Miascovyja ŭłady atrymali daručeńnie terminova padrychtavać dakumienty na pazbaŭleńnie achoŭnaha statusu histaryčnych abjektaŭ. Patencyjna achoŭnaha statusu mohuć pazbavić i źnieści tysiačy pomnikaŭ. Na prykładzie tolki adnaho rajona bačna, što pad nož iduć amal vyklučna šlachieckija siadziby.
Telehram-kanał «Spadčyna» apublikavaŭ dakumient za podpisam namieśnika staršyni Minskaha abłvykankama Alaksandra Iljasieviča, adrasavany staršyniam rajonnych i haradskich vykankamaŭ.
U pieršym abzacy dakumienta adznačajecca, što praca viadziecca z metaj «vykanańnia daručeńniaŭ Savieta ministraŭ pa pytańni vyklučeńnia asobnych nieruchomych materyjalnych historyka-kulturnych kaštoŭnaściej». Heta pakazvaje, što skaračeńnie śpisa pomnikaŭ — centralizavanaja inicyjatyva ŭrada, a nie rašeńnie miascovych čynoŭnikaŭ.
Zhodna z dakumientam, čynoŭniki Kleckaha rajona pavinny byli da 10 žniŭnia 2026 hoda sfarmiravać pakiet dakumientaŭ dla vyklučeńnia siami histaryčnych abjektaŭ. Ad ich patrabavałasia skłaści akty abśledavańnia i apisać straty, kab jurydyčna abhruntavać nieabchodnaść pazbaŭleńnia statusu.
U pieralik na vyklučeńnie ŭ Kleckim rajonie trapili adrazu dva pomniki 2‑j katehoryi (respublikanskaha značeńnia): draŭlany kłasicystyčny pałac Radziviłaŭ u Radzivilimontach (sučasnaja vioska Čyrvonaja Zorka), pabudavany ŭ 1780‑ia hady pa prajekcie italjanskaha architektara Karła Spampani, i frahmienty falvarka Vajniłovičaŭ u Kuncaŭščynie.
Taksama pazbaŭlajucca achoŭnaha statusu 3‑j katehoryi histaryčnyja siadziby Jalenskich u Tučy, Viendorfaŭ u Hałyncy, Čarnockich u Leciašynie i Łabockich u Ciasnoŭcy. Siomy abjekt u śpisie — draŭlany šatrovy viatrak u vioscy Šajki.
Paraŭnańnie śpisa na vyklučeńnie z ahulnym Dziaržaŭnym śpisam historyka-kulturnych kaštoŭnaściej Kleckaha rajona demanstruje peŭnuju tendencyju ŭ vybary abjektaŭ.
Da źjaŭleńnia dakumienta ŭ rajonie aficyjna achoŭvałasia 30 abjektaŭ. Ź ich vykreślivajuć 7 (23%).
U rajonie naličvajecca vosiem brackich mahił i savieckich vajskovych miemaryjałaŭ — nivodny ź ich nie pazbaŭlajecca statusu. Pakul zastajucca pad achovaj usie siem abjektaŭ kultavaj architektury (pravasłaŭnyja i katalickija chramy, a taksama budynak byłoha ješybota), a taksama dva pomniki archieałohii — haradzišča i kurhanny mohilnik.
Pazbaŭleńnie statusu zakranaje amal vyklučna šlachieckija siadzibna-parkavyja kompleksy. Ź dzieviaci takich abjektaŭ u Kleckim rajonie achoŭny status hublajuć šeść. Heta značyć, što rajon adnym rosčyrkam piara stračvaje dźvie traciny svajoj histaryčnaj siadzibnaj spadčyny.
Cikava, što nie abaraniaje ad vyklučeńnia navat status 2‑j katehoryi kaštoŭnaści, heta značyć pomnika respublikanskaha značeńnia, jaki maje histaryčnaje i kulturnaje značeńnie dla ŭsioj krainy. U rajonie było ŭsiaho try abjekty 2‑j katehoryi — carkva ŭ Hałyncy, kompleks u Radzivilimontach i falvarak u Kuncaŭščynie. Dva apošnija sa śpisu płanujuć vyklučyć.
