Zdranćvieńnie i strach. Biełarusy ŭdzielničajuć u Vieniecyjanskim bijenale z ašałamlalnym paviljonam ŠMAT FOTA
U siaredniaviečnym kaściole stvaryli zmročnuju atmaśfieru tatalitaryzmu — kryž, pakryty kamierami nazirańnia, čyrvonaje śviatło i pšaničnaje pole. I niezvyčajnaja strava, pryhatavanaja adnym z najlepšych kucharaŭ śvietu. Pakazvajem, jak vyhladaje biełaruskaja vystava na adnym z najbolš prestyžnych art-fiestyvalaŭ. A dla hrodzienskaha mastaka Siarhieja Hrynieviča bijenale stanie punktam nieviartańnia.
Biełaruś u Vieniecyi sioleta adkryvajecca z zabaronienych knih, kamier nazirańnia i turemnych krataŭ. Z hukaŭ, jakija nahadvajuć pra strach. Z kultury, jakaja daŭno žyvie pa-za dziaržaŭnymi ścienami, ale ŭsio roŭna viartaje sabie prava nazyvacca biełaruskaj.
Vystava «Official. Unofficial. Belarus» («Aficyjna. Nieaficyjna. Biełaruś») adkryvajecca ŭ Vieniecyi jak častka prahramy adnoj z hałoŭnych art-padziej śvietu — Vieniecyjanskaha bijenale. Jaje zrabiła kamanda Biełaruskaha svabodnaha teatra razam z mastakami i kampazitarami. Kuratarki prajekta — Natalla i Danieła Kalada.
Na adkryćci byli Maryja Kaleśnikava i Viktar Babaryka. Vystavu naviedała i Śviatłana Cichanoŭskaja.
61‑y Vieniecyjanski bijenale prachodzić z 9 maja da 22 listapada 2026 hoda pad nazvaj In Minor Keys (što pierakładajecca «U minornych tanalnaściach»). U centralnaj vystavie ŭdzielničajuć 110 zaprošanych aŭtaraŭ, kalektyvaŭ i mastackich arhanizacyj, a pobač ź joj — 100 nacyjanalnych pradstaŭnictvaŭ.
Hołas Biełarusi
Nazva vystavy «Official. Unofficial. Belarus» hučyć amal jak palityčnaja formuła. Heta dźvie Biełarusi: adna — ź dziaržaŭnymi ściahami i kantrolem, druhaja — z padpolnymi śpiektaklami, emihracyjaj, palitviaźniami, zabaronienymi imionami. Tamu prysutnaść niezaležnych biełaruskich tvorcaŭ u Vieniecyi — heta sprečka za prava adkazvać na pytańnie: chto siońnia maje maralnaje prava havaryć ad imia Biełarusi?
Ideja niezaležnaj biełaruskaj prysutnaści ŭ Vieniecyi naradziłasia jašče letaś. Danieła Kalada ŭ hutarcy z «Našaj Nivaj» raskazvaje, što razam z maci, suzasnavalnicaj Biełaruskaha svabodnaha teatra, Natallaj Kaladoj pryjechała tady ŭ Vieniecyju na adkryćcio teatralnaha bijenale. Tam jany paznajomilisia z prezidentam Vieniecyjanskaj bijenale Pjetrandžeła Butafuoka i zapitčyli jamu ideju.
Ale sistema bijenale pracuje inakš: nacyjanalny paviljon moža padavacca tolki praź dziaržaŭnyja struktury — faktyčna praź Ministerstva kultury. Tamu Biełaruski svabodny teatr padaŭ prajekt jak aficyjnuju paralelnuju padzieju.
«Nam daviałosia prachodzić konkurs, — raskazvaje Danieła. — Było kala 400‑500 roznych arhanizacyj i mastakoŭ, jakija pradstaŭlali svaje prajekty. Bijenale vybiraje prykładna ad 16 da 30 tych, jakija najbolš adpaviadajuć kancepcyi hoda». Pra toje, što biełaruski prajekt adabrali, kamanda daviedałasia ŭ kancy śniežnia. Na padrychtoŭku zastałosia kala piaci miesiacaŭ.
