Kapkan na miadźviedzia: čamu SSSR prajhraŭ vajnu ŭ Afhanistanie?

Pieršy afhanski madžachied, ź jakim mnie daviałosia pahavaryć, zusim nie adpaviadaŭ stereatypnamu ŭjaŭleńniu pra baradatych bajevikoŭ. Apantany movaznaŭca z paŭnočnaafhanskaha Mazary-Šaryfa, Muchamad-Salech Rasech pryjšoŭ u antysaviecki partyzanski atrad razam sa svaimi siabrami. Pa pierakanańniach jany byli sacyjalistami. Muchamad-Salech raspaviadaŭ, jak niebiaśpiečna lohka naciskajecca kurok PPŠ dy ździŭlaŭsia, što viedaje tvory Šołachava lepš za mianie.

Paśla ja nie raz pierakonvaŭsia, što ŭ afhanskim supracivie brali ŭdzieł ludzi samych roznych palityčnych koleraŭ. Bo kanflikt vynikaŭ nie z «sutyknieńnia cyvilizacyj», a sa zdatnaści savieckaj sistemy nastroić suprać siabie ŭsich. Da hetaha pryvodziła, nie ŭ apošniuju čarhu, jaje kryvadušnaść, jaje dvajnoje dno: saviecki bok na spravie rabiŭ zusim nie toje, za što vystupaŭ na słovach. I hetuju akaličnaść vykarystoŭvali madžachiedy. Naprykład, adzin z kamandziraŭ Isłamskaj partyi Hulbiedzina Chiekmatyjara ŭ miemuarach raspaviadaje, što zahadvaŭ bajcam čytać raman Alaksandra Fadziejeva «Maładaja hvardyja» ŭ pierakładzie na movu dary — jak uzor patryjatyzmu.

Afhanistan — niepieramožny?

Afhanistan pa terytoryi — pryblizna jak try siońniašnija Biełarusi. Ale mižnarodnaje značeńnie hetaj krainy zaŭždy było abmiežavanym. Jahonyja susiedzi prosta chacieli, kab adtul na ich nie napadali. I nie dziva: u daŭniejšyja časy dla puštunskich plamionaŭ i ich kabulskaha karaleŭstva rehularnaje rabavańnie indyjskich ziemlaŭ było normaj. Noravy mianialisia, ale i ŭ XX stahodździ susiedzi — Iran, SSSR, Pakistan, Indyja — byli hatovyja materyjalna dapamahać Kabułu, aby toj nie stvaraŭ kłopatu.

Vysačeznyja hory i słabaraźvitaja transpartnaja sietka nie tolki izalavali Afhanistan ad śvietu, ale navat i ŭłasnyja pravincyi byli mižsobku słaba źviazanyja. Adstałaja sielskaja haspadarka, amal nijakaj pramysłovaści, pry hetym małapiśmiennaje nasielnictva, padzielenaje na šmat etničnych hrup. Karysnych vykapniaŭ niašmat. Ich pierapracoŭka i ciapier prablematyčnaja, bo niama infrastruktury i kadraŭ, a ekspart — składany. Afhanistan nie tolki nie maje vychadu da mora, ale i nie dałučany da čyhunačnaj sietki inšych krain (u samim krai čyhunka isnuje tolki simvalična).

Afhanistan mieŭ značeńnie dla SSSR najpierš jak susied siarednieazijackich respublik.

Faktyčna Afhanistan i savieckaja Siaredniaja Azija byli ŭ histaryčnym minułym svojeasablivymi «złučanymi sudzinami». Savieckija vajskoŭcy pamiatali pra basmačoŭ 1920-ch, jakija trymalisia, pakul mieli bazy za miažoj — u tym liku ŭ Afhanistanie. 

Kreml chacieŭ ad Kabuła tolki spakoju i ŭ druhoj pałovie XX stahodździa vystupaŭ za stabilnaść badaj kožnaha tamtejšaha režymu. Saviecki bok ažyćciaŭlaŭ u krainie šerah istotnych inviestycyjnych prajektaŭ, ale heta dyktavałasia chutčej imknieńniem zabiaśpiečyć pryjazny niejtralitet Kabuła.

