskoj haspadarki ŭ 1942-1944 i pierakanajecca, što viałasia jana niakiepska.) Ivanoŭskaha sprabavali zapałochać i zmusić da ŭciokaŭ ź Miensku, ale jon nie zbajaŭsia pahrozaŭ.

Akramia taho, vakoł žyvoha Ivanoŭskaha, jaki mieŭ aŭtarytet siarod značnaj častki biełaruskaha aktyvu, u Vilni, Varšavie ci Bierlinie moh stvarycca paralelny — niachaj sabie i niefarmalny — centr. Zastavałasia adno — zabić Ivanoŭskaha. I 22 listapada 1943 fon Hotbierh upeŭniena pradkazaŭ, što biełarusa Ivanoŭskaha zabjuć biełarusy.

Pavialičyć

U peŭnaj miery paŭtarałasia historyja zabojstva Vilhielma Kube. Były palicaj Alaksandr Kaminski, jaki pierakinuŭsia na bok partyzanaŭ, i jaho supolnik Jaŭhien Kuncevič apynulisia «pad kaŭpakom» mienskaj SD, jakaja dazvoliła im śmiarotna paranić burmistra (heta adbyłosia na pačatku Rakaŭskaj vulicy — niepadalok ad sabora Śviatych Piatra i Paŭła) i ŭciačy z horada.

Abstaviny zabojstva doktara Ivanoŭskaha patrabujuć hłybiejšaha vyvučeńnia. Čamu, naprykład, imiony jaho zabojcaŭ nie byli viadomyja až da 1960-ch?

Čamu ich nie ŭsłavili, jak Maryju Osipavu i Alenu Mazanik? Musić, tamu, što jany nie vykanali zadańnie napoŭnicu. Kaminskamu i Kunceviču naležała ŭziać burmistra žyvoha.

Viedama, nie dla taho, kab učynić «sud u lesie», a, miarkuju, kab dastavić jaho ŭ Maskvu, na Łubianku. Da taho ž Kaminski, vybraŭšysia pry spryjańni akupantaŭ ź Miensku, pryvioŭ z saboju da partyzanaŭ «chvost» — svaju siabroŭku Ału Navumavu, zavierbavanuju niemcami.

Čakajuć svajho času i teksty, pisanyja, miakka skazaŭšy, apanientami Vacłava Ivanoŭskaha. Heta danosy, aŭtarami jakich byli (nazaviem ich tak) pravasłaŭnyja aktyvisty, jakija ličyli, što biełarus — heta abaviazkova pravasłaŭny.

Na rachunku aktyvistaŭ, jak kazali mnie daśviedčanyja ludzi, śmierć i ksiandza Vincenta Hadleŭskaha, i ŭnijackaha ekzarcha Antona Niemanceviča… Kataliku Jazepu Najdziuku i ŭ śnie nie mahło pryśnicca, što jaho kniha «Biełaruś učora i siańnia» ŭ 1993 budzie pieravydadzienaja pad adnoj vokładkaj z knihaj adnaho z takich aktyvistaŭ.

Brat palakaŭ i litoŭca

Vacłaŭ Ivanoŭski nie byŭ ni katalikom, ni pravasłaŭnym. Jon byŭ biełarusam. Jak biełarus, jon viedaŭ, što ni abmaskoŭlenaje pravasłaŭje, ni całkam apalačanaje katalictva nie źjadnajuć biełaruski lud u nacyju.

Biełarusam ža jon staŭ z vybaru, ź junych hadoŭ. A moh stać, jak jahonyja braty Jury dy Stanisłaŭ, palakam. A to i litoŭcam, jak jahony brat Tadevuš.

Nie staŭ. U 5-j varšaŭskaj himnazii, dzie vučylisia budučyja dziaržaŭnyja mužy mižvajennaj Polščy, usie viedali, što Vacak, šlachcič ź dziadoŭ-pradziedaŭ, syn cyvilnaha hienierała, — biełarus.

Doraha ja zapłaciŭ by, kali b chto mnie skazaŭ, jakija knihi pryviali chłapčuka-himnazista da Biełarusi. Viedaju tolki, što ź pieršakurśnikami Pieciarburhskaha ŭniviersiteta Ivanam i Antonam Łuckievičam jon, užo student čaćviortaha kursa Technałahičnaha instytuta, syšoŭsia, dziakujučy imionam Vincenta Dunina-Marcinkieviča i Franciška Bahuševiča: čytali, viedajuć! Ale ž byli, peŭna, i inšyja knihi. Nie tolki paetaŭ, ale i historykaŭ, etnohrafaŭ i falkłarystaŭ, hieohrafaŭ i linhvistaŭ.

Vaciuk Ivanoŭski i panna Alojzija

Tut ja mušu ŭčynić niešta nieardynarnaje. Anton Łuckievič, apaviadajučy pra mienski biełaruski himnazičny hurtok samaha pačatku XX st., pisaŭ, što ź jaho «vyjšaŭ ceły rad aktyŭnych rabotnikaŭ na biełaruskaj adradženskaj nivie».