Danieła Kalada kaža: svaim prajektam jany chacieli zrabić pieršy krok, ad jakoha ŭ budučyni zmohuć adšturchoŭvacca inšyja mastaki i instytucyi i ŭdzielničać u bujnych fiestyvalach.
Biełaruskaja vystava raźmieščanaja ŭ kaściole San-Džavani Jevanhielista. Prajekt zadumany jak šmatsensarny dośvied: jaho treba nie tolki hladzieć, ale i słuchać, adčuvać ciełam.
Pieršapačatkova kancepcyja vystavy farmulavałasia jak «miedytacyja pra kaniec pryvatnaści», najpierš u sensie kibierabiaśpieki i kantrolu nad čałaviekam praz technałohii. Pieršy vobraz, jaki ŭźnik u kamandy, — kryž z kamier videanazirańnia. Ad jaho i pačała vybudoŭvacca ŭsia ekspazicyja.
Kaścioł vybrali nie tolki jak pryhožuju histaryčnuju prastoru. Danieła Kalada tłumačyć, što miesca samo padkazała častku kancepcyi. U Savieckim Sajuzie dziaržava sprabavała zaniać miesca relihii — prysvoić sabie rolu ŭsiudyisnaha i ŭsioviduščaha voka. Pavodle kuratarki, siońnia aŭtarytarnaja dziaržava robić niešta padobnaje: pretenduje na poŭnaje viedańnie pra čałavieka, jaho ruchi, suviazi, słovy i navat strachi.
Na hetym kantraście i pabudavanaja vystava: staraja sakralnaja prastora, dzie raniej čałaviek havaryŭ z Boham, sutykajecca z sučasnymi technałohijami sačeńnia.
Unutry carkvy — žyvapisnyja pracy hrodzienskaha mastaka Siarhieja Hrynieviča, zadumanyja jak svojeasablivyja ałtarnyja vyjavy. Heta znajomyja vobrazy, ale ź niezvyčajnych, niečakanych rakursaŭ.
Dla samoha Hrynieviča ŭdzieł u vystavie staŭ, faktyčna, kropkaj nieviartańnia. Danieła Kalada raskazvaje, što paśla 2020 hoda mastak užo nie moh narmalna pakazvać svaje pracy ŭ Biełarusi.
«Jon razumieŭ, što, kali budzie ŭdzielničać u vystavie, mahčyma, nikoli nie zmoža viarnucca ŭ Biełaruś, — kaža Danieła. — I jon vyjechaŭ ź Biełarusi za dzień da taho, jak u sakaviku abviaścili naš udzieł u bijenale».
Pobač, u nišy kaścioła — instalacyja suzasnavalnika Biełaruskaha svabodnaha teatra Mikałaja Chalezina: vialikaja śfiera z knih, zabaronienych u Biełarusi, jakaja lažyć na kaŭšy buldoziera.
Kampazitarka Volha Padhajskaja stvaryła dla vystavy arhannuju muzyku — paśladoŭnaść tryvoh, narastańniaŭ i cišyni. The Guardian piša, što ŭ listapadzie jaje muža zatrymali na 15 sutak padčas pajezdki ŭ Biełaruś. Była pahroza praciahłaha źniavoleńnia. «Ja chacieła kryčać, — kaža kampazitarka. — Ale kali chtości ŭ turmie, nielha być hučnaj, bo jaho buduć bić». Jana spadziajecca, što ŭ jaje muzycy možna pačuć hetuju traŭmu i što jana stanie napaminam: zło žyvie vielmi blizka.