Pavialičyć

Saviety suprać kamunistaŭ

Destabilizacyja Afhanistana pačałasia sa zrynańnia manarchii svajakom karala i byłym premjeram Muchamadam Daudam u 1973 hodzie. Farmalna abviaściŭšy respubliku, novy kiraŭnik likvidavaŭ samy miakki ŭ rehijonie palityčny režym. Zamiest taho paŭstaŭ režym asabistaj ułady z radykalnaj nacyjanalistyčnaj puštunskaj płatformaj (u krainie, dzie puštunaŭ tolki pałova). 

Sam Daud byŭ skinuty ŭ vyniku t. zv. Krasavickaj revalucyi, arhanizavanaj kamunistyčnaj Narodna-demakratyčnaj partyjaj Afhanistana (NDPA) u krasaviku 1978-ha. U vyniku revalucyi da ŭłady pryjšła nie stolki NDPA całkam, kolki jaje frakcyja «Chalk» («Narod»), jakaja vyznačałasia puštunskim nacyjanalizmam i radykalnym lavackim myśleńniem. Pramaskoŭskija ž kamunisty hurtavalisia ŭ frakcyi «Parčam» («Ściah») — u joj było bolš tadžykaŭ, a palityčna jana była nie takaja radykalnaja. 

Choć revalucyja nie była arhanizavanaja z Maskvy, u Kramli joj radavalisia i źviazvali ź joj vialikija nadziei.

Ź pierachodam Afhanistana ŭ savieckuju arbitu da Indyjskaha akijana budzie rukoj padać. Kraina budzie jak klin, ubity miž Iranam i Pakistanam.

Adnak pieraŭtvareńni, inicyjavanyja haračymi hałovami ŭ Kabule, maskoŭskich kurataraŭ NDPA naściarožyli. «Narodniki» abviaścili radykalnuju ahrarnuju reformu, pajšli ŭ kryžovy pachod na duchavienstva i zalapili ŭsio kamunistyčnaj simvolikaj. I ŭsio heta ŭ rytmie maršu. Ad hetaha patychaje avanturyzmam, paličyli na Staroj płoščy.

Pavialičyć

Pierad sumnym vybaram

Jak było i ŭ SSSR, i ŭ Kitai epochi vialikaha pierałomu, «narodniki» razharnuli masavyja palityčnyja represii, na jakija praciŭniki režymu adkazvali teroram. Zamiest stabilizacyi «sacyjalistyčnaj aryjentacyi» pačaŭsia chaos. Pa stanie na červień 1979-ha ŭrad NDPA kantralavaŭ usiaho piać z 29 pravincyj krainy, a terarystyčnaja aktyŭnaść — z boku nie tolki (ci nie stolki) isłamistaŭ, kolki levych, najpierš maaisckich hrupovak — dasiahnuła takoha razmachu, što ŭ lutym 1979-ha pasiarod Kabuła byŭ vykradzieny i zastreleny pasoł ZŠA. A Kitaja ŭ tyja časy SSSR bajaŭsia časam bolš za amierykancaŭ.

Jak vynikaje z dakumientaŭ Palitbiuro, pry kancy 1979-ha Kreml stajaŭ pierad sumnym vybaram. Umiašacca aznačała pačać vajnu. Pakinuć spravy na samaciok — značyć, užo zaŭtra na paŭdniovaj miažy SSSR uźniknie situacyja kryvavaha chaosu («Amin [afhanski dyktatar], badaj, davioŭ by krainu da druhoj Kampučyi» — adznačaje ŭ svaim dziońniku ŭ 1979 hodzie supracoŭnik Mižnarodnaha adździeła CK KPSS Anatol Čarniajeŭ, majučy na ŭvazie teror Poł Pota i «čyrvonych kchmieraŭ»). U Maskvie bajalisia, što ŭsie ich šmathadovyja vysiłki pa atrymańni kantrolu nad krainaj pojduć sabaku pad chvost, kali paślazaŭtra levyja radykały ŭ Kabule dajhrajucca i ich skinuć abo isłamisty, abo praamierykanskija nacyjanalisty. 

