Siaržuk Bachun: U dački Adelki try babuli — maja mama, mama Śviatłany i mama Źmitra Zavadskaha
Nastaŭnik, vydaviec, palityk i patryjot: bieraściejec Siaržuk Bachun pra minułaje zmahańnie i ciapierašniuju aktyŭnaść — u prajekcie Radyjo Svaboda «Zabytyja. Razmova z hierojami ŭčorašnich dzion».
Ad ruki malavaŭ ulotki, pamnažaŭ na pryntary i razam ź siastroj Alenaj razdavaŭ minakam na vulicach Bieraścia padčas referendumu 1995 hodu. Tak 20-hadovy Siaržuk Bachun zaklikaŭ ludziej «baranić Kanstytucyju, demakratyju i nacyjanalnyja symbali Biełarusi».
«Dla mianie heta było asabistaj abrazaj: jak heta mahčyma admaŭlacca ad nacyjanalnaj symboliki?», — pryhadvaje Siaržuk. Paśla referendumu dałučyŭsia da «Maładoha frontu», a zatym staŭ jahonym staršyniom u Bieraści.
Nastaŭnik hieahrafii — takuju specyjalnaść atrymaŭ paśla zakančeńnia Bieraściejskaha ŭniversytetu. U horad nad Buham ź siamjoj baćkoŭ Siaržuk Bachun pierajechaŭ z Prypiaci pad Turavam paśla avaryi na Čarnobylskaj AES.
Kiravaŭ padletkavym klubam u Bieraści ŭ jakaści pedahoha-arhanizatara, ale musiŭ pakinuć pracu, bo byli «małyja zarobki, idealahičny i administracyjny cisk, šmat niezrazumiełaj i niepatrebnaj papiarovaj pracy».
Mahistar palityčnych navuk — takuju navukovuju kvalifikacyju atrymaŭ paśla zakančeńnia Eŭrapiejskaha humanitarnaha ŭniversytetu ŭ Vilni.
«Nios u rukach bieł-čyrvony ściah, uskidvaŭ uhoru ruku i pakazvaŭ dva palcy» — pavodle takoj farmuloŭki Siaržuk Bachun atrymaŭ administracyjny štraf za ŭdzieł u Dni Voli 1998 hodu ŭ Miensku. Za hramadzka-palityčnuju dziejnaść aktyvista nieadnojčy zatrymlivali ŭ Miensku i Bieraści, jon atrymlivaŭ štrafy i adbyvaŭ administracyjnyja aryšty. U vybarach 2006 hodu ŭdzielničaŭ jak siabra kamandy Alaksandra Milinkieviča i ruchu «Za svabodu».
«Kniaź Vitaŭt» — takuju nazvu atrymała krama nacyjanalnych vyrabaŭ, jakuju Siaržuk Bachun razam ź siabrami adkryŭ u Bieraści.
«Mnie zaŭsiody było kryŭdna: voś «zachodnija varoty» Biełarusi, a horad zrusyfikavany, niama nivodnaj biełaruskamoŭnaj škoły. I krama nacyjanalnych suveniraŭ — heta taki pasilny ŭniosak u spravu biełarusizacyi Bieraścia», — kaža Siaržuk.
Rak ščytapadobnaj załozy — taki dyjahnaz Siaržuk Bachun atrymaŭ u 29 hadoŭ.
«Pierad aperacyjaj mižvoli pieraasensoŭvaŭ usio svajo žyćcio, dumajučy, što nie paśpieŭ zrabić. I złaviŭ siabie na dumcy, što nie pračytaŭ ramana Ŭładzimiera Karatkieviča «Kałasy pad siarpom tvaim». I voś pierad aperacyjaj dzień i noč čytaŭ raman i dumaŭ: «Boža, ja moh usio žyćcio pražyć i nie pračytać takoj cudoŭnaj knihi»».
«Kachańnie macniejšaje za leki», — zajaviŭ Siaržuk paśla pieramohi nad chvarobaju, staŭšy adnym z hierojaŭ knihi biblijateki Radyjo Svaboda «Žyćcio paśla raku».
Vandroŭki-zapłyvy pa paleskich rekach — tradycyjny letni adpačynak, jaki Siaržuk pravodzić ź siabrami i siamjoj:
«My prajšli katamaranam pa Prypiaci z Łuninca da Turava! Naša ekspedycyja paśpiachova zaviaršyłasia: uražanyja krajavidami, žyviolnym i raślinnym śvietam Prypiaci», — kaža Siaržuk pra sioletniuju vandroŭku.
