Stahodździe tamu biełaruskija havorki ščylna apiarezvali Vilniu. Siońnia hety niekali mahutny moŭny masiŭ pieratvaryŭsia ŭ archipiełah izalavanych viosak, dzie miascovyja žychary nazyvajuć svaju movu «prostaj», a siabie ličać palakami. Biełaruskija havorki na terytoryi sučasnaj Litvy pastupova zhasajuć. Samym tryvałym ich apiryščam pakul zastajucca vakolicy Vilni.
U śviežym numary navukovaha časopisa Acta Albaruthenica za 2025 hod vyjšła maštabnaje daśledavańnie polskaha linhvista ź Instytuta słavianaznaŭstva Akademii navuk Čechii Mirasłava Jankoviaka.
Aŭtar praanalizavaŭ pracy papiarednikaŭ za apošnija 120 hadoŭ i dadaŭ da ich vyniki ŭłasnych palavych ekśpiedycyj, jakija ciahnulisia z 2008 pa 2025 hod. Sabrany materyjał dazvalaje prasačyć, jak źmianialisia miežy našaj movy na paŭnočnym zachadzie.
Ambicyi BNR
Punktam adliku ŭ vyznačeńni histaryčnych miežaŭ biełaruskaha etnasu tradycyjna ličacca pracy Jaŭchima Karskaha. Padčas svajoj ekśpiedycyi 1903 hoda jon zafiksavaŭ areał daminavańnia biełaruskich havorak.
Linija išła ad Dźvinska (Daŭhaŭpiłsa) i Jeziarosaŭ (byłoha Novaalaksandraŭska) praź Śvianciany, zachoplivajučy Šyrvinty i Kiernava. Takija nasielenyja punkty, jak Vilnia, Niemiančyn i Majšahoła, zastavalisia ŭnutry biełaruskamoŭnaha areała. Dalej na poŭdzień miaža ahinała Troki, išła praź Jeŭje i Miežyrečča, spuskajučysia da Druskienikaŭ i Suvałak.
Hetyja ž danyja paźniej paćvierdziła Maskoŭskaja dyjalektałahičnaja kamisija ŭ 1915 hodzie.
Mienavita navukovy aŭtarytet Karskaha i daśledavańni Mitrafana Doŭnar-Zapolskaha stali padmurkam dla stvareńnia viadomaj karty Biełaruskaj Narodnaj Respubliki 1918 hoda.
Jana malavałasia ŭ Bierlinie da Paryžskaj mirnaj kanfierencyi i pretendavała na ŭsie ziemli, dzie hučała biełaruskaja mova, uklučajučy nie tolki Vilenščynu, ale i Suvałki ź Biełastokam.
Mižvajennyja paradoksy
Paśla Pieršaj suśvietnaj vajny i polska-litoŭskaha kanfliktu rehijon akazaŭsia padzielenym. Na terytoryi Vilenščyny, jakaja ŭvajšła ŭ skład mižvajennaj Polščy, išli intensiŭnyja pracesy pałanizacyi.
Polskaja daśledčyca Halina Turska, vyvučajučy miascovuju movu ŭ kancy 1930‑ch hadoŭ, pryjšła da vysnovy, što paŭdniova-ŭschodniaja Litva histaryčna była bałckaj, zatym častkova biełarusizavałasia, a paśla pačała pierachodzić na polskuju.
Dziaržaŭnaja administracyja, škoła i kaścioł rabili svaju spravu: katalickaje nasielnictva, navat razmaŭlajučy pa-biełarusku, pačało ŭśviedamlać siabie palakami.
Zusim inšaja situacyja skłałasia pa toj bok miažy, u mižvajennaj Litoŭskaj Respublicy (z centram u Koŭnie). Zhodna z rasijskim pierapisam 1897 hoda, na hetych ziemlach žyło bolš za siemdziesiat tysiač biełarusaŭ, pieravažna ŭ vioskach kala Trokaŭ.
Ale ŭžo litoŭski pierapis 1923 hoda pakazaŭ katastrafičnaje, šasnaccacirazovaje padzieńnie kolkaści biełarusaŭ u Litvie. Biełarusy tam pieratvarylisia ŭ nievialikija moŭnyja astravy, raskidanyja navat u dalokich ad sučasnaj miažy rajonach — kala Šaŭlaŭ, Cielšaŭ i Rasiejnaŭ.
Savieckija karty i fienomien «prostaj movy»
U paślavajenny čas intares da rehijona adnaviŭsia dziakujučy pracy nad šmattomnym «Słoŭnikam biełaruskich havorak paŭnočna-zachodniaj Biełarusi i jaje pahraničča».