Rašeńnie pra ŭvod vojskaŭ u Afhanistan prymałasia ŭ vuzkim kole maskoŭskaha Palitbiuro. Prysutničali Brežnieŭ, Andropaŭ, Hramyka, Uścinaŭ. Susłaŭ, jašče adzin starac, adsutničaŭ, lažaŭ u balnicy. Moža być, chvaroba hetaha zvyšaściarožnaha čałavieka i stała tym fatalnym «matylkom», jaki pryvioŭ da kałapsu Savieckaha Sajuza. Viadoma, što Hramyka, naadvarot, byŭ dźviuma rukami za interviencyju.

Hierantakraty vieryli, što apieracyja budzie praviedziena małaj kryvioju, jak uvod vojskaŭ u Čechasłavakiju za 11 hadoŭ da taho.

Pavialičyć

Palityčnaje prykryćcio zdavałasia idealnym. Paśla Krasavickaj revalucyi afhanskaje kiraŭnictva 21 raz samo źviartałasia da Kramla z prośbami pra vajskovuju padtrymku. Chto zapadozryć, što nasamreč saviecki śpiecnaz źniščyŭ kiraŭnika Afhanistana i źmianiŭ režym, kali toj režym sam niadaŭna pa naiŭnaści prasiŭ dapamohi?

Pośpiech apieracyi abiacaŭ Maskvie zamienu prosta revalucyjnaha, sacyjalistyčnaha režymu na taki samy režym, ale całkam joj padkantrolny. U jakaści novaha kiraŭnika krainy KHB dastaviŭ z Prahi pasła Afhanistana ŭ Čechasłavakii, adnaho z acalełych kiraŭnikoŭ frakcyi «Parčam» Babraka Karmala — čałavieka słabaha, niepapularnaha, ale daŭniaha ahienta savieckich śpiecsłužbaŭ.

Kožny vajuje dla siabie

Savieckaja armija za paru dzion razdušyła supraciŭ achoŭnikaŭ Amina i pary viernych jamu padraździaleńniaŭ armii. Ale zdaryłasia toje, čaho ŭ Maskvie nie prahnazavali.

Supraciŭ zamiežnamu ahresaru abjadnaŭ tych, chto dahetul varahavaŭ miž saboj, — marksistaŭ, rajalistaŭ, puštunskich nacyjanalistaŭ i isłamistaŭ.

Apošnija da 1979 hoda byli daloka nie samaj mocnaj siłaj. I navat NDPA, jakaja paśpieła svaim avanturyzmam i represijami za paślarevalucyjny hod siabie dyskredytavać, usio jašče karystałasia ŭ pravincyjach bolšaj padtrymkaj, čym fundamientalisty, piša vydatny amierykanski antrapołah, znaŭca Afhanistana Dejvid Edvards, jakoha ciažka zapadozryć u simpatyjach da kamunistaŭ. 

Suprać savietaŭ partyzanili plamiony dy sialanie, jakija chacieli, kab im dali žyć jak raniej, biez hetych novaŭviadzieńniaŭ, manarchisty, jakija adčuvali siabie viernymi karalu, što žyŭ u Italii, nacyjanalisty, jakim honar nie dazvalaŭ bačyć zamiežnych sałdat na vulicach Kabuła. Iran padtrymlivaŭ šyickaje padpolle, a Kitaj — uzbrojenyja struktury maaistaŭ. Nu a pakistanskija śpiecsłužby hatovyja byli dapamahać usim, z kim mieli kantakt. 

