Siarhiej Pulša. Razmaŭlaju pa-biełarusku: Kronika ŭdałaha eksperymentu

 Siarhiej Pulša. Razmaŭlaju pa-biełarusku:

Kronika ŭdałaha eksperymentu

“Siońnia kładziemsia spać. Zaŭtra razmaŭlajem tolki pa-biełarusku i ŭsiudy pa-biełarusku”, – zdavałasia b, što praściej? Było b prosta, kab ja nia byŭ u svaim kole “narmalnym pacanom”. I voś usie — znajomyja, siabry — raptam (raptam!) pačujuć mianie na “niezaležnaj” movie. Usie viedajuć majo staŭleńnie da kultury, Radzimy j palityki, maje pierakanańni i narmalna ich prymajuć. Ale jak jany pahladziać na mianie, kali ja pačnu pavodzić siabie ščyra adpaviedna maim (dy j ichnym) teoryjam? Kali ja pačnu zamacoŭvać teoryju praktykaj — havaryć pa-biełarusku?

Karaciej, zaŭtra, nie (na hadzińniku dźvie chviliny na pieršuju), užo siońnia razmaŭlajem pa-biełarusku.

Treba padrychtavać paru varyjantaŭ adkazu na pytańni kštałtu “A čamu heta ty raptam pa-biełarusku?” Varjackaja sytuacyja: čałaviek pavinien tłumačyć, čamu jon razmaŭlaje na rodnaj movie. Čamu čałaviek nahami chodzić? Nu, prosta padabajecca mnie!

Susieda pa internacie, na žal, niama. Dzień pačynajecca ŭ hramadzkim transparcie. Maŭču, pakul aŭtobus, mocna rochknuŭšy, nie spyniajecca siarod darohi. Kiroŭca biehaje siudy-tudy, potym adčyniaje dźviery. Dalej nia jedziem. Babulka pobač pytajecca: “A što, dalej nia jdzie?” “Nie, dalej nia jedziem”, – kažu ja, cisnučysia da vychadu.

U nastupnym aŭtobusie sutykajusia z adnakurśnicaj. Pa-biełarusku razmaŭlajem ni ab čym. Ludzi vakoł ci nia čujuć, ci robiać vyhlad, što nia čujuć, a ja, mašynalna padtrymlivajučy razmovu, dumaju.

Raniej u našaj fakulteckaj hrupie było čatyry dziaŭčyny, jakija razmaŭlali pa-našamu. Adna razmaŭlaje dahetul, na jaje nie paŭpłyvaŭ navat rasiejskamoŭny muž, ale jana ŭžo na zavočcy. Dźvie zaraz źviartajucca da ŭsich pa-rasiejsku. Adna, jak i ja, dźviuchmoŭnaja. Hetaja taksama kaliści była biełaruskamoŭnaj, a zaraz ja, zdajecca, prosta prymušaju jaje “razmaŭlać na narmalnaj movie”. Moža, heta abyjakavy stan hramadztva miarćvić navat biez ahresii? Ty prosta soŭkaješsia ŭ im, jak u viazkim, lipučym, ślizkim, śmiardziučym ružovym kisiali. I paŭsiul, jak u ścianu, tykaješsia ŭ maŭčańnie i ŭ čužuju movu. Nie paraŭnoŭvaju heta ź isnavańniem u zamiežžy biaź viedańnia movy krainy-haspadyni – nikoli nia byŭ.

Razmaŭlaju na fakultecie ź biełaruskamoŭnaj zavočnicaj i idu da “šyrokich kołaŭ hramadzkaści”.

Praź dźvie hadziny dumka: jany što, usprymajuć movu jak moj čarhovy prykoł? Durań, ja sam pryvučyŭ, što ja prykalist i ŭvieś čas vykidvaju niejkija farteli. Ciapier prablema, jak davieści im, što mova — heta surjozna? Navat nichto nie pytajecca: “A što heta ty raptam pa-biełarusku?” A ja b im tak adkazaŭ!

“Pierieviedi, požałujsta, s rodnoho jazyka na normalnyj”, – heta ščyraja rasiejskamoŭnaja susiedka, jakaja mianie inšym časam prosta nie razumieje. A pa movach u jaje ŭ zalikoŭcy nia trojki, jak u mianie. I ja joj budu pierakładać? Nie, rodnaja, ty ŭžo darosłaja, pryzvyčajvajsia da polikulturnaści, hetaja zvyčka tabie spatrebicca.