U prajekcie jość i praca dyzajniera Uładzimira Ceślera: z turemnych krataŭ jon skłaŭ sałamianyja pavuki — tradycyjny biełaruski abiareh, jaki ŭ hetaj prastory nabyvaje zusim inšaje, tryvožnaje značeńnie. Tut ža hučać śviedčańni byłych palitviaźniaŭ: ich začytvajuć suśvietna viadomyja dziejačy kultury, siarod jakich Styvien Fraj i Džylijan Andersan. Vystava pracuje i z pacham, stvoranym śpiecyjalna dla hetaj prastory, i sa smakam: dacki šef-kuchar Rasmus Munk, jakoha nazyvajuć adnym z samych epatažnych i najlepšych kucharaŭ śvietu, prydumaŭ hastranamičny elemient, jaki pieradaje dośvied źniavoleńnia pry aŭtarytarnym režymie.
Rasmus Munk — kiraŭnik kapienhahienskaha restarana Alchemist, jaki maje dźvie zorki Michelin i ŭvachodzić u lik samych viadomych ekśpierymientalnych restaranaŭ śvietu. Ideja ŭźnikła z razmoŭ pra dośvied palitviaźniaŭ i rolu ježy ŭ turmie: jak chutka jaje smak i jakaść stračvajuć značeńnie, kali ježa pieratvarajecca ŭ častku sistemy prynižeńnia i kantrolu.
Munk stvaryŭ kruhłyja apłatki koleru biełaruskaj turemnaj roby. Jany zroblenyja ź mietyłcelułozy i rastajuć u rocie adrazu, jak tolki dakranajucca da jazyka. Ale ŭ ich składzie jość śpiecyi, ad jakich jazyk i častka tvaru časova niamiejuć.
«Heta mietafara svabody i nadziei, za jakuju ty trymaješsia da apošniaha momantu, ale jana źnikaje, — tłumačyć Danieła. — U vyniku zastajecca tolki ŭspamin u formie lohkaha zdranćvieńnia ŭ rocie».
Na ŭvachodzie naviednikaŭ sustrakaje kryž, sabrany z kamier videanazirańnia. Heta adzin z samych mocnych vobrazaŭ vystavy: u im syšlisia relihijny simvał pakuty i vielmi sučasnaje adčuvańnie, što čałaviek pastajanna znachodzicca pad čyimści nahladam.
Adna z arhanizatarak vystavy, suzasnavalnica Biełaruskaha svabodnaha teatra Natalla Kalada ŭ intervju ŚMI tłumačyć, što aŭtary imknulisia da taho, kab naviednik nie prosta «daviedaŭsia pra situacyju», a kab jon prajšoŭ praź jaje: praz huk, pach, nazirańnie i cialesnaje adčuvańnie. Inšymi słovami, vystava sprabuje pakazać, jak represii pasialajucca ŭ ciele: u tym, jak čałaviek słuchaje kroki za dźviaryma, jak reahuje na zvanok, jak zamaŭkaje, kali baicca naškodzić blizkim.
Šar z zabaronienych knih
Adzin z samych vyraznych abjektaŭ vystavy — vializny šar z knih na kaŭšy buldoziera, jakija ŭ Biełarusi trapili pad adkrytuju zabaronu abo byli vycisnutyja z publičnaj prastory.
Siarod ich — «Čas sekand-chend» Śviatłany Aleksijevič, «HUŁAH» En Epłbaŭm, «Łalita» Uładzimira Nabokava, «Piersiepolis» Maržan Satrapi, «Nad prorvaj u žycie» Džeroma Devida Selindžera, «Na ihołcy» Irvina Uełša, «Kałychanka» Čaka Pałanika, «Samazabojstvy cnatlivych» Džefry Jeŭhienidzisa, «Sučasnaja encykłapiedyja dla dziaŭčynak» Kaci Dzianisavaj i Maryny Mientusavaj, «Biełaruskaja nacyjanalnaja ideja» Źmitra Łukašuka i Maksima Harunova, «Hvałt» Sašy Čarnuchi, «Pa što idzieš, voŭča?» Jevy Viežnaviec.