Čamu z časam u hetaj składanaj situacyi pačali vieści rej isłamisty? Tamu što va ŭmovach partyzanskaj baraćby najlepš vyžyvajuć fanatyki. Dyj nasielnictva pačynaje schilacca da samaha rašučaha praciŭnika «akupantaŭ». Zamiežnyja dziaržavy, jakija viali baraćbu na asłableńnie SSSR, byli hatovyja rabić staŭku na luboha, chto najlepš vyžyvaje. Amierykancam i pakistancam było niavažna, kaho padtrymlivać. Ich cikaviła adno — nanieści jak najbolš škody svaim praciŭnikam pa Chałodnaj vajnie i pa mahčymaści pierakinuć iskry zmahańnia na saviecki bok, dzie taksama žyli musulmanskija narody. Afhanskija isłamisty idealna nadavalisia na hetuju rolu, im i paciakli zachodniaja zbroja dy hrošy arabskich manarchij. Tak u Afhanistanie sumiesnymi namahańniami była ŭzhadavanaja ŭzbrojenaja siła, šmat u čym aŭtanomnaja ad tamtejšaha hramadstva ŭ materyjalnym i idejnym płanie.

Pavialičyć

Čamu saviety prajhrali?

Niapraŭda, što Saviecki Sajuz apynuŭsia ŭ Afhanistanie, zusim nie razumiejučy, što heta za kraina i jak vyrašać jaje prablemy.

Savieckija afhanisty jašče z 1930-ch hadoŭ surjozna zajmalisia daśledavańniami Afhanistana, u tym liku paŭdniovaj jaho častki. Adnym z pakaźnikaŭ fundamientalnaha padychodu źjaŭlajucca słoŭniki, jakija składajucca mnohija hady. Najlepšy pierakładny słoŭnik puštu — afhanska-ruski, składzieny Marcirosam Asłanavym u 1960-ch. Anałahaŭ hetamu vydańniu pa maštabie dy jakaści niama, a hadoŭ ź dziesiać tamu jaho navat pierarabili pad anhlijskuju movu.

Nie była čymści novym dla savieckich vajskoŭcaŭ i partyzanščyna. Savieckija siłavyja struktury mieli bahaty dośvied viadzieńnia vajny z paŭstancami na ŭskrainach impieryi: siarednieazijackaje basmactva, polskaja Armija Krajova, Ukrainskaja paŭstanckaja armija dy inšyja.

Savieckamu hienštabu było dobra viadoma, što ŭ vajnie z partyzanami možna damahčysia pośpiechu tolki tady, kali vyrašyš dźvie zadačy. Pa-pieršaje, treba pazbavić partyzan mabilnaści, nie dazvalać im volna pierasoŭvacca. Dla taho treba naładzić efiektyŭnuju dziaržaŭnuju sistemu, kab adsočvać usie varušeńni. Ale rekrutavać u jaje stolki kamunistaŭ ci niekamunistaŭ, całkam łajalnych Maskvie, saviety tak i nie zdoleli.

Druhaja fundamientalnaja zadača ŭ baraćbie z partyzanami — pierarezać kanały materyjalnaha zabieśpiačeńnia. Dla hetaha treba było pierakryć miežy ź Iranam i Pakistanam, ale i hetaha savieckija vojski nie zmahli. I nie varta kivać na reljef. Susiednija Iran i Turcyja, naprykład, zdoleli zakryć svaje miežy ŭ harach, kali zmahalisia z kurdskimi partyzanami.

Miažu nie zakryli, bo ŭ Afhanistanie mnohija i dahetul nie pryznajuć miažy z Pakistanam, toj samaj «linii Dziuranda», jakaja adździaliła simvaličny centr puštunaŭ, puštunskuju Miekku, puštunskuju Vilniu — horad Piešavar. A tam žyvie bolš puštunaŭ, čym u samim Afhanistanie.