Ažaniŭsia sa Śviatłanaj Zavadzkaj — udavoj źnikłaha aperatara Źmitra Zavadzkaha. Razam hadujuć 9-hadovuju dačku Adelu. U časopisie ARCHE pracuje kamercyjnym dyrektaram.
Razam z maci vydaje biełaruskamoŭnyja paštoŭki. Za ŭłasnyja srodki vydaŭ 3D-kanstruktar i 3D-pazł «Mirski zamak».
Žyvie ŭ dvuch haradach: u Bieraści, dzie maje biznes, i ŭ Miensku, dzie žyvie siamja.
Svaju dziejnaść u składzie «Maładoha frontu» Siaržuk Bachun pierapyniŭ ad 2007 hodu, u ruchu «Za svabodu» — ad 2012 hodu.
«Nia vyrašanyja tyja prablemy, z pryčyny jakich ja staŭ aktyvistam»
— Siaržuk, čamu vy pakinuli žyćcio ŭ palitycy: była na toje pryčyna ci syšli biez asablivych pryčyn?
— «Małady front» pakinuŭ tamu, što prostu nadyšoŭ uzrost, para było zajmacca jakimiści inšymi prajektami. Bo kali tabie za tryccać hadoŭ, praciahvać być «maładafrontaŭcam», peŭna, niapravilna. Akramia taho, ja tady ažaniŭsia i pierabraŭsia ŭ Miensk da žonki, choć nasamreč i pa siońnia praciahvaju žyć pamiž dvuma haradami.
A ruch «Za svabodu» pakinuŭ tamu, što dla mianie heta była persanalisckaja arhanizacyja. Heta značyć, što lider, jakomu ja daviaraju, dziela jakoha hatovy achviaravać svaim volnym časam, heta byŭ Alaksandar Milinkievič. A kali pryjšoŭ novy lider, to davieru da jaho ŭ mianie ŭžo nie było.
Ja syšoŭ z arhanizacyi, nie zvažajučy na toje, što byŭ kaardynataram ruchu ŭ Miensku. Darečy, praz aŭtarytaryzm novaha kiraŭnika i niedavier da jaho ruch «Za svabodu» tady pakinuli piać siabroŭ rady i niekalki dziasiatkaŭ aktyvistaŭ.
Akramia taho, na siońnia ŭ nas paprostu niama sapraŭdnaj palityčnaj baraćby, kab pazmahacca na palityčnym poli i mieć peŭny vynik. Naprykład, stać deputatam ci dapamahčy kamuści stać deputatam. Tamu nia baču sensu aktyŭna zajmacca i prykładać vysiłki tam, dzie jany nie daduć vyniku.
— U takim vypadku, ci nie škadujecie «patračanaha na palityku» času?
— Nie škaduju adnaznačna, bo treba być praŭdzivym pierš za ŭsio pierad samim saboj. Kab biaz soramu adkazać na pytańnie: što ty zrabiŭ dziela ažyćciaŭleńnia svaich maraŭ i ideałaŭ, dziela pabudovy toj krainy, pra jakuju maryš?
Akramia taho, źjaŭlajucca mahčymaści zajmacca inšaj dziejnaściu, jakaja taksama nakiravanaja na raźvićcio hramadztva i padvyšeńnia samaśviadomaści ludziej. I całkam pierastać być hramadzka aktyŭnym čałaviekam niama šancaŭ, bo nia vyrašanyja tyja prablemy, z pryčyny jakich ja staŭ aktyvistam: dziaržava nie baronić nacyjanalnyja kaštoŭnaści, sacyjalnyja i hramadzianskija pravy.
Tamu zastajusia šarahovym siabram Partyi BNF i ciapier z adnadumcami sprabujem zarehistravać kulturna-aśvietnickuju arhanizacyju «Dzieja», kab zajmacca hramadzkimi prajektami. Taksama zajmajusia vydańniem časopisa ARCHE i biełaruskich knih — liču heta taksama vielmi važnaj spravaj vychavaŭčaha i humanitarnaha paradku.
«Udziačny losu, što mahu zajmacca spravaj, jakuju lublu i ŭ jakuju vieru»
— A jašče ŭ Bieraści vy majecie svoj ułasny «nacyjanalna aryjentavany» biznes, tak? Dakładna viedaju, što vy ŭłasnaručna raspracavali, skanstrujavali i vyrabili navat 3D-kanstruktar «Mirski zamak».
