Kałony ŭ honar Kanstytucyi 3 maja ŭ Biełarusi — mif, jaki chodzić zdaŭna
Štohod u pačatku maja Polšča adznačaje jak nacyjanalnaje śviata dzień pryniaćcia Kanstytucyi 3 maja 1791 hoda. U polskamoŭnych pablikach, a ŭśled za imi i ŭ biełaruskich, masava źjaŭlajucca dopisy pra kałony, pastaŭlenyja pa ŭsioj terytoryi Biełarusi ŭ honar hetaj histaryčnaj padziei. Ale takaja kałona ŭsiaho adna.
Historyja hučyć nadzvyčaj ramantyčna i patryjatyčna: nibyta miascovyja mahnaty masava stavili takija manumienty ŭ znak pratestu suprać padziełaŭ Rečy Paspalitaj.
A kali pačać šukać infarmacyju pra «kałony Kanstytucyi 3 maja», jakija možna znajści ŭ Antopali, Bieździežy, Asošnikach, Pieskach dy inšych vioskach, to ŭsie spasyłki viaduć da adnoj-adzinaj krynicy — choć sama heta historyja chodzić zdaŭna i źjaviłasia raniej za zhadanuju nižej knihu.
Heta kniha-katałoh pad nazvaj «Kałony Słavy ŭ honar Kanstytucyi 3 Traŭnia», aŭtarkaj jakoj źjaŭlajecca dypłamatka Elžbieta Inieŭska (Elżbieta Iniewska) — na toj momant supracoŭnica pasolstva Polščy ŭ Minsku.
Kniha była vydadziena ŭ 2017 hodzie minskim vydaviectvam «Halijafy» nievialikim nakładam u 500 asobnikaŭ na troch movach pry finansavaj padtrymcy polskaha boku. Padčas prezientacyi vydańnia tahačasny pasoł Polščy ŭ Biełarusi Konrad Paŭlik i sama aŭtarka zajaŭlali, što na terytoryi Biełarusi mahło być stvorana «da 300 takich abjektaŭ», ź jakich jany «adšukali» kala 17. U 2019 hodzie pabačyła śviet druhoje, dapoŭnienaje vydańnie knihi.
Pavodle viersii Inieŭskaj, usie hetyja słupy i kaplički — heta zakanśpiravanyja pomniki Kanstytucyi. A toje, što na ich niama nijakich adpaviednych šyldaŭ, aŭtarka tłumačyła tym, što miascovyja žychary paźniej pieranazyvali ich u honar śviatych, naprykład, Archanioła Rafaiła ŭ Skokach ci Maci Božaj u Vistyčach, kab uratavać ad razbureńnia rasijskimi ŭładami.
Ciapier heta infarmacyja hulaje z adnaho navukovaha artykuła ŭ inšy, a biełaruskaja inicyjatyva pa abličboŭcy spadčyny XRAYTOURS navat stvaryła sieryju «kanstytucyjnych» kałon da śviata, upryhožyŭšy adnu ź ich hierbam «Pahonia».
Što kažuć daśledčyki?
Hetaja pryhožaja kanśpirałahičnaja teoryja nie vytrymlivaje krytyki prafiesijnaj supolnaści. Biełaruskija daśledčyki architektury i historyki źviartajuć uvahu na toje, što kniha hruntujecca na zdahadkach, a nie na histaryčnych krynicach.
Archivist i krajaznaviec Źmicier Jurkievič nazyvaje vydańnie «zbornikam mifaŭ i pryhoža ŭpakavanaj chłuśni»:
«Palaki dali hrošy, našy z radaściu nadrukavali. I zaduryli hałavu biełarusam. U Polščy, darečy, anivodnaj takoj kałony nie znajšli. Heta śmiešna, kab u VKŁ (i tolki na terytoryi sučasnaj Biełarusi) panastavili hetych kałon, a Litva i Polskaje Karaleŭstva takuju padzieju praihnaravali. Praviarajcie ŭsio, što pišuć».