Hety nabor vyhladaje absurdna šyrokim: u adnym poli apynajucca dakumientalnaja proza pra saviecki dośvied, daśledavańnie HUŁAHa, kłasika XX stahodździa, hrafičny raman pra žyćcio padčas Isłamskaj revalucyi ŭ Iranie, knihi pra hiendar, cialesnaść, seksualnaść, psichałahičnuju traŭmu, hvałt i asabistuju svabodu. I mienavita ŭ hetaj raznastajnaści — hałoŭnaja sutnaść instalacyi.
Biełaruskaja cenzura baicca nie adnaho kankretnaha žanru abo adnoj kankretnaj idei. Jana baicca ŭsiaho, što vučyć čałavieka pamiatać, sumniavacca, paraŭnoŭvać, nazyvać rečy svaimi imionami.
Pavodle Biełaruskaha PENa, u Biełarusi ciapier 336 knih zabaronienyja z palityčnych abo ideałahičnych pryčyn, bolš za 280 aŭtaraŭ znachodziacca pad zabaronaj, likvidavanyja piać niezaležnych vydaviectvaŭ.
«Niama miesca, dzie čałaviek moža być u biaśpiecy»
Danieła Kalada raskazvaje, što ŭsie pracy dla vystavy stvaralisia śpiecyjalna pad hety prajekt: ničoha nie było hatova zahadzia. Spačatku kamanda pracavała ŭ Varšavie, a ŭžo ŭ krasaviku pieraviezła pracy ŭ Vieniecyju. Apošnija try-čatyry tydni pierad adkryćciom mantaž i dapracoŭki išli ŭžo na miescy.
Važnaj častkaj hetaj pracy stali ludzi, jakija niadaŭna vyjšli ź biełaruskich turmaŭ. Pavodle Danieły, paśla vyzvaleńnia ŭ śniežni mnohija apynulisia ŭ Polščy biez pracy, ale z patrebaj znoŭ adčuć supolnaść. Tamu tyja, chto chacieŭ dałučycca, dapamahali kamandzie.
Imiony hetych ludziej nie nazyvajucca. «Jany ŭsie pažadali zastacca ananimnymi, — tłumačyć Danieła. — Prajekt pryciahvaje vialikuju ŭvahu ŭładaŭ, i nichto nie choča padstaŭlać siemji abo siabroŭ, jakija ŭsio jašče znachodziacca ŭ Biełarusi». Pavodle jaje, mienavita dziakujučy hetaj dapamozie kamanda zmahła fizična sabrać vystavu.
Hetaja vystava sprabuje ŭłavić dva stany adnačasova: zdranćvieńnie taho, chto trapiŭ u turmu, i strach tych, chto zastaŭsia zvonku. Ale jana nie zastajecca tolki ŭ biełaruskim 2020-m. Danieła Kalada ŭ razmovie z The Guardian kaža, što Biełaruś — «unikalnaja aŭtarytarnaja kambinacyja», ale samo adčuvańnie sačeńnia siońnia zrazumiełaje mnohim. Natalla dadaje jašče bolš žorstka: raniej u Biełarusi možna było pakinuć telefon i pajści havaryć u les, ciapier nie dapamahaje navat heta.
«Niama miesca, dzie čałaviek moža być u biaśpiecy», — kaža jana.
Čamu heta važna
Raniej Biełaruś užo źjaŭlałasia na Vieniecyjanskim bijenale — u 2019 hodzie, a taksama u 2015‑m i 2009-m. Tady biełaruski nacyjanalny paviljon rychtavali aficyjnyja struktury: Ministerstva kultury, Nacyjanalny centr sučasnych mastactvaŭ, pry padtrymcy Ministerstva zamiežnych spraŭ i pasolstva Biełarusi ŭ Italii. Na hetym fonie ciapierašniaja prysutnaść Biełarusi ŭ Vieniecyi vyhladaje pryncypova inakš: jak hołas niezaležnaj kultury.
