Siońnia mała chto z žycharoŭ Minska viedaje, što ŭsiaho za 40 kiłamietraŭ ad kalcavoj moh dziejničać jadzierny reaktar. U pačatku 1980‑ch hadoŭ na puchavickich bałotach pačałasia hrandyjoznaja budoŭla Minskaj atamnaj ciepłaelektracentrali. Hety abjekt pavinien byŭ zabiaśpiečyć stalicu tannym ciapłom, a vakoł stancyi vyras uzorny pasiołak Družny. Viasnoj 1986 hoda tudy evakujavali bolš za tysiaču žycharoŭ Prypiaci. Ludzi, jakija ŭciakli ad jadziernaj katastrofy, spadziavalisia praciahnuć pracu na minskim mirnym atamie. Adnak mienavita čarnobylskaja trahiedyja pastaviła kryž na stancyi, pieratvaryŭšy jaje ŭ samy daŭhabudny i niezvyčajny enierhietyčny abjekt niezaležnaj Biełarusi.
Abahreć horad-miljońnik
Kaniec 1970‑ch hadoŭ pastaviŭ pierad kiraŭnictvam Savieckaj Biełarusi nie tolki prablemu deficytu elektryčnaści, jakuju płanavali vyrašyć praz uźviadzieńnie hihanckich AES pa ŭsioj respublicy, ale i kudy bolš nadzionnuju zadaču — abahreŭ Minska.
Stalica imkliva rasła, nabližajučysia da miljonnaha nasielnictva. Isnujuyja ciepłaelektracentrali i šmatlikija kacielni, jakija pracavali na mazucie i vuhali, užo nie davali rady nahruzcy. Da taho ž jany mocna dymili, paharšajučy i biez taho składanuju ekałahičnuju situacyju ŭ pramysłovym horadzie. U dadatak transpartnaja sistema SSSR była pierahružana pastaŭkami vuhlevadarodaŭ, i dastaŭka tysiač ton paliva ŭ Minsk stanaviłasia surjoznaj łahistyčnaj prablemaj.
Vychad z hetaj situacyi maskoŭskija i minskija čynoŭniki pabačyli ŭ novaj technałohii. Zamiest taho kab budavać čarhovuju kłasičnuju AES, jakaja vypracoŭvaje tolki elektryčnaść, daloka ad bujnych haradoŭ, było vyrašana ŭźvieści atamnuju ciepłaelektracentral (ACEC). Jaje hałoŭnaj zadačaj pavinna była stać vypracoŭka ciepłavoj enierhii dla aciapleńnia minskich kvater, a elektryčnaść razhladałasia jak karysny pabočny pradukt.
26 červienia 1980 hoda CK KPSS i Saviet Ministraŭ SSSR pryniali sumiesnuju pastanovu: Minskaj ACEC być, i zapuścić jaje nieabchodna ŭžo da 1988 hoda. Što mahło pajści nie tak, padkazvajuć sami daty.
Da lutaha 1981‑ha kančatkova vyznačylisia ź placoŭkaj. Kab minimizavać ryzyki, ale pry hetym nie zhubić efiektyŭnaść ciepłapieradačy, stancyju vyrašyli pastavić roŭna za 40 kiłamietraŭ na paŭdniovy ŭschod ad stalicy — u Puchavickim rajonie, pamiž pasiołkami Śvisłač i Rudziensk. Prajektam praduhledžvałasia budaŭnictva hihanckaj ciepłatrasy, jakaja b złučyła jadzierny kacioł naŭprost ź minskimi batarejami.
Varta adznačyć, što savieckija inžyniery ŭličvali blizkaść da stalicy i nie źbiralisia stavić tam reaktary kanalnaha typu (RBMK-1000), padobnyja da tych, što paźniej vybuchnuć u Čarnobyli. Prajektavalniki z Horkaŭskaha adździaleńnia «Atamciepłaelektraprajekta» zakłali ŭ dakumientacyju dva voda-vadzianyja enierhietyčnyja reaktary VVER-1000. Na toj momant heta była davoli novaja, ale kudy bolš biaśpiečnaja i stabilnaja technałohija. Darečy, reaktary mienavita takoha, choć i madernizavanaha typu siońnia pracujuć na BiełAES u Astraŭcy.