Hetaja biesprecedentnaja začystka adbyvajecca na fonie taho, što biełaruski pieralik pomnikaŭ i tak mizerny ŭ paraŭnańni z susiednimi krainami. Jak my pisali raniej, u Dziaržaŭnym śpisie Biełarusi naličvajecca ŭsiaho kala 5600 abjektaŭ (ź jakich realnych histaryčnych budynkaŭ — trochi bolš za 3000). Dla paraŭnańnia, u nievialikaj Litvie pad achovaj znachodzicca zvyš 26 tysiač abjektaŭ, a ŭ Polščy — kala 80 tysiač u prestyžnym śpisie i bolš za paŭmiljona ŭ zvyčajnym, jaki pa svaim charaktary mała čym adroźnivajecca da biełaruskaha Dziaržśpisu. Adnak biełaruski śpis nie prosta nie pašyrajecca, jaho ŭvieś čas imknucca skaracić abo prynamsi nie dać dadać novyja abjekty.
Zahubić, kab śpisać
Dla taho kab jurydyčna abhruntavać vyklučeńnie abjekta ź Dziaržaŭnaha śpisa, čynoŭnikam nieabchodna dakazać stratu im histaryčnaj kaštoŭnaści abo fizičnaje razbureńnie pry niemahčymaści navukovaha adnaŭleńnia. Adnak hetaje razbureńnie čaściej za ŭsio źjaŭlajecca vynikam śviadomaha šmathadovaha biaździejańnia samich uładaŭ.
Naprykład, draŭlany šatrovy viatrak u vioscy Šajki, jaki znachodziŭsia pad achovaj dziaržavy amal čatyry dziesiacihodździ (z 1987 hoda), abrynuŭsia ad sparachniełaści ŭ lipieni 2025 hoda, bo za hety čas miascovyja ŭłady, na čyim bałansie znachodziŭsia pomnik, nie zrabili litaralna ničoha, kab jaho zachavać.
Padobna situacyja adbyłasia i ź siadzibnym domam Łabockich u Ciasnoŭcy. U 2017 hodzie abrynuŭsia kłasicystyčny porcik na hałoŭnym fasadzie siadziby, ale ni da taho, ni paśla incydentu, miascovyja čynoŭniki znoŭ nie zrabili ničoha. Ciapier vynik ich biaździejnaści stanie farmalnaj padstavaj dla źniaćcia achoŭnaha statusu.
Heta tolki prykłady, kali razvaliłasia «samo», ale jość prykłady, kali hetamu razbureńniu dapamahali. U 2021 hodzie miascovyja haspadarniki bieź pieraškod źnieśli niekalki budynkaŭ XIX stahodździa i śpiłavali 52 drevy ŭ histaryčnym parku ŭ Radzivilimontach, bo miežy achovy, raspracoŭku jakich miascovyja ŭłady musili zakazać u śpiecyjalistaŭ, nie byli raspracavanyja i zaćvierdžanyja.
Zhodna z zakanadaŭstvam, daviadzieńnie historyka-kulturnaj kaštoŭnaści da razbureńnia źjaŭlajecca kryminalnym złačynstvam. Ale kab nie vyjści na samich siabie pry pošuku vinavatych, najlepšaje vyjście — pazbavić achovy toje, što svaimi ž rukami daviali da ručki.
Raniej chacia b sprabavali pierakłaści adkaznaść na naiŭnaha inviestara, jaki zhadzicca na adnaŭleńnie ruin za ŭłasnyja hrošy. Tak siadzibu Jalenskich u Tučy kanca XVIII stahodździa nieadnarazova biezvynikova vystaŭlali na aŭkcyjon za 1 bazavuju vieličyniu. Ciapier znajšoŭsia sposab praściej.