Kaniec druhoj pary. Adčuvajecca niejkaja vuzinia asiarodku znosinaŭ. Raniej ja hetaha nie zaŭvažaŭ, ale amal usie fakulteckija razmovy zvodziacca da žartaŭ i prapanovaŭ pajści na piva zamiest zaniatkaŭ. Surjozna i hruntoŭna tut nie razmaŭlajuć. Varta było źmianić movu, kab zaŭvažyć choć heta.

Pierapynak. Padychodzić biełaruskamoŭnaja raniej dziaŭčyna, źviartajecca da mianie pa-rasiejsku. Adkazvaju pa-biełarusku. Navat źbiantežyŭ. Razmova tak ža jdzie dalej, ale, zdajecca, dzieŭka pačuvajecca nijakavata. Moža, tamu, što jana ŭžo amal nikoli nie razmaŭlaje pa-biełarusku?

Kala telefonu na rodnym žurfaku: “Jak pryhoža ty razmaŭlaješ pa-biełarusku!” Sam znaju, što pryhoža.

Metro. Jedu na 10-ja uhodki BNF. Adnakurśnica (što heta siońnia adnyja dziaŭčyny traplajucca?), jakuju ja niejak suciašaŭ, kali jana pierapiła. Z hetaha času jana ličyć mianie “paradačnym”, a ja ž nasamreč značna horšy. Adčuvaju siabie niajomka: jana zvykła čuć mianie pa-rasiejsku, bačna, što joj prychodzicca pierakładać u hałavie. Zdajecca, jana robić heta dobra.

Frontaŭski sejšn. Ničoha cikavaha, tam usie tak razmaŭlajuć.

Telefanuju baćkam u Homiel pa-rasiejsku. Eksperymentavać ź imi nie mahu. Nastupnym razam papiaredžu i tady pierajdu.

“Baton i połovinu chleba” – u kramie. Z žacham łaŭlu siabie: što ja kažu... Nia treba vyniatkaŭ, inakš pačnieš dumać pa-rasiejsku, i ŭvieś tvoj biełaruskamoŭny dzień pojdzie na fih. Navat kali potym schopišsia pa-biełarusku, heta ŭžo nie apraŭdańnie, słova nie vierabiej. Treba znoŭ pačynać usio spačatku.

Jedu ŭ internat. Zaŭtra pavinien pryjechać siabar-susied. “Siońnia kładziemsia spać. Zaŭtra znoŭ razmaŭlajem pa-biełarusku”.

Metro, tralejbusy, kamercyjnyja šapiki, kramy, pošta... “Hramadztva” da niazvykłaj movy stavicca bolš čym talerantna. Prynamsi, mienčuki. Ja dumaŭ, što najbolšyja składanaści ŭźniknuć ź nieznajomymi ludźmi, było cikava, jak jany ŭsprymuć vietlivaje, ale pravakacyjnaje “kali łaska!”. Ludzi na vulicy razumiejuć i nie ździŭlajucca, pytańni ŭźnikajuć tolki ź bližejšym kołam, siabrami, svajakami.

Čamu b nam usim nie pračnucca i nie pačać razmaŭlać pa-biełarusku? Zadavać biełaruskija pytańni, čuć biełaruskija adkazy. Nam nichto nie pieraškadžaje, paśla biełaruskamoŭnaha dnia heta razumieješ. Treba pracavać pierš-napierš nad saboju, a pracavać nad saboju ludzi vielmi nia lubiać. Asabliva hetaha nia lubiać mužčyny, bo žančyny choć farbavacca pryzvyčailisia.

“Zaŭtra znoŭ razmaŭlajem pa-biełarusku”. Pierachodzić na biełaruskuju movu zaraz i raptam, “u razmovie ź ludźmi” – voś čaho rabić nia varta: zanadta składana adrazu kantralavać siabie, nia źmiešvać rasiejskuju j biełaruskuju movy, bo šmatlikija pamyłki prymušajuć kampleksavać. Značna lahčej pačynać biełaruskuju movu zranku, “z paniadziełka”, vyznačyŭšy kankretny termin. Heta ŭsio roŭna, što kinuć palić – toje ž zachapleńnie kožnym novym pražytym dniom. Razumieješ, jakaja fajnaja ideja – Dzień biez čužoha słova.