Prajektnaja mahutnaść Minskaj ACEC pavinna była skłaści ŭražalnyja 2000 MVt elektryčnaj i 1800 Hkał/hadz ciepłavoj enierhii. Dla paraŭnańnia, mahutnaść sučasnaj BiełAES u Astraŭcy składaje ŭsiaho 2400 MVt, a voś atamnaja elektrastancyja, jakuju ŭ 1970‑ia hady płanavali pabudavać kala Viciebska, dasiahała až 8000—10 000 MVt.
Horad-sad na bałotach
Jak i lubaja savieckaja miehabudoŭla, uźviadzieńnie ACEC pačynałasia nie z zakładki reaktara, a sa stvareńnia infrastruktury i horada dla budučych atamščykaŭ. U 1983 hodzie ŭ puchavickija bałoty pryjechali kala troch z pałovaj tysiač čałaviek.
Heta była, badaj, apošniaja kłasičnaja kamsamolskaja budoŭla ŭ historyi BSSR, kudy ściahvalisia maładyja śpiecyjalisty i rabočyja z usiaho Savieckaha Sajuza.
Umovy dla startu byli spartanskimi. Vybranaja placoŭka ŭjaŭlała saboj sucelnaje bałota. Budaŭnikam daviałosia pravieści kałasalnuju pracu: spačatku asušyć terytoryju, zatym vyvieźci miljony ton torfu (hety praces nazyvaŭsia vytarfoŭkaj), a paśla namyć z dapamohaj ziemsnaradaŭ hihanckija abjomy piasku i hruntu z susiednich vadajomaŭ. Tolki paśla tramboŭki hetaha štučnaha padmurka pačałasia zabiŭka palaŭ pad pieršyja panelnyja damy.
Savieckija horadabudaŭniki nie byli abmiežavanyja ni ŭ finansavańni, ni ŭ prastory. Novy «atamahrad» prajektavaŭsia pa ŭsich standartach industryjalnaj utopii: šyrokija praśpiekty, bahaćcie zielaniny, piešachodnyja bulvary i poŭnaja sacyjalnaja infrastruktura.
Hienieralny płan mieŭ strohuju simietryju: žyłyja masivy raździalalisia raźvitym hramadskim centram z maštabnym Pałacam kultury, a źvierchu abrysy horada pavinny byli nahadvać hihanckaha matylka, jaki lacić na poŭdzień, pierahukajučysia z chrestamatyjkaj madernisckaj płaniroŭkaj stalicy Brazilii aŭtarstva Łusiu Kosty. Heta byŭ sapraŭdny raj dla piešachodaŭ: patoki aŭtamabilaŭ i ludziej nie pierasiakalisia, a parkinhi vynosilisia za kalcavuju darohu.
Płaniroŭka rajona nahadvała minskija mikrarajony časoŭ pierabudovy, ale ź cikavymi niuansami. Naprykład, akramia standartnych piaci– i dzieviacipaviarchovak, tut budavali svojeasablivyja «taŭnchausy» — dvuchpaviarchovyja kvatery z ułasnymi palisadnikami, jakija razdavalisia ŭ paradku zvyčajnaj čarhi šarahovym budaŭnikam i daktaram.
Uvosień 1985 hoda pieršyja damy byli hatovyja da zasialeńnia. Tady ž nasieleny punkt atrymaŭ svajo imia. Pavodle miascovaj lehiendy, nazvu vybirali praz konkurs školnych sačynieńniaŭ. Dzieci napisali, što kali siudy pryjechali ludzi roznych nacyjanalnaściaŭ z usiaho SSSR i žyvuć u zhodzie, to i pasiołak pavinien nazyvacca Družnym.
Adnak mirnaje i śvietłaje žyćcio Družnaha doŭžyłasia niadoŭha. Budoŭla išła badziora, puskareziervovaja kacielnia, nieabchodnaja dla zapusku budučych reaktaraŭ, užo była zmantavanaja, a ŭ padmurki stancyi lili bieton. Ale nabližałasia 26 krasavika 1986 hoda — dzień, jaki nazaŭždy źmienić i los samoha pasiołka, i staŭleńnie da jadziernaj enierhietyki ŭ śviecie.
