Jandzy i Dzińpin. U biełaruskaj movie źmianili normy pieradačy kitajskich nazvaŭ — novaje napisańnie dakładniej pieradaje kitajskaje hučańnie

Niadaŭna pabačyŭ śviet amal tysiačastaronkavy «Kitajska-biełaruski słoŭnik», vydadzieny sumiesnymi namahańniami Instytuta movaznaŭstva Nacyjanalnaj akademii navuk i Instytuta kitajaznaŭstva imia Kanfucyja BDU. Heta fundamientalnaja praca na 30 tysiač słoŭ, jakuju ŭkłali ajčynnyja movaznaŭcy Mikita Baravik, Jaŭhienija Vołkava, Ihar Kapyłoŭ, Uładzimir Koščanka i Maryna Jaromka.

U im była apublikavana novaja narmatyŭnaja tablica transkrypcyi kitajskich składoŭ (pińjinia) na biełaruskuju movu. Heta nie prosta rekamiendacyja, a novy standart, zaćvierdžany Vučonaj radaj Centra daśledavańniaŭ biełaruskaj kultury, movy i litaratury NAN Biełarusi i Rady Respublikanskaha instytuta kitajaznaŭstva imia Kanfucyja BDU, jaki musić zabiaśpiečyć adnastajnaść u adukacyi, aficyjnych dakumientach, navukovych pracach, ŚMI i kartahrafii.

Razam z tablicaj byŭ apublikavany i narmatyŭny śpis nazvaŭ najbolš važnych i časta ŭžyvanych hieahrafičnych nazvaŭ Kitaja, zamacavanych pavodle novych pravił. Biełaruskaja mova narešcie atrymała ŭłasny samadastatkovy instrumient dla pracy z kitajskimi taponimami i imionami ŭłasnymi.

Dahetul transkrypcyja kitajskich ułasnych imionaŭ na biełaruskuju movu adbyvałasia vyklučna praz kalkavańnie ruskaj transkrypcyi, stvoranaj jašče ŭ siaredzinie XIX stahodździa. Mienavita tady ruski pravasłaŭny misijanier archimandryt Paładyj (śvieckaje imia Piotr Kafaraŭ) raspracavaŭ, a paźniej papularyzavaŭ praz svoj słoŭnik sistemu transkrypcyi kitajskaj movy.

Ni ŭ časy Rasijskaj Impieryi, ni ŭ časy Savieckaha Sajuza, naturalna, nichto i nie zadumvaŭsia pra niejkuju asobnuju sistemu dla biełaruskaj movy. Tolki ciapier, kali Biełaruś zdabyła niezaležnaść i maje ščylnyja suviazi z Kitajem, nie tolki ekanamičnyja i palityčnyja, ale i kulturnyja, uzajemnaja cikavaść z abodvuch bakoŭ pryviała da nieabchodnaści ŭłasnaj sistemy pieradačy kitajskich ułasnych imionaŭ na biełaruskuju movu biez čužoha pasrednictva.

Pavialičyć

Nie varta šukać tut palityki. Sapraŭdnaja pryčyna ŭ tym, što biełaruskaja fanietyka istotna adroźnivajecca ad ruskaj, i niekatoryja kitajskija huki biełaruskaja mova zdolnaja pieradać lepš.

Naprykład, u ruskaj movie adsutničajuć afrykaty «dz» i «dž», jakija jość u biełaruskaj. Sprabavali kali-niebudź chutka i vyrazna vymavić słova «Cziansu» ci «Czedun»? Hukaspałučeńnie «cz» u biełaruskaj movie absalutna nievymoŭnaje, jano hučyć zusim nie tak, jak pišacca. Zapisać jaho pravilna na słych jašče ciažej. Toje ž samaje tyčycca i paładyjeŭskaha «čž», jak u naźvie pravincyi Čžeczian.

Biełarus tut čuje i vymaŭlaje naturalnyja dla jaho afrykaty «dz» i «dž» adpaviedna. I, jak padkreślivajuć sami biełaruskija linhvisty-ŭkładalniki słoŭnika, mienavita jany dazvalajuć pieradać kitajskija huki z i zh značna bolš dakładna i blizka da aryhinalnaha vymaŭleńnia. Čamu tady my musim pisać zamiest ich niejkija «cz» ci «čž»?

Jašče adna fundamientalnaja chiba ruskaj transkrypcyi — ćviordaść tam, dzie kitajcy vymaŭlajuć miakkija (pałatalizavanyja) huki. Uziać chacia b kitajski skład qi. U rasijskaj sistemie Paładyja jon histaryčna pieradajecca praź litaru «c» — naprykład, u naźvie pravincyi «Cinchaj» abo horada «Čuncin». Hety huk [c] zaŭsiody ćviordy ŭ ruskaj, tamu pry dalejšym kalkavańni transkrypcyi na biełaruskuju movu atrymlivajucca hrubyja pa hučańni Cynchaj i Čuncyn, choć u biełaruskaj movie hety huk moža być i miakkim — Cinchaj, Čuncin.

Jak padkreślivajuć sami aŭtary-ŭkładalniki vydańnia, takija srodki biełaruskaj fanietyki dazvalajuć pieradać aryhinalnaje kitajskaje vymaŭleńnie kudy bolš dakładna, čym heta rabiłasia raniej.

Miescy, adkul pajšła pandemija i dzie robiać ajfony — jak ciapier ich nazyvać

U śpiecyjalnym dadatku da słoŭnika pryvodzicca ceły śpis hieahrafičnych nazvaŭ Kitaja, zapisanych zhodna z novaj sistemaj.

