Paźniak sfarmulavaŭ niekalki idej, jak treba ratavać biełaruskuju movu
Palityk i kandydat mastactvaznaŭstva Zianon Paźniak napisaŭ artykuł, u jakim raić, jak zachavać biełaruskuju movu ŭ niespryjalnaj sytuacyi.
«Niahledziačy na pieraškody i razburalnuju palityku režymu, my bačym, što siarod ludziej pastupova vyrastaje pavaha da biełaruskaj movy ŭ roznych płastach hramadztva», — piša Zianon Paźniak na svaim aficyjnym sajcie.
Ale paśla analizu biełaruskamoŭnaha sieciva palityk robić niesuciašalnuju vysnovu: biełarusam treba zmahacca z defarmacyjaj maŭleńnia i imknucca zachoŭvać čyściniu movy.
«Časta niapravilna nazyvajuć rod nazoŭnikaŭ, błytajuć i niapravilna abaznačajuć ahulnyja i kankretnyja nazovy dy paniaćci. Usie pamyłki — heta pamyłki rusyfikavanaj śviadomaści», — ličyć kandydat navuk.
Svaboda padsumavała ŭsie zaŭvahi i prapanovy Paźniaka ŭ 6 punktach.
1. U siecivie ŭžyvajuć słova «sabaka» u žanočym rodzie (jak u rasiejcaŭ). Pa-biełarusku «sabaka» — heta «jon», prytym pa-biełarusku «sabaka» jość ahulnaja nazva vidu, hetak ža jak «kot», «koń» i ŭsie žyvioły, jakija nia majuć vonkava vyrazna vyjaŭlenaj połavaj identyfikacyi. Spres pišuć «kotka», maŭlaŭ, toj mieŭ «kotku», hety maje «kotku». Usiudy kankretyzacyja «kotki». Adkul taki vybar? Ahułam pa vonkavych prykmietach kotku možna apaznać, tolki kali jana «ryska» (trochkolernaja asobina). Akazvajecca, heta ludzi ŭ rozumie svaim pierakładajuć z rasiejskaj.
2. Jašče horš, kali ludzi, vidać, z najlepšymi matyvami, chočuć padkreślić samabytnaść movy, jaje šmatznačnaść, bahaćcie leksyki, ale drenna aryjentujucca, kali takaja leksyka ŭžyvajecca. U vyniku ŭ nieadpaviednym kantekście źjaŭlajucca słovy kštałtu «Klintanicha», «ministarka» i da t. p. Takija słovy i formy słovaŭ jość, ale jany, jak praviła, bytavoha kštałtu, časam ź iraničnym padtekstam, i ŭžyvajucca ŭ adpaviednaj havorcy. Nazyvańnie hetych słovaŭ u nieadpaviednych abstavinach i ŭ inšym kantekście ŭsprymajecca jak vulharyzm sa źniavažlivym niepavažnym sensam.
3. Praviły movy abaviazvajuć kazać «spadarynia ministar», «jana ministar», «spadarynia dyrektar», «jana dyrektar» i h. d. «Ministarka» (słova-kaleka), užytaje ŭ publičnym kantekście, — heta źniavažlivaje panibractva. Tut nazirajem istotnaje etyčnaje psavańnie movy.
4. Vymaŭlajucca takija fanetyčnyja kanstrukcyi, jakija supiarečać samomu rodu biełaruskaj movy. Pryjemnaja maładaja para artystaŭ, naprykład, choraša śpiavaje biełaruskuju pieśniu, a refrenam, vykličnikam uvieś čas, zamiest biełaruskaha «hej!», hučyć čužoje dziŭnaje słova: «Chej, chej-chej!» Prykład nievierahodny, kab tak śpiavali biełarusy.
5. Sapraŭdnaja pałomka i žarhanizacyja movy adbyvajecca (jak šmat dzie ŭ śviecie) ad nieapraŭdanaha ŭžyvańnia anhielskich terminaŭ, nazvaŭ i słoŭ. Miescami mova robicca ŭžo niezrazumiełaj i ciažkaj dla ŭspryniaćcia. U biełaruskich tekstach jak ščarbatyja zuby milhajuć «chedłajnier», «kraŭdfandynh», «bodzibiłder», «ołdskuł», «dajvinh», «menspredynh», «roŭpdžamper» i inšaje žarhonnaje śmiećcie. Navošta taki hvałt nad leksikaj, ź jakich takich kompleksaŭ?!
6. U ZŠA siarod mienš kulturnych biełarusaŭ u bytavoj havorcy byvaje čuvać užo zamiežnaja «trasianka», kali kažuć što jany niešta chočuć «juzać», ale niama kamu «suportać» i h. d. Usio heta — nie adznaka ŭzbahačeńnia i moŭnaha raźvićcia, a prykmieta dehieneracyi i ŭpadku. Ad žarhanizacyi anhielščynaj biełaruskuju movu ŭžo treba ratavać. Zusim ža nie składana ŭsio skazać zrazumieła i pa-biełarusku.
Na dumku Paźniaka, biełaruskaja vioska chutka rusifikujecca i pierastaje być naturalnym asiarodździem movy. Jaje miesca zajmaje litaratura, mastactva, tvorčaść i niekatoryja abjadnanyja elitarnyja hrupy ludziej.
«Pad nami kultura Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, historyja jakoha napaŭniaje honaram serca. Pad nami vialikaja jakasnaja i čałaviečnaja biełaruskaja litaratura. Tvorčaść prodkaŭ aśviatlaje nam šlach. Tolki treba pa im iści» — piša Paźniak.
Kamientary