Trahičnaja ironija: prypiacki desant u Družnym
Vybuch na čaćviortym enierhabłoku Čarnobylskaj AES viasnoj 1986 hoda padzialiŭ historyju savieckaj enierhietyki na «da» i «paśla». Jaho niepasrednyja nastupstvy litaralna praź niekalki dzion adbilisia i na losie puchavickaj budoŭli.
Kali ŭ pačatku maja savieckija ŭłady ŭrešcie pryznali maštaby katastrofy i pačali tatalnuju evakuacyju 50‑tysiačnaj Prypiaci (horada-spadarožnika ČAES), pierad imi paŭstała prablema: kudy padzieć tysiačy vuzkaprofilnych śpiecyjalistaŭ-atamščykaŭ i budaŭnikoŭ?
Aptymalnym rašeńniem stała ich pieraraźmierkavańnie na inšyja padobnyja abjekty Savieckaha Sajuza. Tak Družny, dzie žyły fond uzvodziŭsia chutčej, čym sama stancyja, pryniaŭ adzin z samych vialikich «desantaŭ» evakujavanych.
Užo ŭ mai 1986 hoda, litaralna praz paru tydniaŭ paśla trahiedyi, u Družny pačali masava prybyvać žychary Prypiaci. Usiaho siudy pierasialili kala 1200 čałaviek — śpiecyjalistaŭ, inžynieraŭ, budaŭnikoŭ i ich siemji. Žudasnaja histaryčnaja ironija: ludzi, jakija tolki što zhubili svaje damy, pracu, raniejšaje žyćcio i zdaroŭje z-za vybuchu jadziernaha reaktara, pryjechali za 300 kiłamietraŭ, kab… praciahvać budavać inšy jadzierny reaktar zusim pobač ź miljonnym Minskam.
Dla mnohich «prypiackich» vybar na karyść Minskaj ACEC byŭ pradyktavany nie tolki najaŭnaściu svabodnych kvater, choć pieršapačatkova z-za adsutnaści mebli pierasialencam davodziłasia spać prosta na padłozie ŭ pustych pakojach. Biełaruś ličyłasia bolš spakojnaj i zabiaśpiečanaj respublikaj, da taho ž hieahrafična i mientalna blizkaj da ich rodnaha ŭkrainska-biełaruskaha pamiežža. Jany raźličvali, što ich dośvied spatrebicca na novaj stancyi, jakaja harantavała ŭsie sacyjalnyja pryvilei zakrytych «atamahradaŭ».
Adnak nastroi siarod miascovych žycharoŭ i asabliva ŭ samim Minsku imkliva mianialisia. Pa miery taho, jak da ludziej dachodziła realnaja infarmacyja pra maštaby radyjacyjnaha zabrudžvańnia i nastupstvy Čarnobyla, u hramadstvie pačaŭ narastać paničny strach pierad mirnym atamam — radyjefobija.
Pierśpiektyva atrymać usiaho za 40 kiłamietraŭ ad stalicy jašče adnu AES stała ŭsprymacca nie jak technałahičny praryŭ, a jak patencyjnaja bomba zapavolenaha dziejańnia. Žychary navakolnych viosak i minčuki byli nastrojeny kateharyčna varoža da praciahu budoŭli.
Kansiervacyja i strachi za budučyniu
Pad ciskam hramadskaj dumki i analizu ryzyk sajuznyja ŭłady vymušanyja byli sastupić. 1 lipienia 1987 hoda vyjšła pastanova CK KPSS i Savieta Ministraŭ SSSR «Ab kansiervacyi Minskaj AES». Na toj momant budaŭnictva zajšło ŭžo davoli daloka: byŭ zakładzieny padmurak pad pieršy reaktar, zbudavana značnaja častka pramysłovaj infrastruktury, padviedzienyja kamunikacyi i ŭviedziena ŭ stroj puskareziervovaja kacielnia.
Spynieńnie prajekta było ŭspryniata žycharami Družnaha nie z palohkaj, a z tryvohaj. Budaŭničyja ŭpraŭleńni pačali masava źjazdžać z pasiołka na ŭźviadzieńnie novaha horada atamščykaŭ va Ukrainie — Słavuciča. Dla budaŭnikoŭ, i asabliva dla tych 1200 pierasialencaŭ z Prypiaci, kansiervacyja aznačała krušeńnie nadziej na stabilnuju budučyniu.