Što adbyvajecca paśla pazbaŭleńnia statusu
Vyklučeńnie ź Dziaržaŭnaha śpisa, hetaksama jak i aficyjnaja admova ŭ nadańni statusu, faktyčna źjaŭlajecca śmiarotnym prysudam dla histaryčnaha abjekta ŭ Biełarusi. Praktyka pakazvaje, što za adpaviednym rašeńniem imhnienna idzie praca buldozieraŭ.
U 2021 hodzie ŭ vioscy Dvor-Homiel Połackaha rajona miascovyja ŭłady źnieśli draŭlanuju siadzibu Arlickich adrazu paśla taho, jak abłasnaja rada pa pytańniach historyka-kulturnaj spadčyny pryniała rašeńnie ab «niedastatkovaści padstaŭ» dla nadańnia budynku achoŭnaha statusu, niahledziačy na toje, što taja ž rada rekamiendavała miascovym uładam zachavać histaryčny abjekt.
Jašče bolš aburalny vypadak adbyŭsia z zaharadnaj rezidencyjaj unijackaha mitrapalita Siestranceviča ŭ mahiloŭskim Piačersku, jakaja paźniej stała psichijatryčnaj balnicaj. U 2000‑ia hady pa inicyjatyvie miascovych uładaŭ kompleks byŭ pazbaŭleny statusu historyka-kulturnaj kaštoŭnaści, paśla čaho bolšaść histaryčnych karpusoŭ chutka źnieśli i rasčyścili placoŭku.
Letam 2026 hoda ŭ Minsku pačali znos korpusa balnicy pa vulicy Pietrusia Broŭki, 5, sprajektavanaha pad kiraŭnictvam francuzskaha architektara-madernista Andre Lursa. Ułady damahlisia vyklučeńnia budynka sa Śpisa, niahledziačy na jaho dobry stan. Farmalnuju padstavu dla pazbaŭleńnia statusu zabiaśpiečyli łajalnyja akademiki, jakija padpisali patrebnaje Saŭminu zaklučeńnie ab «stracie kaštoŭnaści».
Navat kali histaryčnyja budynki źjaŭlajucca častkaj siadziby i stvarajuć jaje niepaŭtornaje atačeńnie, ale farmalna nie ŭniesieny ŭ Śpis asobnym radkom, ich źniščajuć jak zvyčajnyja zaniadbanyja savieckija baraki. Tak u kancy 2023 hoda ŭ Vialikaj Lipie Niaśvižskaha rajona byŭ całkam źniesieny haspadarčy dvor pry siadzibie Abuchovičaŭ. Achoŭnaha statusu jon nie mieŭ, a miežy samoj siadziby nie byli zaćvierdžanyja.
A ŭ minułym miesiacy Dziaržynski rajvykankam šukaŭ tych, chto vykupić reštki ŭnikalnaha kłasicystyčnaha chrama Śviatych Piatra i Paŭła 1836 hoda ŭ vioscy Starynki z adnoj umovaj — novy ŭłaśnik musić całkam źnieści histaryčny abjekt, jaki dahetul nie maje statusu historyka-kulturnaj kaštoŭnaści.
Tak što los tych abjektaŭ, jakija buduć pazbaŭlenyja ŭ ramkach hetaj hłabalnaj čystki, pradvyznačany zahadzia — ich prosta nie stanie.
Praciah baraćby z «polskaj akupacyjaj»?
Paśla palityčnaha kryzisu 2020 hoda biełaruski režym apynuŭsia ŭ tatalnaj zaležnaści ad Rasii. U abmien na ekanamičnuju i siłavuju padtrymku spatrebiłasia poŭnaja sinchranizacyja z rasijskimi impierskimi naratyvami. Lubaja samastojnaja, dasavieckaja, jeŭrapiejskaja historyja Biełarusi — zaviazanaja na Vialikim Kniastvie Litoŭskim i Rečy Paspalitaj — pačała razhladacca jak patencyjnaja krynica niełajalnaści i pryčyna pa jakoj biełarusy nie atajasamlajuć siabie z Rasijaj. Siońniašniaja palityka biełaruskich uładaŭ sintezuje ŭ sabie roznyja płasty varožaści da ŭsiaho «polskaha», pad jakim razumiejecca ŭsio nierasijskaje.