— Heta praŭda: u Bieraści razam ź siabrami adkryli suvenirnuju kramu «Kniaź Vitaŭt». Tut pradajecca nacyjanalnaja atrybutyka, paštoŭki, vyšyvanki i šmat jašče z taho, što ŭpłyvaje na pačućcio samaidentyčnaści biełarusaŭ. I pryjemna, što hetaja pradukcyja zapatrabavanyja.
Byŭ taki vypadak, što invalid na vazku pryjechaŭ ź Biarozaŭskaha rajonu — paprasiŭ, kab jaho admysłova pryvieźli ŭ našuju kramu. Hety čałaviek byŭ vielmi rady, što pabyvaŭ u joj, i nam, naturalna, takaja ŭvaha vielmi pryjemnaja. I hetaja zapatrabavanaść biełaruskaj admietnaści, jana ŭvieś čas raście.
Prychodziać, kuplajuć i dziakujuć nia tolki našy ludzi, ale i turysty, jakija chočuć mieć mienavita biełaruski suvenir. Słovam, hetaja sprava daje radaść, i jana maje budučyniu. Ja ŭdziačny losu, što maju zaniatak, jaki lublu i ŭ jaki vieru.
3D-kanstruktar «Mirski zamak» i biełaruskamoŭnyja paštoŭki my robim razam z majoj maci i siastroj Alenaj, dałučajecca i dačka Adelka — heta siamiejnaja naša sprava. Jakraz Adela pieršaja ahučyła ideju vydać 3D-kanstruktar z nacyjanalnaj architekturaj — u vyniku my ciapier majem «Mirski zamak».
— Ale jak vam udajecca: mieć biznes u Bieraści, a siamju ŭ Miensku? Vy realna dzie žyviacie?
— U 2006 hodzie, kali ažaniŭsia, ja pierajechaŭ u Miensk, dzie pravodžu značny čas, bo tak, sapraŭdy, tut žyvie maja siamja. Ale taksama starajusia byvać i ŭ Bieraści, bo tam žyvuć maje baćki, siabry i šmat znajomych. Ja lublu Bieraście, bo sfarmavaŭsia tam jak asoba. Toj, jakim ja ciapier jość, ja staŭ mienavita ŭ Bieraści.
Kali ja byvaju dzieści va Ŭkrainie, to siabram zadaju pytańnie: uhadajcie, kolki ŭ Bieraści biełaruskich škoł? Pačynajuć nazyvać roznyja ličby, i tady ja kažu: pravilny adkaz — nul. Nul škołaŭ na biełaruskaj movie ŭ abłasnym biełaruskim horadzie Bieraści. Usie nie pierastajuć ździŭlacca: jak takoje moža być?
Albo, da prykładu, naleta budzie śviatkavacca 1000-hodździe Bieraścia, a ŭ horadzie niama budynkaŭ nia toje što tysiačahadovaj daŭniny, a jakim niama navat 400-500 hadoŭ. Heta značyć, što paśla zachopu Rasiejskaj imperyjaj horad byŭ zrujnavany i architekturnaj spadčyny ŭ im nie zastałosia. Tamu ja taksama chaču štości dać svajmu lubimamu horadu — zrabić svoj pasilny ŭniosak u jahonaje raźvićcio.
«U Adelki try babuli: maja mama, mama Śviatłany i mama Źmitra Zavadzkaha»
— Śviatłana, vaša žonka, tak i pakinuła svajo raniejšaje proźvišča — Zavadzkaja?
— Tak, heta było našaje supolnaje rašeńnie. Bo hetaje proźvišča — jak danina pamiaci Źmitru. Ja navat i nia dumaŭ nastojvać, kab jana jaho źmianiała. U našaj siamji my šanujem pamiać pra Źmitra: u nas staić jahony partret, ź jahonaj mamaj Volhaj Ryhoraŭnaj my i stelefanoŭvajemsia, i sustrakajemsia, dapamahajem pry patrebie. My nia stračvajem suviazi, a ŭ našaj sa Śviatłanaj dački Adelki ŭ vyniku jość try babuli: maja mama, mama Śviatłany i mama Źmitra — Volha Ryhoraŭna. Adelka jaje tak i nazyvaje — babula — i z radaściu jedzie ŭ hości.
— A jak vy tłumačycie dziaŭčyncy, što ŭ inšych dziaciej pa dźvie babuli, a ŭ jaje try?