Krajaznaŭca Kastuś Šytal taksama kateharyčna abviarhaje masavaść hetaj źjavy:
«Niama nijakich histaryčnych krynic ab isnavańni na terytoryi Rečy Paspalitaj kałon, uźviedzienych u honar Kanstytucyi, pa-za adnoj kałonaj u Lavonpali nad Dźvinoj. Takija słupavyja pabudovy čaściej za ŭsio byli sakralnymi abjektami».
Dyk čym ža źjaŭlajucca hetyja zahadkavyja abjekty nasamreč? Bolšaja častka — heta kłasičnyja prydarožnyja kaplički sa skulpturami śviatych unutry. Niekatoryja inšyja — daŭnija miežavyja znaki, jakija paznačali miežy šlachieckich uładańniaŭ.
Niekatoryja sapraŭdy pastaŭleny na ŭšanavańnie, ale nie Kanstytucyi 3 maja, a kankretnych asob, niaredka — na mohiłkach. Krajaznaŭcy adznačajuć, što pa tych prykmietach, pa jakich inšyja manumienty zapisvalisia ŭ «kanstytucyjnyja», moh by być zapisany i abielisk u Bajarkach Lidskaha rajona, jaki najchutčej pastaŭleny ŭ honar charunžaha Juzafa Filipoviča, bo maje dakładnuju kopiju z šyldaj u jaho honar u vioscy Kałdyčeva Baranavickaha rajona, dzie ŭ Filipoviča taksama byŭ majontak.
Manumientalny abielisk pa ŭsich kryteryjach idealna ŭpisvajecca ŭ šerah inšych «kałon 3 Maja», praŭda, kamu jon pryśviečany dobra viadoma, dyj mohiłki nie najlepšaje miesca dla ŭšanavańnia Kanstytucyi. Fota: laszlo_andrzej
Adzinaje vyklučeńnie — Lavonpal
Siarod usioj masy «kałon 3 maja» jość tolki adna sapraŭdnaja. Jana znachodzicca ŭ vioscy Lavonpal Miorskaha rajona Viciebskaj vobłaści, na vysokim bierazie Dźviny. Paśla pieršaha padziełu Rečy Paspalitaj mienavita pa Dźvinie prachodziła miaža z Rasijaj.
Kałonu ŭ Lavonpali ŭ 1791 hodzie, hod pryniaćcia Kanstytucyi, pastaviŭ uładalnik majontka Jan Nikadzim Łapacinski. Pra heta zachavalisia dakładnyja dakumientalnyja źviestki i navat cytaty samoha fundatara, jaki pisaŭ:
«Umyśliŭ ja ŭviekaviečyć tut, na rubiažy Rečy Paspalitaj, pierad abliččam hroznaha voraha našaha — vialikuju spravu Kanstytucyi 3 Maja… zahadaŭ vymuravać słup vysoki… kab byŭ zdalok bačny niaščasnym bratam našym za kardonam i nadziejaj sercy ich macavaŭ».
Užo ŭ 1793 hodzie ŭ vyniku druhoha padziełu Rečy Paspalitaj i Lavonpal apynuŭsia ŭ składzie Rasijskaj impieryi.
Varta adznačyć, što navat lavonpalskaja kałona siońnia vyhladaje nie zusim tak, jak u XVIII stahodździ — jaje ciapierašni sproščany vyhlad źjaŭlajecca vynikam utylitarnaha ramontu, jaki byŭ praviedzieny ŭ 1930‑ia hady ŭ mižvajennaj Polščy. Ale jana chacia b sapraŭdy maje dačynieńnie da histaryčnaj padziei.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
U Minsku pamior adzin z samych viadomych zabojcaŭ Rasii. Jon žyŭ pad čužym imieniem i staŭ piśmieńnikam-fantastam4
Kamientary
Łuchta, nichto nie sustrakaŭ "vyzvalicielaŭ" z kvietkami - tym bolš kali hetyja "vyzvalicieli" pačali hienacyd palakaŭ i tutejšych na akupavanych terytoryjach Uschodniaj Polščy.