Paŭdniovy pramysłovy chab i adzin z najbujniejšych haradoŭ Kitaja, jaki my ŭsie viedali jak Huančžou, pa-biełarusku treba pisać jak Huandžoŭ. Miesca, adkul pa ŭsim śviecie raspaŭsiudziŭsia karanavirus, bolš nie Uchań — ciapier heta Vuchań (bo kitajski pińjiń Wuhan pačynajecca mienavita z hubnaha huku [w], jaki histaryčna apuskaŭsia ŭ ruskaj transkrypcyi). Miehapolis, dzie znachodzicca hihancki zavod Foxconn i źbirajecca bolšaść ajfonaŭ u śviecie, pa-rasiejsku pišacca Čženčžou, a pa-biełarusku fanietyčna bolš dakładnaje Džendžoŭ.

Pavialičyć

Pavialičyć

Źmieny zakranuli i nazvy pravincyj. Uschodni rehijon, viadomy svaim ekanamičnym cudam i štab-kvateraj Alibaba, pravilna pisać nie Čžeczian, a Džedźjan.

Pravincyja Cynchaj, viadomaja adnajmiennym vysakahornym vozieram, zaraz budzie pisacca Cinchaj.

A vielizarny aŭtanomny rajon na paŭnočnym zachadzie ciapier budzie pisacca Sińdźjan-Ujhurskim (zamiest raniejšaha Sińczian), što taksama bolš adpaviadaje kitajskamu maŭleńniu.

Dla składoŭ, jakija kitajcy vymaŭlajuć z prydychańniem, u biełaruskaj sistemy vykarystoŭvajecca raździalalny apostraf paśla ćviordych zyčnych. Tak hihancki horad centralnaha padparadkavańnia pobač ź Piekinam pieratvaryŭsia pravilna nie Ciańcziń, a Tjeńdziń.

Zapomnicie i narmatyŭnaje napisańnie nazvaŭ znakamitych pryrodnych abjektaŭ. Samaja doŭhaja raka Jeŭrazii ciapier aficyjna Jandzy (pa-rusku Janczy), a mahutnaja hornaja sistema — Tjeńšań (pa-rusku Tiań-Šań).

Niekatoryja nazvy zastalisia bieź źmien, abo praz tradycyjnaść, abo praz supadzieńnie biełaruskaj i ruskaj fanietyk: Piekin, Šanchaj, Huandun, Chajnań, Syčuań, a taksama raka Chuanche.

Dzińpin i Dzedun

Kali napisańnie hieahrafičnych abjektaŭ prama zamacavana ŭ dadatku da słoŭnika, to imiony palitykaŭ, histaryčnych asob i zorak u im nie pieraličvajucca. Adnak, majučy na rukach aficyjnuju narmatyŭnuju tablicu pieradačy składoŭ, možna vyvodzić ich samastojna, kab zachoŭvać adnastajnaść.

Źmieny zakranuć napisańnie imionaŭ. Ciapierašni staršynia Kitaja Xi Jinping, jaki raniej tranślitaravaŭsia praz rasijskuju kalku jak Si Czińpin, pa-biełarusku budzie pravilna pisać Si Dzińpin. Kitajski pravadyr Mao Zedong maje pisacca zhodna z vymaŭleńniem: Dzedun. Ciapierašni premjer Dziaržrady Li Qiang pavinien pisacca jak Li Ćjan (pa-rusku: Li Cian).

Staražytny kitajski fiłosaf, jaki ŭ ruskaj tradycyi pišacca Čžuan-czy, pa-biełarusku maje pisacca Džuan-dzy, a aŭtar znakamitaha traktata «Mastactva vajny» — Suń-dzy (z praciažnikam, bo kitajskaje «-zi» (子) tytuł, jaki aznačaje nastaŭnika ci mudraca).

Biełaruskija taponimy na kitajskaj movie

Jašče adno cikavaje miesca słoŭnika: jon upieršyniu zamacavaŭ napisańnie biełaruskich taponimaŭ pa-kitajsku nie z ruskaha ich napisańnia, a niepasredna ź biełaruskaha.

Histaryčna skłałasia tak, što ŭ inšyja movy, nie tolki kitajskuju, našy hieahrafičnyja nazvy prychodzili praz ruskuju. Pa-kitajsku Homiel tranślitaravaŭsia jak Gēméilì (ad rasijskaha Gomel), Hrodna — jak Géluódénuò (Grodno), a Mahiloŭ — jak Mòjíliàofū (Mogilev). 

Pavialičyć

Ciapier ža linhvisty prapanujuć inšuju transkrypcyju, jakaja abapirajecca na biełaruskaje napisańnie i vymaŭleńnie. U akademičnym słoŭniku mienavita jana pastaŭlena na pieršaje miesca jak asnoŭnaja norma, a niekatoryja staryja transkrypcyi z ruskaj dajucca tolki ŭ dužkach.

Ciapier nazva Hrodna pišacca i vymaŭlajecca pa-kitajsku jak Hèluódénà, a Homiel zapisvajecca jak Huòméilì, adlustroŭvajučy biełaruski frykatyŭny «H». Mahiloŭ zapisvajecca jak Mǎjíliàowū, sprabujučy pieradać biełaruskaje «-joŭ» na kancy. Hety ž pryncyp zakranuŭ i dziasiatki inšych haradoŭ — naprykład, Hancavičy ciapier aficyjna tranślitarujucca jak Hàncháwéiqí (zamiest rusifikavanaha Gāncǎiwéiqí).

Kitajskija studenty i navukoŭcy, jakija buduć vyvučać Biełaruś i karystacca hetym słoŭnikam, buduć zasvojvać nazvy hieahrafičnych abjektaŭ Biełarusi, jakija abapirajucca niepasredna na biełaruskaje hučańnie, biez pasrednictva inšych moŭ.

• 12
• 0
• 0
• 1
• 0
• 0
• 0
• 1