Pa-pieršaje, heta spadčyna Rasijskaj impieryi, jakaja paśla padziełaŭ Rečy Paspalitaj na praciahu ŭsiaho XIX stahodździa žorstka dušyła lubyja prajavy «polskaści» i katalictva, jakoje taksama ličyłasia polskaj vieraj, na dałučanych terytoryjach. Pa-druhoje, heta savieckaja ideałahičnaja traŭma. Dla balšavikoŭ Polšča była hałoŭnym idejnym voraham na zachadzie, jaki ŭ 1920 hodzie paśpiachova adbiŭ nacisk Čyrvonaj armii i zaniaŭ pałovu Biełarusi. Nievypadkova ŭ 2023 hodzie ŭłady prymusili zafarbavać rośpis z Varšaŭskaj bitvaj u kaściole ŭ Sołach. Paźniej mienavita Polšča adnoj ź pieršych samastojna skinuła jarmo savieckaj ideałohii, zapuściŭšy łancuhovuju reakcyju raspadu ŭsiaho Uschodniaha błoka. Urešcie, hetyja staryja impierskija i savieckija fobii nakłalisia na padziei 2020 hoda, kali Polšča stała centram biełaruskaj palityčnaj emihracyi i najbolš paśladoŭnym pravadnikom žorstkich ekanamičnych i piersanalnych sankcyj Jeŭrasajuza suprać biełaruskaha režymu.
Usia jeŭrapiejskaja tradycyja Vialikaha Kniastva Litoŭskaha va unii z Polskim Karaleŭstvam, a paśla i Rečy Paspalitaj pačała razhladacca jak krynica patencyjnaj niełajalnaści. Aficyjny start pierapisvańniu historyi daŭ asabista Alaksandr Łukašenka 6 studzienia 2022 hoda na naradzie pa pytańniach «histaryčnaj palityki». Jon zajaviŭ, što da 2020 hoda ŭ krainie było «zanadta šmat partretaŭ polskaj i litoŭskaj znaci», i mienavita heta pryviało da pratestaŭ. Była sfarmulavana ideja padavać pieryjad Rečy Paspalitaj u padručnikach i muziejach «polskaj akupacyjaj i etnacydam biełarusaŭ».
Epocha VKŁ była apisana jak pryvatyzavanaja sučasnymi litoŭcami, ale pry hetym usia miascovaja arystakratyja była vyviedziena z paniaćcia «biełaruskaha naroda». Ich pryraŭniali da kałanizataraŭ, jakija «mianiali biełarusaŭ na sabak».
Adzinymi biaśpiečnymi histaryčnymi pieryjadami byli pryznanyja Staražytnaja Ruś, znachodžańnie ŭ składzie Rasijskaj impieryi i, jak finał farmiravańnia nacyi, — saviecki pieryjad i Vialikaja Ajčynnaja vajna.
Spačatku pa krainie prajšła chvala razbureńniaŭ pomnikaŭ žaŭnieram Armii Krajovaj. Paśla źmiena histaryjahrafičnaj paradyhmy zapatrabavała i pierapisvańnia nacyjanalnaha panteonu.
Hałoŭny ŭdar prypaŭ na kiraŭnikoŭ antyrasijskich paŭstańniaŭ XVIII—XIX stahodździaŭ — Tadevuša Kaściušku i Kastusia Kalinoŭskaha, taksama zakranuła i dziejačaŭ biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu kanca XIX — pačatku XX stahodździaŭ, značnaja častka jakich naležała da katalickaj šlachty abo katalickaha duchavienstva, što dla biełaruskich uładaŭ raŭnaznačna «palakam», jaki chacieli adarvać Biełaruś ad Rasii.