— My kažam: Adelka, voś u tvajho bracika Jurasia (heta syn Śviatłany i Źmitra) taksama byŭ tata. Ale kiepskija ludzi drenna ź im abyšlisia, i jaho z nami ciapier niama. A Volha Ryhoraŭna — mama dziadźki Źmitra, babula tvajho bracika, i jana jość i tvaja babula taksama. Nu i tak Adelka viedaje pra ŭsich svaich troch babul i ŭsich troch adnolkava lubić.
Jurasia lubić taksama — jon u nas užo darosły čałaviek, 27 hadoŭ. I rostam — ja vysoki, a jon jašče vyšejšy za mianie. Žyvie jon užo asobna sa svajoj dziaŭčynaj, a da nas pryjaždžaje ŭ hości. Juraś maje vyšejšuju adukacyju i svaju pryvatnuju spravu — jon lubić vielmi techniku i pracuje ŭ aŭtaservisie.
— Ci ciažka vam było pryvykać adno da adnaho?
— Nie, ničoha ciažkaha nie było. My adrazu ŭsioj siamjoj — sa Śviałanaj i Jurasiom — pasiabravali z usimi našymi rodnymi i svajakami. Pryniali adno adnaho i taksama stali rodnymi ludźmi.
My napačatku razvažali sa Śviatłanaj, jak być ź viasiellem — być jamu ci nie. A paśla našy svajaki skazali nam: viedajecie, u našym žyćci jość vielmi šmat sumnaha i ciažkaha. To davajcie, padarycie nam choć štości radasnaje i pryjemnaje. Tak u vyniku my i vyrašyli zhulać viasielle.
Nu a paznajomilisia my ŭ sanatoryi ŭ Druskienikach — ja prachodziŭ tam reabilitacyju paśla aperacyi. Pa-mojmu, nie prajšło tady i miesiaca, jak ja zrabiŭ Śviatłanie «prapanovu ruki i serca». Zrazumieŭ, što heta toj čałaviek, ź jakim by ja chacieŭ mieć siamju i pražyć reštu svajho žyćcia. I razumieŭ, što čym chutčej zrablu prapanovu, tym bolš atrymaju asałody ad žyćcia i nie pamyliŭsia.
«Kali b suprać Biełarusi zdaryłasia niejkaja ahresija, to siamju ja vyviez by, a sam viarnuŭsia baranić»
— Pra jakuju budučyniu dla Adeli vy marycie?
— Baćki bačać hetuju budučyniu pa-svojmu, a dzieci čaściej za ŭsio vyrašajuć inakš. Tamu ja pieradusim chacieŭ by i maryŭ, kab maja dačka žyła ŭ volnaj demakratyčnaj dziaržavie, dzie harantavanyja pravy i svabody čałavieka. Kab u jaje nie było patreby zajmacca hramadzkaj ci palityčnaj dziejnaściu, kab dziaržava kłapaciłasia pra intaresy hramadztva, a dačka zajmałasia prafesijnaj dziejnaściu i stała majstram u svajoj spravie.
A pakul što Adelka chodzić u zvyčajnuju mienskuju pačatkovuju škołu. My sa Śviatłanaj, viadoma, chacieli b, kab jana vučyłasia ŭ biełaruskamoŭnaj klasie, ale nia zdoleli hetaha damahčysia. Tamu navučajem jaje biełaruskaj movie ŭ siamji i spadziajomsia, što kali jana skončyć pačatkovuju škołu, to budzie mahčymaść pierajści ŭ škołu ź biełaruskaj movaj navučańnia.
Jana zdolnaja vučanica, vielmi dobra vučycca, i spadziajusia, što ŭ jaje ŭsio atrymajecca.
— A kali b staŭ taki vybar: realizavać svoj prafesijny i žyćciovy patencyjał za miežami Biełarusi biez prablem albo ŭ svajoj krainie, ale tut za heta treba było b pazmahacca — vy b što vybrali?
— Ja ŭžo vybraŭ. Ja žyvu i pracuju tut, u Biełarusi, dziela nacyjanalnych ideałaŭ, jakija hruntujucca na patryjatyźmie i ŭzmacnieńni našaj dziaržavy. I budučyniu svaju i svajoj dački ja baču tolki ŭ Biełarusi. Navat kali dapuścić, što suprać majoj Biełarusi zdaryłasia b niejkaja vonkavaja ahresija, to, napeŭna, siamju ja i vyviez by z krainy, ale sam viarnuŭsia baranić maju Biełaruś.
