Žan Vanjo. Miesca słabych u dušy sučasnaha śvietu

Žan VANJO

Miesca słabych u dušy sučasnaha śvietu

U čym hłybinny sens isnavańnia razumova adroznych («razumova adstałych») ludziej? Ci jość u ich svajo miesca ŭ hramadztvie i ci nia majuć jany svajoj roli ŭ historyi raźvićcia cyvilizacyi? Z takimi pytańniami sutykajecca toj, chto stała pracuje z hetaj katehoryjaj ludziej, i takija ž pytańni ŭźnikali ciaham usioj historyi čałaviectva. Prykładam, Platon i Arystotel śćviardžali, što kaleku treba zabivać u malenstvie, bo čałaviek, jaki nia zdolny racyjanalna myślić abo efektyŭna pracavać, nia maje prava isnavać uvohule. Nia varta marnavać čas i hrošy na dohlad.

Dla bolš duchoŭnych kulturaŭ charakternaje inšaje staŭleńnie. U mnohich relihijnych cyvilizacyjach (i ŭ staražytnym Kitai) razumova adroznaha čałavieka ličyli nabližanym da zvyšnaturalnych siłaŭ, pasiarednikam pamiž čałaviectvam i bahami.

Miž hetymi polusami mieścicca zachodniaja humanitarnaja tradycyja, zhodna ź jakoj razumova adroznaha čałavieka nia śled zabivać, ale jon nia jość i istotaj, nabližanaj da Boha. Heta čałaviek, ale niapoŭny, defektny, adstały. Tut da takoha čałavieka staviacca jak da dziciaci, da «dziciaci» da skonu. Jaho nia treba źniščać fizyčna, jamu treba stvarać prymalnyja ŭmovy, znajści jaki zaniatak. Mahčyma, ź ich možna navat mieć niejkuju karyść. Asobnyja chvoryja na syndrom Daŭna absłuhoŭvajuć stanki j atrymlivajuć prystojnuju zarpłatu. Ale ci dastatkova aceńvać u adroznym čałavieku tolki zdolnaści da pracy, bačyć u im rabotnika, chaj sabie j nie zusim paŭnavartasnaha? Heta pytańni filazofskija, i słušnaść kožnaj pazycyi nie padlahaje dokazu ŭ pryncypie. Chto dakaža, što razumova adrozny — nie zusim čałaviek? Chto zmoža dakazać, što jon nia maje vartaści ŭ vačach Boha?

Na maju dumku, isnuje čaćvierty šlach. Biezumoŭna, razumova adrozny čałaviek mnoha «zhubiŭ» z hledzišča navukovych i racyjanalnych mahčymaściaŭ, praktyčnaha rozumu. Racyjanalnaje «ja» nieabchodnaje asobie, kab stać aktyŭnym členam hramadztva. Ale ž čałaviek jość nia tolki hramadzkim stvareńniem, jakoje vymušana bicca za miesca ŭ śviecie i svaju biaśpieku. Heta jašče j žyvaja istota, jakaja choča lubić sama i kab jaje lubili taksama, choča žyć u kantakcie ź inšymi. Dla aktyŭnaha čalca hramadztva nieabchodnaje mocnaje «ja». Ale dla stasunkaŭ z druhimi asobami patrebnyja inšyja jakaści. Vyklikać zachapleńnie i być lubimym — roznyja rečy.

Siarod nas jość ludzi talenavityja, jakija ŭmiejuć dobra dziejničać, kiravać. Ale ich sercy niby miortvyja: jany nia ŭmiejuć spačuvać. Jany dasiahnuli niezaležnaści j samastojnaści, ale adkinuli častku samich siabie, bo zhubili zdolnaść naładžvać hłybokuju suviaź ź inšym čałaviekam. Jany tolki padparadkoŭvajuć. Sens takoha žyćcia — adčuvać svaju pieravahu.

I jość inšy typ ludziej. Niahledziačy na razumovyja j techničnyja zdolnaści, ich sercy nie zastyli, jany ŭmiejuć trymać kantakt ź inšaj asobaj i spačuvać. Ich adkrytyja, prazrystyja sercy pramieniać ciapło i dabryniu. Hetyja hałoŭnyja vartaści čałaviečaj dušy tojacca nie ŭ racyjanalnym «ja», a ŭ hłybiejšym, časta patajemnym «ja». Takim čynam, u čałavieku žyvuć nia tolki śviadomaść rozumu, ale j śviadomaść lubovi, jakaja adkryvaje jaho inšym ludziam.

