Sparyš pajšoŭ da litoŭskich radykałaŭ hramić Cichanoŭskuju. U vyniku vysłuchaŭ pra «biełaruski nacyzm» i «pravasłaŭny zbrod»
U efir litoŭskaha tok-šou, jakoje viaduć Alhis Ramanaŭskas i Daminikas Čyvilis, hościem byŭ zaprošany Siarhiej Sparyš, były palitviazień i paplečnik Mikałaja Statkieviča.
Toje, što pačynałasia jak zručnaja placoŭka dla krytyki Ofisa Śviatłany Cichanoŭskaj, vielmi chutka pieratvaryłasia ŭ publičny ździek ź biełaruskaj nacyjanalnaj identyčnaści, pierad jakim hość haniebna kapitulavaŭ.
Sparyš žyvie ŭ Litvie paśla departacyi ź Biełarusi. U biełaruskim apazicyjnym poli Sparyš dałučyŭsia da płyni, jakaja radykalna krytykuje Ofis Cichanoŭskaj za jaho pamiarkoŭnaść. Akramia taho, Sparyš uvajšoŭ u kaalicyju z Volhaj Karač.
Litoŭskaja placoŭka zdavałasia idealnaj trybunaj dla publičnaj krytyki kankurentaŭ. Ale haspadary studyi mieli inšyja płany.
Ramanaŭskas adrazu zadaŭ ton usioj razmovie, pradstaviŭšy svajho surazmoŭcu Čyvilisa jak maładoha i pasijanarnaha zmahara z «biełaruskim nacyzmam, viadomym jak litvinizm».
Dla Ramanaŭskasa i Čyvilisa ŭsia biełaruskaja dyjaspara — heta albo prałukašenkaŭskaja «vata», albo schavanyja ahienty KDB, albo nieadekvatnyja «litvinisty», jakija prahnuć skraści litoŭskuju historyju.
Ramanaŭskas i Čyvilis z zadavalnieńniem vysłuchali abvinavačvańni Sparyša na adras Śviatłany Cichanoŭskaj. Ale jak tolki tema pierajšła z unutranych biełaruskich sprečak da histaryčnych pytańniaŭ, pastka zakryłasia: viadoŭcy pačali mietadyčna praviarać hościa na vytrymku.
«Zavajavanaja masa» i «pravasłaŭny zbrod»
Čyvilis ličyć Vialikaje Kniastva Litoŭskaje vyklučna bałckaj dziaržavaj, u jakoj biełarusy byli tolki «zavajavanaj masaj». Litoŭski viadoŭca litaralna zapatrabavaŭ ad hościa pryznać, što ŭsia hetaja «litvinisckaja łuchta», pačynajučy ad Navahradka jak pieršaj stalicy i zakančvajučy mirnym sajuzam roŭnych pamiž rusinami i litoŭcami, heta chłuśnia i kramloŭskaja dezynfarmacyja.
U traktoŭcy Čyvilisa Hiedziminavičy pryjšli ź miačom i zavajavali prodkaŭ sučasnych biełarusaŭ.
U daviaršeńnie Čyvilis zajaviŭ, što ŭ litoŭskaj kultury słova «lankas» (palak) zaŭsiody asacyjavałasia z vysakarodnym rycaram, tady jak słova «hudas» (biełarus) histaryčna vyklikaje ŭ litoŭcaŭ tolki ahidu.
«I heta vielmi dobry prykład taho, kim byli litoŭcy», — patłumačyŭ Čyvilis.
U jakaści zachodniaha padmacavańnia hetaj teoryi byŭ zhadany brytanski historyk Robiert Frost.
Kab patłumačyć, čamu ŭ Rečy Paspalitaj dyskryminałavasia pravasłaŭnaje nasielnictva, Čyvilis pracytavaŭ litoŭskaha historyka i deputata Siejma Vałdasa Rakucisa. Litoŭski viadoŭca prapanavaŭ, jak kaliści Rakucis u ichniaj studyi, Sparyšu ŭjavić siabie na miescy hanarlivaha šlachcica, jaki raptam pavinien dzialicca svaimi pravami ź niejkim «rusinskim pravasłaŭnym zbrodam, čyjo imia Nalivajka» (u aryhinale prahučała nieprychavanaje «Ruthenian Orthodox scum»).
«My nie možam maŭčać pra toj fakt, što palityčnaja elita ŭ hałoŭnych instytutach — heta byli litoŭcy. I ŭsie rusiny, abo protabiełarusy i ŭkraincy, jakija chacieli tudy trapić, musili pierajści ŭ katalictva, uziać šlub ź litoŭskimi siemjami, kuplać litoŭskija ziemli, mieć mif pra svajo łacinskaje abo litoŭskaje pachodžańnie, jak Chadkievičy».
Čyvilis ličyć, što takaja sistema dyskryminacyi zavajavanaha słavianskaha nasielnictva stała pryčynaj hibieli krainy, bo rusiny ŭ adkaz na cisk pačali asacyjavać siabie z Maskvoj.
Kapitulacyja pad «Čornym kvadratam»
Siarhiej Sparyš naŭprost nazvaŭ taki padychod šavinizmam, ale nie staŭ abaraniać prava biełarusaŭ na častku spadčyny VKŁ ci zhadvać Statuty na starabiełaruskaj movie, a schavaŭsia za abstraktnym levaradykalnym dyskursam.