U hetaj vystavie jość važnaja intanacyja — biełaruskaja kultura nie prosić žalu i nie patrabuje, kab jaje paškadavali. Jana pra prava na prysutnaść. Pra toje, što krainu mohuć pradstaŭlać niezaležnyja mastaki, kampazitary, ludzi ŭ vyhnańni — tyja, chto nie atrymaŭ dazvołu, ale ŭsio roŭna havoryć.
Da vystavy lohka vykazać pradkazalny skiepsis: maŭlaŭ, Biełaruś znoŭ pakazvajuć i tłumačać usiamu śvietu praz represii, turmy, cenzuru i vyhnańnie. Usio, nadakučyła. Ale prablema nie ŭ tym, što biełaruskaje mastactva znoŭ havoryć pra represii. Prablema ŭ tym, što represii ŭ Biełarusi nie skančajucca. Maŭčańnie tolki dapamahaje tym, chto chacieŭ by heta ścierci, pierapisać i zrabić niabačnym.
Dla Danieły hetaja vystava nie tolki pra Biełaruś. Biełaruś tut — kropka ŭvachodu ŭ značna šyrejšuju razmovu.
«Da nas prychodziać ludzi z Tajłanda, Hankonha, Irana i bačać u hetych pracach nie našu historyju, a svaju, — kaža jana. — Heta historyja nie pra represii. Heta historyja pra toje, što najlepšaja forma kantrolu — kantrol, jaki ty pierastaješ zaŭvažać».
U hetym sensie biełaruskaja vystava ŭ Vieniecyi prapanuje hledaču pahladzieć na ŭłasnuju krainu i ŭłasnaje žyćcio, dzie sačeńnie ŭžo stała zručnaściu, dzie zbor dadzienych vyhladaje jak servis, dzie čałaviek pastupova pieratvarajecca ŭ nabor infarmacyi pra siabie.
«Samaje kaštoŭnaje siońnia — heta ŭžo nie sami ludzi, a toje, što my pradstaŭlajem saboj u vyhladzie našych dadzienych, koda», — kaža Danieła.
Tamu vystava taksama vykarystoŭvaje biełaruski dośvied jak lusterka dla śvietu, jaki sam ruchajecca ŭ bok usio bolš tonkich i niabačnych formaŭ kantrolu. Biełarusy prosta ŭžo viedajuć, jak heta vyhladaje, kali sistema pierastaje chavać svaju ŭładu nad čałaviekam.
Biełaruskaja vystava ŭ Vieniecyi źjaŭlajecca ŭ vielmi vostry momant. Sioleta na bijenale viartajecca Rasija — upieršyniu paśla poŭnamaštabnaha ŭvarvańnia va Ukrainu. Heta vyklikała vialiki skandał: mižnarodnaje žury bijenale padało ŭ adstaŭku, a vakoł rasijskaha paviljona prajšli pratesty. «Ciešciesia vidoviščam, ihnarujcie vajnu», — havaryłasia na płakacie adnaho z pratestoŭcaŭ suprać rasijskaj vystavy. Bo jana — całkam apalityčnaja, niby niama ni vajny, ni Pucina, ni «Navička». Biełaruski paviljon — zusim inšy, čym rasijski.
Ciapier čytajuć
DFR kašmaryć transpartnikaŭ: u vialikich łahistyčnych apierataraŭ kryminalnyja spravy, vobšuki i aryšty13
DFR kašmaryć transpartnikaŭ: u vialikich łahistyčnych apierataraŭ kryminalnyja spravy, vobšuki i aryšty
«A 4‑j hadzinie nočy my zrazumieli, što sierviery prosta vyčyščanyja». Jarasłaŭ Ivaniuk raskazaŭ padrabiaznaści pra ataku na anłajn-biblijateku «Kamunikat»1111
Kamientary
niezaležnaj? za čyj košt bankiet?
Darečy, a z čaho heta Selindžera zabaranili? U nas pradajecca volna, tut Łondanski bamond zhuściŭ farby