U adroznaha rozumam śviadomaść lubovi našmat jarčejšaja, čym u inšych, nastolki bolš raźvitaja, nakolki mienš raźvitaja śviadomaść racyjanalnaja. Jon raźvivajecca nie ŭ nakirunku stvaralnaści, a ŭ sfery družby. Adrozny rozumam całkam daviaraje inšym, heta čałaviek naiŭny, i tym časta j pryciahvaje. Jaho pieršaja reakcyja — nia krytyka, a davier. U śviecie, dzie kirujuć abyjakavaść i nianaviść, hety klič lubovi asabliva kaštoŭny. Adroznyja rozumam vałodajuć nie racyjanalnaj svabodaj vybaru, ale svabodaj być saboju. Heta istota, jakaja choča nia stolki prajavić siabie, kolki prosta być, jakaja zdolnaja być čułaj, umieć zachaplacca.

Adnak pakolki jon pačuvaje siabie niaŭpeŭniena, dyk kali jamu pahražaje niebiaśpieka, śviadomaść lubovi chavajecca, mocny strach vyciaśniaje jaje. Nivodzin čałaviek nia zdolny zastavacca ŭ takim stanie, i jon albo stanovicca ahresiŭnym, albo patanaje ŭ ciemry nieŭśviadomlenaha. Specyjalisty, jakija zajmajucca z adroznymi ŭ špitalach, dzie defektyŭnych ludziej mnoha i dzie śviadomaść lubovi nia moža raźvicca, adznačajuć vyklučnuju słabaść chvorych. Jana prajaŭlajecca ŭ niežadańni žyć, schilnaści da ahresii, niastrymnym apetycie j inš.

Zatoje toj, chto žyvie ŭ ludzkich, zdarovych umovach, dzie jaho pavažajuć, lubiać jak niepaŭtornuju istotu, što maje svaju kaštoŭnaść — toj adčuvaje svaju słabaść inakš. Jana dapamahaje raźvivać śviadomaść lubovi, vyjaŭlaje zdolnaść prynieści čystuju i radasnuju achviaru, i tamu stvaraje siabroŭskuju atmasferu.

U śviecie, jaki ŭsio bolej kamianieje, u jakim ludzi vymušanyja bolš intensyŭna pracavać, kab pavialičyć svaju majomaść, u jakim nie pavažajucca sardečnyja paryvańni, adroznyja rozumam zajmajuć svajo asablivaje miesca. Jany majuć čas, kab pryhladacca, zachaplacca, lubić — jany niby ŭvieś čas nahadvajuć ab vartaści braterstva. Ich isnavańnie — znak, što mir, radaść, ščaście nia jość vynikam tolki pracy j nie zaležać ad bahaćcia. Hetyja ludzi sami saboju jość zaściarohaj: kali čałaviek nie skarystoŭvaje ŭsie svaje žyćciovyja siły, svaje zdolnaści dziela stvareńnia spraviadlivaha braterskaha śvietu, dyk śviet uvohule spynić isnavańnie j spaŭzie ŭ prorvu strachu, baraćby j ahniu.

Adnak jašče ŭ bolšaj stupieni adrozny rozumam jość vyklikam dla nas. Jaho słabaść, čyścinia, davierlivaść (kali jon isnuje ŭ spryjalnych umovach) zaklikajuć tych, u kaho ŭłada, da prajavy dabryni. Słaby čałaviek maje pryciahalnuju siłu, i kali ty nie davioŭ siabie da skrajniaj abyjakavaści, nielha nie reahavać na jaho luboŭ. Mienavita słabyja ŭ stanie razburyć mur, jaki my ŭźviali vakoł svaich sercaŭ z-za bojazi druhoha čałavieka.

Takaja rola słaboha ŭ hramadztvie i raźvićci śvietu: jon nahadvaje pra kaštoŭnaść sardečnych braterskich dačynieńniaŭ, nie dazvalaje hramadztvu skamianieć u asiarodku technicyzmu j chałodnaj racyi. Kali my zastaniemsia abyjakavymi da hetaha pokliču słabych istot — baraćba budzie doŭžycca, heta budzie honka hvałtu, zbroi, najskładaniejšych technalohijaŭ. Kali ž hramadztva i kožny čałaviek asobna zamiž zmahańnia za ŭładu i słavu zaŭvažać kaštoŭnaść słabych i zachočuć dapamahčy im, naša isnavańnie sydzie sa šlachu raspadu na šlach adzinstva. U zdolnaści lubić i adkazvać na luboŭ my ŭsie roŭnyja. Niaŭžo ž my nastolki zadavolenyja saboju, što nia ŭzdymiemsia suprać niespraviadlivaści? Niaŭžo my pačuvajemsia takimi bahatymi dy ŭzvyšanymi, što nie pačujem kliču słabych?

Pierakłała z francuskaj
Śviatłana Piačkova

Žan Vanjo — zasnavalnik specyjalnych prytułkaŭ-abščynaŭ dla razumova adstałych. Były marski aficer, vyvučaŭ filazofiju j tealohiju. Stvaryŭ dva typy hramadaŭ: «Kaŭčeh» (1965) dla darosłych i «Viera i śviatło» (1971) dla siemjaŭ z razumova adstałymi dziećmi. Asnoŭny pryncyp — niedapuščeńnie intelektualnaj dyskryminacyi.