Usie vydatna razumieli: biez statusu «atamnaj budoŭli» i stratehičnaha abjekta pasiołak imhnienna pazbavicca elitnaha maskoŭskaha zabieśpiačeńnia. Zamiest harantavanych praduktaŭ i pramtavaraŭ ludziam pahražała pierśpiektyva apynucca sam-nasam z deficytam, jaki ŭžo pačynaŭ tatalna achoplivać savieckuju ekanomiku.
Bolš za toje, spyniłasia i budaŭnictva samoha horada. Hienpłan byŭ realizavany ledźvie na pałovu, i idealny «matylok» zastaŭsia z adnym kryłom. Hramadskaha centra z hihanckim Pałacam kultury tak i nie źjaviłasia (paźniej na jaho miescy pabudujuć carkvu), a vielizarnaja balnica, dzie nibyta chacieli raźmiaścić daśledčy centr ankałohii dla čarnobylcaŭ, zastałasia ŭ vyhladzie dvuch niedabudavanych karpusoŭ.
Sajuzny ŭrad, razumiejučy, što ŭ puchavickija bałoty ŭžo ŭkapany miljony rubloŭ i sotni tysiač ton bietonu, pryniaŭ kampramisnaje rašeńnie. Inžynieram daručyli pieraprafilavać abjekt: zamiest ACEC tut pavinna była źjavicca zvyčajnaja ciepłaelektracentral, jakaja b pracavała na arhaničnym palivie — pryrodnym hazie i mazucie.
Pierabudoŭvać AES u CEC daručyli biełaruskim prajekciroŭščykam ź filijała UNDPIenierhapram. Hetaje rašeńnie dazvoliła zachavać pracoŭnyja miescy i dało pasiołku šaniec na vyžyvańnie. Ale nichto ŭ toj momant nie padazravaŭ, nakolki doŭhim i pakutlivym akažacca šlach da zapusku pieršaha enierhabłoka.
Ciažkaje naradžeńnie ŭnikalnaj CEC-5
Pierachod ad atamnaha prajekta da hazava-mazutnaha supaŭ ź jašče adnym hłabalnym kataklizmam — raspadam Savieckaha Sajuza. U pačatku 1990‑ch hadoŭ finansavańnie z Maskvy spyniłasia, i maładaja niezaležnaja Biełaruś zastałasia sam-nasam sa spadčynaj sajuznych hihantaŭ.
Dla budoŭli pad Rudzienskam pačalisia samyja zmročnyja časy. Hrošaj na darahoje abstalavańnie nie było, pastaŭki spynialisia, a tysiačy budaŭnikoŭ i inžynieraŭ apynulisia pierad pahrozaj biespracoŭja. Pierad kiraŭnictvam abjekta stajała zadača lubym koštam zachavać unikalny prafiesijny kalektyŭ (kala 2500 čałaviek) i nie dać infrastruktury pieratvarycca ŭ ruiny.
U hety pieryjad Družny ŭtrymlivaŭsia faktyčna za košt puskareziervovaj kacielni, jakaja aciaplała sam pasiołak, Śvisłač i susiednija pradpryjemstvy.
Niahledziačy na ŭsie finansavyja pierypietyi, budaŭnictva, choć i pavolna, praciahvałasia. Pieraprafilavańnie atamnaj stancyi ŭ zvyčajnuju ciepłaelektracentral zapatrabavała nieardynarnych inžyniernych padychodaŭ, i ŭ vyniku novaja stancyja, jakaja atrymała nazvu Minskaja CEC-5, uvabrała ŭ siabie mnostva ŭnikalnych technałohij, nietypovych dla enierhietyki taho času.
Hałoŭnaj vizualnaj i techničnaj admietnaściu CEC-5 stała adsutnaść tradycyjnych hradzirniaŭ — vielizarnych bietonnych viežaŭ dla achałodžvańnia vady, jakija zvyčajna daminujuć nad lubymi bujnymi elektrastancyjami. Ich budaŭnictva paličyli zanadta darahim.
Zamiest hetaha była realizavanaja efiektnaja sistema achałodžvańnia praz pyrskalnyja basiejny (pyrskały). Haračaja techničnaja vada, jakaja adpracavała svoj cykł, pad ciskam vykidvajecca ŭ pavietra praz sotni fantanaŭ, astyvaje i padaje ŭ śpiecyjalnaje štučnaje voziera, adkul znoŭ zabirajecca na patreby stancyi. Naturalnyja straty vady papaŭniajucca za košt resursaŭ raki Śvisłač.
