«Chaciełasia, kab kamień byŭ biełaruski». U Šviejcaryi adkryli abnoŭleny pomnik Kaściušku
17 kastryčnika ŭ šviejcarskim Zołaturnie adkryli abnoŭleny pomnik Tadevušu Kaściušku. Jaho padmurak zrabili ź biełaruskaha vałuna vahoj amal tonu, pryviezienaha ź Biełarusi. Dla restaŭracyi spatrebilisia namahańni vialikaj kamandy, pieramovy z haradskimi ŭładami i niaprostaja historyja transpartavańnia kamienia praź niekalki krain. Pra toje, čamu pomnik zapatrabavaŭ restaŭracyi, jak biełaruski vałun vieźli ŭ Šviejcaryju, «Radyjo Svaboda» pahavaryła z kiraŭnikom fondu Maryi Mahdaleny Radzivił Alesiem Sapieham, pradstaŭnikom biełaruskaj dyjaspary ŭ Šviejcaryi.
— Pomnik u Zołaturnie adkryli 21 kastryčnika 2017 hoda, praz dva dni paśla 200‑j hadaviny śmierci Kaściuški. Jon žyŭ i pamior u hetym šviejcarskim horadzie. Jak uźnikła ideja adnaŭleńnia pomnika i chto spryčyniŭsia da jaje realizacyi?
— Sam pomnik naprošvaŭsia na restaŭracyju, bo pieršapačatkova jaho pastavili ŭ niejkaj nizinie i biez padmurka. Takaja była ideja horada. Pieršyja čatyry hady horad admaŭlaŭsia razhladać heta pytańnie. I tolki dziakujučy roznym strukturam, arhanizacyjam i asobam my zmahli atrymać dazvoł na restaŭracyju.
Heta sprava nie adnaho čałavieka. Była vialikaja kamanda. U joj byli i asobnyja ludzi, i arhanizacyi. Naprykład, ambasada Šviejcaryi ŭ Minsku, byłaja ambasadarka Hanna Ehier, mer i municypalnyja słužby Zołaturna, načalnik mytnaha składa ŭ Polščy. Da hetaj historyi spryčynilisia taksama ludzi, jakija pracavali ŭ biełaruskaj ambasadzie ŭ Šviejcaryi, choć jana i nie była hałoŭnym arhanizataram, a taksama inicyjatyva Maldzis. Było vielmi šmat ludziej, jakija mahli, chacieli i dapamahali.
— Jak vyhladaje abnoŭleny pomnik? I nakolki składana było pryvieźci kamień ź Biełarusi?
— Jak kažuć, zaŭsiody ŭsio, što źviazana z Kaściuškam, robicca nie tak chutka i nie tak prosta. Heta zaŭsiody składanyja spravy. Pomnik byccam toj samy, ale vyhladaje ŭžo zusim pa-inšamu. Źjaviłasia ideja pastavić pad pomnik biełaruski vałun. Ideja była vielmi cikavaja. Spačatku my navat nie viedali, što heta budzie nastolki składana ažyćciavić. Tamu sprava zaciahnułasia, moža, na hod. Vielmi šmat prablem było z vyvazam kamienia ź Biełarusi ŭ Polšču. Na miažy taksama ŭźnikali pieraškody. Palaki, napeŭna, razoŭ piać abychodzili hety kamień, šukali, što ź im nie tak. Adpraŭlali jaho na renthien, pytalisia: «A dzie tablička, dzie napisana pra Kaściušku?»
Potym byli prablemy z dastaŭkaj u Šviejcaryju. Kali kamień zahruzili ŭ aŭtobus, vyjaviłasia, što jość prablema z nahruzkaj na piaredniuju voś. Nas spyniła šviejcarskaja palicyja. Kiroŭca parušyŭ zakanadaŭstva, i byŭ sudovy prysud sa štrafam. Tamu ŭsio było niaprosta, doŭha, na kožnym etapie my na niešta natykalisia. Ale ŭžo adychodzić ad spravy nie chaciełasia. Chaciełasia, kab kamień byŭ biełaruski, kab jon byŭ sapraŭdy ź biełaruskich paloŭ.
Ciapier jon vyhladaje vielmi pryhoža. Pa-pieršaje, pomnik staić značna vyšej. Dla jaho pabudavali placoŭku ź biełaruskaj brukavanki, kab možna było abyści pomnik, pastajać pobač, zrabić fatahrafii i ŭskłaści kvietki.
— Čamu biełarusam važna zachoŭvać pamiać pra Kaściušku mienavita ŭ Šviejcaryi, dzie jon pravioŭ apošnija miesiacy žyćcia i dzie pamior?
— Ja dumaju, dzie b našy biełaruskija hieroi ni byli, paŭsiul treba zachoŭvać hetuju pamiać. Pa-pieršaje, u nas nie tak šmat biełaruskich hierojaŭ, jakich my šanujem. Vielmi časta našymi hierojami stanoviacca nie svaje. My, biełarusy, žyviom u Šviejcaryi, tut jość mocnaja biełaruskaja supołka i inšyja biełaruskija struktury. Ja liču, što pravilna padtrymlivać pamiać nie tolki pra Kaściušku, ale i pra Marka Šahała ŭ Ciurychu, Adama Mickieviča ŭ Łazanie. Raniej my taksama padtrymlivali pamiać pra Maryju Mahdalenu Radzivił u Fryburhu. Dzie b našy biełaruskija hieroi ni byli, ich treba tam padtrymlivać i pamiatać.
— Ci słušnaje pytańnie i sprečka, kamu naležyć Kaściuška?
— Słuchajcie, ja dumaju, heta sprečka nikoli nie źniknie. I my sami ŭ hetym vinavatyja, sami biełarusy, bo my sami jaho zabylisia. Moža być, nam u niejki peŭny čas zahadali jaho zabyć. I my prosta ad jaho sami admovilisia. Ciapier vielmi ciažka viartać asobu Kaściuški ŭ naša asiarodździe, znajści jamu miesca siarod nas samich. My pryvykli ličyć, što jon polski hieroj. I ciapier vielmi ciažka zavajoŭvać dla Kaściuški miesca navat siarod nas, biełarusaŭ, nie kažučy ŭžo pra palakaŭ. Tamu važna nie spyniacca. Ja baču, što palakam dziŭna nazirać za našymi inicyjatyvami. Dla ich heta vyhladaje śmiešna. Ale baču, što z časam heta stanovicca, moža być, i tryvožnym dla ich, tamu što jany razumiejuć: my nie spynimsia.
Tadevuš Kaściuška — nacyjanalny hieroj Biełarusi, Polščy, ZŠA, hanarovy hramadzianin Francyi, kiraŭnik vyzvalenčaha paŭstańnia 1794 hoda suprać Rasijskaj impieryi. Ličycca adnym z samych viadomych u śviecie ŭradžencaŭ Biełarusi.
Kamientary