A ŭsio ž biełaruskaja mova pašyrajecca, i praces hety kocicca śniežnym komam. Prynamsi, u 1995-m hodzie ja nia čuŭ stolki biełaruskaha słova na dvare, kolki zaraz (ci heta koła siabroŭ źmianiłasia?). A.H. svajoj ekanamičnaj palitykaj zrabiŭ biełaruskuju movu navat papularnaj. Luby jaje nośbit zaraz usprymajecca nie jak “nacyjanalist”, a jak čałaviek, jaki supraćstaić toj palitycy, jakaja pryviała da sumnaje realnaści.

Atačeńnie ciapier stavicca da biełaruskamoŭnaha pryjazna, za vyniatkam tych vypadkaŭ, kali treba niešta zrazumieć ci ŭ niešta ŭdumacca, abo kali jon vystaŭlajecca, pavodzić siabie “bieskulturna”. Voś tady niekatoryja zhadvajuć pra toje, što “ŭ nas u respublicy dźviuchmoŭje”. Tak, tak, mienavita “dźviuch”, — piareču im. Takija nudziły biasškodnyja, jak biasškodnyja i adnosna ahresiŭnyja prychilniki Laksandra Ryhoraviča, zbolšaha pensijanery. U horšym vypadku abłajuć nacyjanalistam. Niebiaśpiečnyja inšyja — tyja, chto viedaje, ź jakoha boku ŭ buterbrodzie masła, ale kamu prosta nia chočacca vučycca biełaruskaj, chacia anhielskuju jany vyvučajuć z zadavalnieńniem. Mienavita jany pačynajuć sprečki vakoł samoj patrebnaści movy: “Kińcie! Što vy nosiciesia z svajoju movaj! Narod vas nie razumieje, i ŭsio adno razmaŭlaŭ, razmaŭlaje i budzie razmaŭlać tut pa-rasiejsku, bo rasiejskaja mova tut była spradvieku i naviek budzie! Nia psujcie ludziam słych, nie napružvajcie im mazhi, razmaŭlajcie, jak usie!” Možna razhubicca, jak hublaješsia zaŭsiody, kali apelujuć da “narodu”. Ja znajšoŭ dla siabie nieahresiŭny adkaz: “Chłopča (dziaŭčynka – u zaležnaści), a nie zdajecca tabie, što hod hetak sto ź niečym tamu toje samaje kazali j Kastusiu Kalinoŭskamu?” Kalinoŭskaha pavažajuć usie: sprečak bolš nie ŭźnikaje. Kastuś – aŭtarytet dla ŭsich, niezaležna ad “biełaruskamoŭnaści”, pryčym “toje samaje” jamu kazali stopracentova.

“Narod” usio vydatna razumieje. Słovy “iak pryhoža razmaŭlaješ pa-biełarusku” čuješ nieadnarazova. Napiarod padrychtujciesia da kamplimentaŭ. Da taho ž uvohule, narod – heta ja.

Bačyš na sabie adno: čym bolš razmaŭlaješ pa-biełarusku, tym bolšym nacyjanalistam staješ. Zaraz u škołach i VNU biełaruskaja mova vykładajecca, jak zamiežnaja. Raz užo my nia zdoleli ŭ 1992—1994 raspracavać i pryniać “narmalnaje navučańnie”, treba zmahacca za svaje prahramy TOEFL. A “biełaruskaja jak rodnaja” ž dasiahajecca tolki ŭ pracesie razmovy.

Paśla svajoj moŭnaj praktyki ja pračytaŭ ahitacyjny artykuł Sieviarynca ŭ hazecie “Imia”. Moj asabisty dośvied: čym bolš razmaŭlaješ pa-biełarusku, tym bolš biełaruskaja mova padabajecca. Nazad, u niamoje bałota, nia chočacca. Frazu “Parazmaŭlajcie – vam spadabajecca!” možna vyłučyć jak reklamny deviz. Darečy, nia bačyŭ nivodnaha biełaruskamoŭnaha čałavieka, jaki b byŭ nieadukavany. Biełaruskamoŭnaść sama pa sabie ŭžo vystupaje, jak pakazčyk intelektu.

Čamu čałaviek pačynaje razmaŭlać pa-biełarusku mienavita ciapier? Pryčyna ŭ kožnaha svaja. Niechta padkreślivaje svaju apazycyjnaść siońniašniaj uładzie. Niechta nie žadaje być padobnym na ahidnyja tvary TB. Ci prosta “padabajecca mova mnie!” Mnie dyk adnojčy zakarcieła pabačyć son na biełaruskaj movie. Son pa-biełarusku – heta ž son!

Siarhiej Pulša

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0