U 1960—70‑ia hady savieckija linhvisty fiksavali biełaruskuju havorku ŭ dziasiatkach viosak Trockaha, Aranskaha, Salečnickaha, Vilenskaha i Ihnalinskaha rajonaŭ Litoŭskaj SSR.
Daśledčyki paćviardžali, što na ŭschod ad linii Bujvidzy — Rudamina — Rudziški biełaruskaja mova zastavałasia pieravažnym srodkam kamunikacyi dla starejšaha pakaleńnia.
Estafietu pieraniaŭ prafiesar Vilenskaha ŭniviersiteta Valeryj Čekman, jaki da pačatku nulavych hadoŭ daśledavaŭ šmatmoŭje kraju.
Užo tady navukoŭcy sutyknulisia ź cikavym sacyjalinhvistyčnym fienomienam: miascovyja žychary nazyvali svaju movu nie biełaruskaj, a «prostaj» ci «tutejšaj», pry hetym identyfikujučy siabie jak palakaŭ.
Śfiera ŭžyvańnia hetaj movy pastajanna zvužałasia, sastupajučy miesca aficyjnaj polskaj (jakaja zastavałasia movaj kaścioła i miascovaj intelihiencyi), a taksama ruskaj i litoŭskaj.
Realnaść XXI stahodździa
U sučasnaj linhvistycy časam sustrakajucca aptymistyčnyja acenki. Naprykład, biełaruskaja daśledčyca ź Vilni Lilija Płyhaŭka jašče dziesiać hadoŭ tamu śćviardžała, što biełaruskija dyjalekty skancentravanyja sucelnym masivam uzdoŭž miažy i tryvała vystupajuć srodkam kamunikacyi naroŭni z polskaj movaj.
Adnak sto tryccać hadzin aŭdyjazapisaŭ, zroblenych Mirasłavam Jankoviakam za apošnija šasnaccać hadoŭ, malujuć kudy bolš dramatyčnuju karcinu: biełaruščyna sistematyčna vyciaśniajecca.
Hieahrafija hetaha zhasańnia nieraŭnamiernaja. U Aranskim rajonie biełaruskaja mova prycisnutaja da samaj miažy: puščy adździalali słavianskija pasieliščy ad bałckich. Havorku tut jašče možna pačuć u vioskach Kotra, Rudnia, Raki ci Paramok, ale karystajucca joj vyklučna ludzi najstarejšaha pakaleńnia, što aznačaje jaje chutkaje źniknieńnie.
Na ŭčastku ad Kaleśnikaŭ da Salečnikaŭ, jaki raniej apisvaŭsia jak upeŭniena dvuchmoŭny, siońnia znajści biełaruskamoŭnaha surazmoŭcu — vialikaja ŭdača. Polskaja mova tut pieramahła kančatkova.
Reštki havorki daśledčyk zdoleŭ zapisać tolki ŭ Daŭhidancach, Hierviškach i Kaniuchach.
Svojeasablivym linhvistyčnym skansenam zastajecca tak zvany Dzievianiškaŭski vystup — terytoryja, jakaja hłyboka ŭrazajecca ŭ Biełaruś. Histaryčna jana była bałckaj, ale paśla vajny pieražyła prytok słavianskaha nasielnictva. Tam biełaruskuju movu jašče fiksujuć u Dajlidach, Milkunach, Krakunach dy Narviliškach.
Samym tryvałym apiryščam biełaruskich havorak zastajecca Vilenski rajon, asabliva vioski na ŭschod i paŭdniovy ŭschod ad stalicy: Łavaryški, Šumsk, Maściščy, Słabada. Heta adziny areał, dzie biełaruskuju havorku ŭsio jašče možna zapisać amal u kožnym pasieliščy.
U toj ža čas na poŭnačy, u Śviancianskim i Ihnalinskim rajonach, idzie imklivaja asimilacyja na karyść litoŭskaj movy.
Naprykład, u słavianskim trochkutniku Rymša — Hajdy — Vidzy jašče ŭ 2014 hodzie z dvaccaci troch abśledavanych viosak biełaruskuju havorku ŭdałosia znajści tolki ŭ troch. Usie pakaleńni tam pierajšli na polskuju abo ruskuju, a staryja biełaruskija astravy vakoł Koŭna stračanyja kančatkova.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
Ciapier čytajuć
Vynieśli prysud Palinie Zyl — błohiercy, jakaja stała nulavym pacyjentam spravy Hajuna, bo ŭ jaje znajšli tuju samuju spasyłku ad Matolki9
Kamientary