Siońnia hetyja hihanckija fantany źjaŭlajucca nie tolki techničnym rašeńniem, ale i ci nie hałoŭnaj miascovaj słavutaściu, dzie ŭ soniečnyja dni pastajanna visiać viasiołki.
Akramia taho, CEC-5 stała pieršaj stancyjaj u Biełarusi, dzie ŭkaranili całkam aŭtamatyzavanuju mikrapracesarnuju sistemu kiravańnia jašče na etapie mantažu abstalavańnia. Usie pracesy, ad stanu zasovak na trubach da kantrolu vykidaŭ z 240‑mietrovaj truby, adsočvalisia i kiravalisia z manitoraŭ na centralnym ščycie.
Epapieja z budaŭnictvam pieršaj čarhi zaviaršyłasia tolki napiaredadni novaha tysiačahodździa. 4 žniŭnia 1999 hoda pieršy enierhabłok mahutnaściu 330 MVt narešcie daŭ tok u abjadnanuju enierhasistemu krainy.
Heta byŭ znakavy momant: CEC-5 stała pieršaj bujnoj ciepłavoj elektrastancyjaj na terytoryi ŭsiaho byłoha SSSR, uviedzienaj u ekspłuatacyju paśla jaho raspadu.
Ad atamahrada da horada-spadarožnika
Siońnia, praz bolš čym sorak hadoŭ paśla zabićcia pieršych palaŭ u puchavickija bałoty, CEC-5 i pasiołak Družny žyvuć svaim, dalokim ad atamnych ambicyj žyćciom. U 2012 hodzie na stancyi zaviaršyŭsia jašče adzin važny etap: z dapamohaj kitajskich inviestycyj i śpiecyjalistaŭ byŭ zapuščany druhi, bolš sučasny i ekanamičny parahazavy enierhabłok, jaki pavialičyŭ ahulnuju mahutnaść stancyi da bolš čym 700 MVt. Choć heta ŭdvaja mienš, čym płanavałasia ŭ pieršapačatkovym jadziernym varyjancie, CEC-5 zastajecca adnym z najvažniejšych vuzłoŭ biełaruskaj enierhasistemy.
Što ž tyčycca samoha Družnaha, to los jaho žycharoŭ akazaŭsia mocna pryviazanym da stalicy. Siońnia ŭ pasiołku žyvie kala 10 tysiač čałaviek. Z tych 1200 pierasialencaŭ z Prypiaci zastałosia kala piataj častki — mnohija z časam viarnulisia va Ukrainu abo raźjechalisia pa inšych krainach, ale tyja, chto zastaŭsia, stali nieadjemnaj častkaj miascovaj historyi.
Paradoks situacyi ŭ tym, što na samoj CEC-5 pracuje tolki nievialikaja dola žycharoŭ Družnaha. Kožnuju ranicu tysiačy ludziej kirujucca na pracu ŭ Minsk, pieratvarajučy pasiołak u kłasičny majatnikavy prydatak stalicy.
Šyrokija praśpiekty i ŭtulnyja taŭnchaŭsy, zakładzienyja jašče ŭ savieckija časy z raźlikam na status elitnaha «atamahrada», siońnia patrabujuć madernizacyi i ramontu. Miascovyja žychary skardziacca na niedachop zabaŭlalnaj infrastruktury dla moładzi i čas ad času ŭźnikajučyja prablemy z kamunikacyjami.
U apošnija hady ŭłady viarnulisia da idei raźvićcia hetaj ahłamieracyi, jakaja ŭklučaje Družny, Rudziensk i Śvisłač, nadaŭšy joj status aficyjnaha horada-spadarožnika Minska. Płanujecca, što mienavita na tym hihanckim poli, jakoje było rasčyščana ŭ 1980‑ia hady pad druhuju pałovu horada atamščykaŭ, pačniecca maštabnaje žyllovaje budaŭnictva.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Ci varta kuplać zakinutuju chatu za adnu bazavuju i kolki heta kaštuje nasamreč? Voś što raskazvajuć ludzi4
Kamientary