Tak, u dziaržaŭnych miedyja, z vusnaŭ prapahandystaŭ i praŭładnych historykaŭ pačaŭ sistematyčna ŭkaraniacca naratyŭ, što Kalinoŭski nie revalucyjanier-demakrat, jak ličyła savieckaja histaryjahrafija, a «polski teraryst» i «relihijny fanatyk», jaki nibyta stvaraŭ rasstrelnyja kamandy i vyrazaŭ pravasłaŭnaje sialanstva, što nie chacieła vajavać za intaresy Varšavy. Dadatkovym tryhieram stała stvareńnie va Ukrainie Pałka imia Kalinoŭskaha, što dazvoliła prapahandzie źviazać imia histaryčnaha dziejača z sučasnym uzbrojenym supracivam. A Kaściuška staŭ vyklučna «patryjotam Polščy», paražeńnie paŭstańnia jakoha i padzieły Rečy Paspalitaj dazvolili zachavacca biełarusam jak narodu.
U 2023 hodzie kala čyhunačnaha vakzała ŭ Hrodnie źnieśli pomnik paŭstancam 1863 hoda. Praz hod z budynka Novaha zamka źnikła šylda ŭ honar paŭstańnia 1794 hoda. U abodvuch vypadkach ułady rabili vyhlad, što nie majuć nijakaha ŭjaŭleńnia pra los miemaryjalnych znakaŭ. U kancy taho ž hoda jašče adzin pomnik źnik u vioscy Słabodka Astravieckaha rajona.
U mai 2025 hoda ŭ Małych Siachnovičach tajemna prybrali biust Kaściuški i ekspazicyju pra hieroja ŭ miascovym muziei.
U 2024 hodzie ŭ Kobrynie pierajmienavali vulicu Kalinoŭskaha, a taksama anansavali źmienu nazvy adnajmiennaj vulicy ŭ Minsku. Himnazii ŭ Śvisłačy, jakaja nasiła imia Kalinoŭskaha, prysvoili imia savieckaj padpolščycy.
Uśviedamlajučy, što jeŭrapiejskaje minułaje zastajecca papularnym u hramadstvie, režym pačaŭ cisk na śfieru kultury i turyzmu. Usio, što źviazana sa šlachtaj, aŭtamatyčna pryraŭnoŭvajecca da «prapahandy palščyzny».
Ckavańnie z boku praŭładnych prapahandystaŭ źviedaŭ papularny park historyi «Suła». Im nie spadabałasia prapahanda «polskaha składnika našaj historyi», zhadki jezuitaŭ, usłaŭleńnie šlachty i karala Stefana Batoryja, jaki tryumfalna pieramoh rasijskaha tyrana Ivana Žachlivaha ŭ Livonskaj vajnie. Pakazalna, što ŭ vyniku jurydyčnaja asoba «Sialanskaja (fiermierskaja) haspadarka «Vialikaje kniastva Suła» źmianiła svaju nazvu na «Sialanskaja (fiermierskaja) haspadarka «Kraina Skarbaŭ».
Sioleta taksama admianili fiestyval-rekanstrukcyju «Naš Hrunvald» — pieramoha abjadnanaha vojska VKŁ i Polščy bolš nie ŭpisvajecca ŭ dazvoleny kanon.
Na fonie hetaj antynacyjanalnaj palityki, dzie ŭsio nierasijskaje abvieščana polskim, a značyć prama varožym, pazbaŭleńnie achoŭnaha statusu šlachieckich siadzib vyhladaje ŭžo nie stolki cyničnym dbańniem pra dobruju spravazdačnaść, kolki praciaham ideałahičnaj začystki Biełarusi ad lubych prykmiet inakšaści.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
Kamientary