Adnak, kolki ja ni sprabavaŭ uznavić skład taho hurtka, vymaloŭvajecca, što ŭ biełaruskim ruchu adznačyŭsia, akramia bratoŭ Łuckievičaŭ, adzin tolki Edvard Budźka.

Cikaviej u toj samy čas vyhladali vilenčuki, asabliva vychadcy ź Lidskaha pavieta («biassprečna polskaha», jak śćviardžali polskija nacyjanalisty) i samoj Vilni («čysta polskaha horada»).

Kali ŭ 1902 h. braty Łuckievičy pryjechali ŭ Pieciarburh, tam užo isnavaŭ biełaruski hurtok. Nazaviem niekatorych jaho ŭdzielnikaŭ. Heta studenty­technołahi Vacłaŭ Ivanoŭski i Francišak Umiastoŭski.

Da ich dałučyŭsia student ź Miensku Anton Lucyjan Niekanda-Trepka. Była ŭ hetaj kampanii junakoŭ i dziaŭčyna ź Lidskaha pavieta — Alojzija Paškievičanka. Uznačalvaŭ hurtok Vacłaŭ Ivanoŭski.

Cikava było b viedać, kali i pry jakich abstavinach Vaciuk Ivanoŭski naviarnuŭ pannu Alojziju ŭ «biełaruskuju vieru», zatoje dakładna viadoma, što sama Paškievičanka ŭletku 1901 na majoŭcy ŭ panoŭ Hrabickich (lidskija krajaznaŭcy, dzie byŭ toj majontak?) užo sama apracoŭvała ŭ biełaruskim duchu ščučynskaha šlachciuka i syna polskaj (nielehalnaj) nastaŭnicy, budučaha drukara Biełaruskaj Sacyjalistyčnaj Hramady i staršyniu Tavarystva biełaruskaj škoły ŭ Zachodniaj Biełarusi Fieliksa Stackieviča.

Pryjechaŭšy ŭvosień 1902 u Picier, jon daznaŭsia, što siarod studentaŭ jość hrupa biełarusaŭ. «Sa ździŭleńniem, — zhadvaŭ Stackievič, — ja ŭbačyŭ siarod ich [biełarusaŭ] syna adnaho ŭłaśnika niedalokaha ad Ščučyna majontka — palaka Ivanoŭskaha.

Jany tłumačyli, što polskaja šlachta na Biełarusi — heta spolščanyja biełarusy. Ja lohka zhadziŭsia ź imi i z taho času staŭ biełarusam». Musić, praz Franciška Umiastoŭskaha (Dziadźku Pranuka), da biełaruskaha koła byŭ dałučany vilenski himnazist Aleś Burbis.

A ŭ Pranukovaj siamji da hetaha koła naležali i baćka, i brat, i siastra. (U 1910, čytajem u «Našaj Nivie», Vilenskaja sudovaja pałata asudziła baćku i dvuch synoŭ­studentaŭ Umiastoŭskich na viečnaje pasialeńnie ŭ Sibir «za naležnaść da Biełaruskaj Sacyjalistyčnaj Hramady».)

1902 hod možna ličyć hodam pačatku arhanizavanaha biełaruskaha ruchu XX stahodździa. Mienavita ŭ tym hodzie ŭ Ivanoŭskaha nara­džajecca dumka zasnavać Biełaruskuju Revalucyjnuju Partyju.

I tady ž publikujecca (na polskaj movie!) pieršy prahramny dakumient hetaj partyi — adozva «Da intelihiencyi». Ale heta była chutčej prahrama kulturna­aśvietnickaj, a nie palityčnaj arhanizacyi.

Tamu nie dziva, što ŭ kancy taho ž hoda zamiest partyi afarmlajecca «Kruh biełaruskaj narodnaj praśviety i kultury» — nielehalnaja arhanizacyja, jakuju ŭznačaliŭ Vacłaŭ Ivanoŭski. A 1903 staŭ hodam pačatku biełaruskaj knihavydavieckaj spravy: sami biełarusy pačali vydavać knihi dla biełarusaŭ na biełaruskaj movie.

Pačynalniki knihavydańnia: imiony

Dziakujučy «raskopkam» Juryja Turonka, my ciapier dakładna viedajem tych, chto pačynaŭ našu knihavydavieckuju spravu: Vacłaŭ Ivanoŭski, Ściapan (Stefan) Bahušeŭski i Marjan Falski.

Z Bahušeŭskim, tady studentam Jahiełonskaha ŭniviersiteta ŭ Krakavie, Ivanoŭski paznajomiŭsia praź lidskaha doktara Ambrožaha (kali va ŭschodniaj tradycyi, dyk Amvrosija) Kastravickaha (zabiahajučy napierad: doktar Kastravicki budzie adnym sa staršyniaŭ źjezdu biełaruskich arhanizacyj 25-26 sakavika 1917).