Ja choć i nie carkoŭny čałaviek, ale ž krychu vieru ŭ Boha. Čamuści ž my naradzilisia na hetaj ziamli i čamuści Boh prysłaŭ nas mienavita siudy. Biezumoŭna, možna źjechać za miažu, dzie ŭsio hatovaje, dzie kraina bahataja. Ale ž my siudy byli pasłanyja i pryznačanyja žyć tut. Tamu i musim rabić usio, kab kvitnieła taja kraina, u jakuju my Boham pasłanyja.
— Śviatłana vas padtrymlivaje ŭ hetym?
— Naturalna. Jašče da taje pary, pakul my paznajomilisia, kali ja tolki maryŭ mieć žonku, užo tady ja chacieŭ, kab jana była maim adnadumcam. Bo žyć u siamji i mieć roznyja palityčnyja pohlady — heta, peŭna, składana. I Boh mnie dapamoh, tamu ŭdziačny i Bohu, i losu, što maju žonku, jakaja i blizki čałaviek, i paplečnik. My časta abmiarkoŭvajem sa Śviatłanaj i hramadzkija, i palityčnyja pracesy, jakija adbyvajucca ŭ krainie, i majem parazumieńnie. Pryčym Śviatłana pavodle adukacyi palitolah, jak i ja. Tamu my dyskutujem nie emocyjami, a terminami i arhumentami, pryvodzim cytaty roznych aŭtaraŭ — jak i naležyć prafesijnym palitolaham.
5 pytańniaŭ Svabody:
Biełaruskaja nacyjanalnaja ideja — heta…
Heta kali kožny čałaviek štości robić dla padtrymki i abarony svajoj dziaržavy. Hetaja abarona moža być roznaj: palityčnaj, kulturnaj, sacyjalnaj, vajennaj i inšaj. Mienavita taja, na jakuju zdolny kožny čałaviek.
Nazavicie troch nacyjanalnych hierojaŭ Biełarusi.
Maksim Bahdanovič — paet, jaki balšyniu svajho karotkaha žyćcia pražyŭ za miežami Biełarusi, ale pakinuŭ nam hłybokuju i praniknionuju paeziju, napoŭnienuju luboŭju da Biełarusi. Aleś Čarkašyn — čałaviek,iaki mocna lubiŭ Biełaruś, ale achviaravaŭ svaim žyćciom, kab spynić ahresiju suprać bratniaj Ukrainy. I Stanisłaŭ Šuškievič, jaki pastaviŭ svoj podpis pad pahadnieńniami, dziakujučy jakim my siońnia majem niezaležnuju Respubliku Biełaruś.
Jakaja kniha najbolš paŭpłyvała na vas jak na asobu?
«Kałasy pad siarpom tvaim» — ja prosta ŭ zachapleńni ad hetaj knihi. Jana staić u našym domie na hanarovym miescy, i ja vielmi ŭdziačny Ŭładzimieru Karatkieviču, što jon pakinuŭ nam taki tvor, jaki buduć čytać našyja dzieci i ŭnuki i jaki jość sapraŭdnym nacyjanalnym skarbam biełarusaŭ.
Kolki hrošaj vam patrebna dla poŭnaha ščaścia?
Składana nazvać peŭnuju sumu va ŭmovach devalvacyi: siońnia nazavieš, a zaŭtra dzieci pračytajuć i buduć śmiajacca što heta za hrošy takija. Niama takoj peŭnaj sumy, a musić być hetulki hrošaj, jakija dazvolili by zabiaśpiečyć hodnaje žyćcio siamji.
Kali i jak u Biełaruś źmienicca ŭłada?
Jak palitolah, skažu, što my majem neaaŭtarytarny režym. I takija režymy mohuć isnavać, kaniečnie, navat praciahły čas, ale jany vielmi krochkija. Jany mohuć abrynucca raptoŭna ŭ kožnuju noč. Tamu składana skazać kali heta zdarycca, ale heta moža zdarycca niespadziavana. Bo aŭtarytarnyja režymy trymajucca na adnoj asobie, a ź joj moža zdarycca što zaŭhodna i tady hetyja režymy rassypajucca imhnienna. Tamu hramadztva musić być hatovym da takoj niespadziavanki, kab byli hatovyja i ŭradoŭcy, i bankiry, i čynoŭniki i sudździ — uvieś alternatyŭny dziaržaŭny aparat.
Kamientary