Pavialičyć

Z Vjetnamam nie paraŭnać

Kab pierakryć miažu, što ciahniecca na mnohija tysiačy kiłamietraŭ, treba mieć vializny ekśpiedycyjny korpus. Miž tym saviecki vajskovy kantynhient u Afhanistanie sapraŭdy byŭ «abmiežavanym», u hetym aficyjny saviecki termin nie padmanvaŭ. Kali paraŭnać pamiery vajskovaha ŭmiašańnia SSSR u Afhanistanie i ZŠA ŭ Vjetnamie, to afhanskaja vajna sastupaje pa ŭsich pakazčykach. Savieckaja prysutnaść u Afhanistanie składała navat na samym piku maksimum 120 tysiač vajskoŭcaŭ, u toj čas amierykanskaja ŭ Vjetnamie ŭ 1968 hodzie — 536 tysiač, nie ličačy značnyja kantynhienty azijackich i aŭstralijskich chaŭruśnikaŭ.

Ale ŭ vyniku i straty Savieckaha Sajuza ŭ Afhanistanie byli vyrazna mienšyja za straty ZŠA ŭ paraŭnalnaj pa maštabach i praciahłaści vjetnamskaj vajnie. Saviety stracili zabitymi trochi bolš za 15 tysiač, ZŠA — 58 286. Amal 39 tysiač savieckich žaŭnieraŭ byli paranienyja, a ŭ Vjetnamie paciarpieła bolš za 153 300 amierykanskich sałdat.

Saviety nie advažylisia zrabić svaju prysutnaść tatalnaj. U vyniku savieckaje vojska akazałasia niazdolnaje źniščyć partyzanski ruch. Adkrytyja miežy aznačali biaskoncyja mahčymaści dla padsiłkoŭvańnia supracivu.

Afhancaŭ u toj vajnie zahinuła, niesumnienna, značna bolš, čym savieckich vajskoŭcaŭ. Adnak praz adsutnaść vartaj davieru statystyki acanić maštab strat niemahčyma. Pierad vajnoj kolkaść nasielnictva ŭ Afhanistanie stała pradmietam zaciataj sprečki: AAN nastojvała, što afhancaŭ kala 10 młn, a afhanski ŭrad upeŭniena kazaŭ pra 20 młn. Syšlisia prykładna pasiaredzinie, ale varta ŭśviedamlać, što ŭ kožnym razie ličba tolki prybliznaja. Sprečka tady była nie akademičnaja, bo išłosia pra vyznačeńnie VUP na dušu nasielnictva i prava Afhanistana na atrymańnie dapamohi.

Pavialičyć

Natchnieńnie dla isłamistaŭ

Vyniki vajny kožny bok traktavaŭ pa-svojmu.

SSSR źviartaŭ uvahu na «narmalizacyju», bo na momant vyvadu vojskaŭ u lutym 1989-ha afhanskaja dziaržava, sapraŭdy, choć i kiepska, ale funkcyjanavała. Užo ŭ 1990-m kolkaść uzbrojenych adździełaŭ apazicyi skaraciłasia ci nie napałovu — jany pierajšli na bok urada. Cikavaść Zachadu da afhanskich madžachiedaŭ pačała padać, a pazicyi kabulskaha ŭrada vyhladali tryvałymi. Abrynuŭsia jon tolki ŭviesnu 1992 hoda paśla taho, jak Maskva raptoŭna spyniła žyćciova važnyja dla kabulskaha ŭrada pastaŭki.

A isłamisty ličać vyvad savieckich vojskaŭ z Afhanistana svajoj pieramohaj. Bolš za toje, navat razvał SSSR jany adnosiać na svoj rachunak. Hety matyŭ z toj pary nie ścichaje ŭ isłamisckim dyskursie i natchniaje jaho prychilnikaŭ. 

Padzieńnie Nadžybuły ŭ 1992-m pakłała pačatak doŭhaj hramadzianskaj vajnie, u jakoj syšlisia siły hrupovak, što jašče niadaŭna razam vajavali suprać «šuravi» (tak miascovyja zavuć ruskich). Situacyja ŭ krainie stała nastolki niaścierpnaj, što Taliban padaŭsia mnohim paratunkam. Tak pačaŭsia novy vitok historyi Afhanistana, što pryviadzie da inšaha ŭvarvańnia — hetym razam amierykanskaha, u kaalicyi z 60 inšymi nacyjami, u ramkach apieracyi «Niazłomnaja svaboda» ŭ 2001 hodzie.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0