Na vakacyjach student pryjazdžaŭ u Lidu pahaściavać u svajoj siastry, jakaja była žonkaju lekara. Sam ža Ściapan Bahušeŭski ŭ svoj čas vučyŭsia ŭ Mienskaj himnazii razam z Marjanam Falskim, jaki na pačatku XX st. byŭ studentam Varšaŭskaha politechničnaha instytuta. Falski (Janka Svajak) pierakłaŭ na biełaruskuju «Janku Muzykanta» Hienryka Siankieviča, «Da svajho Boha» Stefana Žaromskaha i «Viedźmu» nieviadomaha polskaha aŭtara, a Bahušeŭski ŭ 1904 naładziŭ ich drukavańnie ŭ Krakavie.

Tam ža vyjšaŭ i zbornik «Pieśni», źmiest jakoha skłali vieršy Franciška Bahuševiča, Karusia Kahanca i Ciotki. Tamsama vyjšła i prakłamacyja «Carskaja haspadarka», apracavanaja Falskim.

Ale jašče raniej (u 1903-m) na terytoryi Rasijskaj impieryi lehalna i nielehalna vyjšli zborničak Janki Łučyny «Viazanka», a taksama «Kaladnaja pisanka» z tvorami Janki Łučyny, Karusia Kahanca, Ciotki, Dziadźki Pranuka i nieviadomaha nam I. Staŭbuna. A ŭ 1904­m śviet ubačyli «Vielikodnaja pisanka» i «Kazki».

Nie budziem tut pisać pra toje, što Ivanoŭski razam ź Ciotkaju, Antonam i Vincentam Vałejkami, Lavonam Maleckim i Ramualdam Mileram na pačatku 1903-ha ŭčynili sprobu vydać pieršuju biełaruskuju hazietu XX st. — «Svabodu», i navat nadrukavali ŭ majontku Ivanoŭskich adrazu ž źniščany jaje nakład.

Nie budziem kazać pra palihrafičnyja i mastackija jakaści pieršych biełaruskich knižak, vydadzienych biełarusami na biełaruskija srodki. Adznačym, što supracoŭniki Ivanoŭskaha — Vałejki, Malecki i Miler, Bahušeŭski i Falski — adyduć ad biełaruskaje spravy, a jon, Ivanoŭski, pradoŭžyć pačataje ŭ 1903-m.

Lemantar i čytanka

Znoŭ ža, pytańnie: praz kaho Vacłaŭ Ivanoŭski paznajomiŭsia z Karusiom Kahancom? Praź jahonaha brata, doktara Kastravickaha, ci praz bratoŭ Łuckievičaŭ? Jak by tam ni było, ale ŭziaŭšysia ŭ 1904 za składańnie «Biełaruskaha lemantara, abo Pieršaj navuki čytańnia», Ivanoŭski paprosić Kahanca zrabić kiryličny varyjant hetaj knižki. A tam, dzie jość bukvar, patrabujecca nastupnaja paśla jaho kniha — čytanka. Za jaje składańnie (viedama ž, ź inicyjatyvy Ivanoŭskaha) uziałasia Ciotka. I jany, hetyja (možna skazać, bazavyja) knižki, vyjšli ŭ śviet u 1906.

Vydała biełaruski lemantar i «Pieršaje čytańnie dla dzietak biełarusaŭ» pieršaje lehalnaje biełaruskaje vydaviectva XX st. — supołka «Zahlanie sonca i ŭ naša vakonca», paŭstałaja ź inicyjatyvy ŭsio taho ž Vacłava Ivanoŭskaha i ŭznačalenaja im.

I Ściapan Aleksandrovič, i Ryhor Siemaškievič, i inšyja aŭtary, pišučy ŭ druhoj pałavinie XX st. pra pačatki biełaruskaj knihavydavieckaj spravy, musili zamoŭčvać imia Ivanoŭskaha. Zrešty, nie ź ich heta pačałosia. Mif pra toje, što na čale biełaruskaj vydavieckaj supołki «Zahlanie sonca i ŭ naša vakonca» stajaŭ Branisłaŭ Epimach­Šypiła, pačali stvarać jašče ŭ 1918 — u beeneraŭskim druku. Sprava hetaja budzie pradoŭžana ŭ druku BSSR i Zachodniaj Biełarusi. Nie ŭdajučysia ŭ matyvy aŭtaraŭ, jakija zamoŭčvali zasłuhi Ivanoŭskaha pierad Biełaruśsiu, adznaču, što mnie jašče nie sustrakalisia ŭ biełaruskim druku 1920-1930-ch piarečańni samoha Ivanoŭskaha suprać takoje niespraviadlivaści. Mabyć, jon, dabradziej i vydaviec Janki Kupały, pa-kupałaŭsku razvažyŭ: «Pryjdzie novy — a mudry — historyk…».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0