«Čorny kvadrat» Maleviča — simvał, na jaki Sparyš, dla jakoha historyja nie maje anijakaha značeńnia, hatovy zamianić biełaruskija nacyjanalnyja simvały. Fota: Wikimedia Commons
Na zakid pra toje, što litoŭcy byli akupantami biełaruskaj ziamli, Sparyš spakojna adkazvaŭ, što dla zvyčajnaha sielanina taho času nie było roźnicy, chto im kiruje, bo ŭsie jany byli pryhniatalnikami.
«Vy byli akupantami ŭ pieršy čas, ale potym vy byli prosta ziemleŭładalnikami… Jany ŭsie vorahi — ci jany ź Litvy, ci jany z Rasii, i hetak dalej, jany vorahi. Kłasavaja baraćba», — patłumačyŭ były palitviazień svoj padychod da nacyjanalnaj historyi.
Biełaruski aktyvist pahadziŭsia, što VKŁ było zasnavana bałtami, a bałckaja znać była na samaj viaršyni. Jon pasprabavaŭ vyvieści składanuju aryfmietyku, zajaviŭšy, što biełaruskaja spadčyna — heta na sorak pracentaŭ Kijeŭskaja Ruś, zhadaŭšy pry hetym jašče i vikinhaŭ.
Sparyš zajaviŭ, što nacyjanalnyja mify jamu ŭvohule niepatrebnyja, bo budučyniu možna budavać i biez historyi, pryvioŭšy ŭ prykład ZŠA.
«Ja nie chaču hanarycca simvałami. Ja nie chaču hanarycca historyjaj. Heta nie moj sposab myśleńnia… Mahčyma, było b vydatna mieć čornuju karcinu Maleviča, čorny kvadrat», — prapanavaŭ Sparyš alternatyvu «Pahoni».
* * *
Što za kniha Frosta, na jakuju spasyłaŭsia Čyvilis
Čyvilis u svaim tok-šou spasyłajecca na brytanskaha daśledčyka Robierta Frosta, aŭtara knihi «Oksfardskaja historyja Polščy-Litvy» (The Oxford History of Poland—Lithuania).
Praŭda, litoŭskija radykały čytali hetuju pracu, mabyć, pa dyjahanali, bo Frost prama piša, što pašyreńnie ŭłady Hiedziminavičaŭ na poŭdzień i ŭschod było składanym pracesam, jaki niemahčyma patłumačyć adnoj tolki vajskovaj siłaj. U Čyvilisa ž biełarusy — «zavajavanaja masa».
Brytanski navukoviec nazyvaje dziaržavu taho času nie ŭnitarnaj impieryjaj, a chutčej dynastyčnym kandaminiumam, jaki abapiraŭsia na składanuju sistemu kampramisaŭ. Jon padkreślivaje, što słavianskaje i bałckaje nasielnictva stahodździami źmiešvałasia i asimilavałasia, a pośpiech litoŭskich kniazioŭ hruntavaŭsia na ich zdolnaści abaranić hetyja ziemli ad manholskaha ŭvarvańnia.
Frost u svaich pazicyjach blizki da sučasnaha mejnstrymu biełaruskaj histaryjahrafii. Jon śćviardžaje, što žadańnie ŭtrymać uładu nad ruskimi ziemlami pryvodziła ad chutkaj słavianizacyi dynastyi Hiedziminavičaŭ. Hetaja akulturvańnie prajaŭlałasia ŭ pryniaćci słavianskaj movy ŭ jakaści movy dziaržaŭnaha kiravańnia, što dazvoliła miascovym elitam paśpiachova intehravacca ŭ novuju sistemu.
Faktyčna oksfardski prafiesar apisvaje ŭzajemapraniknieńnie kultur i dynastyčnyja šluby, jak u vypadku z Alhierdam u Viciebsku ci Lubartam na Vałyni, a zusim nie paniavoleńnie adnaho etnasa inšym.
Pavodle knihi Frosta, «Lithuania Propria» (Sapraŭdnaja Litva), abaznačanaja na karcie tłustaj linijaj, achoplivaje bolšuju častku Biełarusi, u tym liku Brest, Minsk, Navahrudak, Viciebsk i Połack. Z punktu hledžańnia litoŭskich ultranacyjanalistaŭ heta čystaj vady radykalny «litvinizm». Ale, kali chočacca, možna nie zaŭvažać niazručnych momantaŭ u pracach aŭtarytetaŭ, na jakich sam ža spasyłaješsia.
U kožnym razie, sprečki takoha rodu, jak u efiry Ramanaŭskasa, Čyvilisa i Sparyša, nie viaduć da parazumieńnia. Heta sprečki dziela sprečak.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
To bok Čyvilis ličyć letuvisaŭ akupantami, jakija zavajavali biełarusaŭ i zachapili biełaruskija terytoryi.
Tady nie dziŭna, što letuviskija akupanty zabaranili biełaruskuju movu i pierapisali biełaruskija proźviščy z Ramanoŭski na Ramanaŭskas.
Ja by im na ŭsialaki vypadak paraiŭ - nie budzić licha i prykryć svaje brudnyja rociki,bo carma is a bitch, mohuć i biez svajho kłapciku ziamli zastacca za tydzień-dva.