U samym centry sučasnaj stalicy Litvy archieołahi raskapali chryścijanskija mohiłki, jakija isnavali jašče da aficyjnaha chryščeńnia Litvy ŭ katalickaj viery. Dziesiacihodździami ŭ navukovym asiarodździ viałasia dyskusija vakoł etničnaj prynaležnaści ludziej, pakul kropku ŭ joj nie pastaviła rasšyfroŭka DNK.
Na maštab hetaj navukovaj padziei źviarnuŭ uvahu biełaruski historyk Viačasłaŭ Nasievič. Analizujučy niadaŭna apublikavany na partale bioRxiv preprynt mižnarodnaha paleahienietyčnaha daśledavańnia, u jakim byli rasšyfravanyja poŭnyja hienomy 58 indyvidaŭ ź vilenskich mohiłak, jon adznačyŭ, što mienavita danyja DNK zdolnyja kančatkova prajaśnić pytańnie ab tym, chto ŭ realnaści byŭ pachavany na hetym chryścijanskim niekropali.
«Ruskaje miesta»
Relihijnaja situacyja ŭ Litvie XIII ci pačatku XIV stahodździaŭ była źmienlivaj. Da 1387 hoda aficyjnaj relihijaj zastavaŭsia miascovy pahanski kult, a ŭ pachavalnym abradzie bałtaŭ daminavała kremacyja. Adnak pobač z terytoryjami, jakija zasialali jazyčniki, a časam i ŭnutry ich isnavali i pravasłaŭnyja hramady.
Płan Vilni pa stanie na kaniec XIV stahodździa. Litarami CR abaznačany kvartały, jakija navukoŭcy adnosiać da Civitas Rutenica — «Ruskaha miesta». Siarod mnostva drobnych cerkvaŭ u hetym rajonie vyłučajecca najstarejšy chram horada — Pračyścienski sabor, raźmieščany kala rečki Vilni. Fota z: «Russkij horod», istoričieski sformirovavšijsia v Vilniusie v ChIV—ChV vv.» R. Janajcis, V. Viažavičenie. 2009
Hety rajon va ŭschodniaj častcy sučasnaha Staroha horada fihuruje ŭ histaryjahrafii jak Civitas Rutenica — «Ruskaje miesta».
Upieršyniu ŭ piśmovych krynicach hety taponim sustrakajecca ŭ «Novaj pruskaj chronicy» Vihanda Marburhskaha pad 1383 hodam. Letapisiec Teŭtonskaha ordena paviedamlaje, što mahistr adpraviŭ čatyroch kamandoraŭ na Vilniu, kab jany «Ruskaje miesta spalili» (u łacinskim aryhinale «ut civitatem Rutenicam incinerarent»). Archieałahičnyja i archiŭnyja danyja dazvalajuć datavać źjaŭleńnie pravasłaŭnych žycharoŭ u horadzie značna bolš rańnim časam.
U 2005 hodzie ŭ «Ruskim mieście», na terytoryi kolišniaha špitala, što na rahu vulic Bakšta («bakšta», abo bašta — toje samaje, što vieža; nazva paźniejšaja — vulica viała da abaronnaha bastyjona) i Spaskaj, padčas achoŭnych rabot byŭ znojdzieny hruntavy mohilnik.
Za nastupnyja hady daśledčyki pad kiraŭnictvam litoŭskich archieołahaŭ Rycisa Janajcisa i Irmy Kapłunajcie raskapali tam zvyš paŭtysiačy pachavańniaŭ. Usie jany ŭjaŭlajuć saboj inhumacyi (trupapałažeńni) pa chryścijanskim abradzie: cieły lažali ŭ draŭlanych trunach abo kanstrukcyjach, što ich imitavali, i byli stroha aryjentavanyja hałovami na zachad, jak i dahetul chavajuć u našym rehijonie.
Kab vyznačyć dakładny čas isnavańnia hetaj hramady, navukoŭcy źviarnulisia da pryrodaznaŭčych mietadaŭ. Vyniki radyjevuhlarodnaha analizu (14C), praviedzienaha dla 27 uzoraŭ kaściavoha materyjału ŭ Poznanskaj łabaratoryi pad kiraŭnictvam prafiesara Tomaša Hosłara, pakazali, što pachavańni tut adbyvalisia pačynajučy ź siaredziny XIII stahodździa, heta značyć, časoŭ Mindoŭha, i až da pačatku XV stahodździa, heta značyć, da časoŭ Vitaŭta.
Dadatkovy analiz stabilnych izatopaŭ abvierh mahčymaść pamyłki z-za tak zvanaha «presnavodnaha reziervuarnaha efiektu», kali vialikaja kolkaść račnoj ryby ŭ racyjonie moža štučna «sastarvać» radyjevuhlarodnyja daty.
Takim čynam, navukova dakazana, što vialiki chryścijanski niekropal u Vilni źjaviŭsia prynamsi za stahodździe da aficyjnaha chryščeńnia Litvy, što robić jaho ŭnikalnym pomnikam dla razumieńnia taho, chto nasialaŭ hetuju častku horada.
Słavianie ci «pravasłaŭnyja jaćviahi»?
Materyjalnaja kultura mohilnika na vulicy Bakšta adrazu pryciahnuła pilnuju ŭvahu daśledčykaŭ. Niahledziačy na chryścijanskuju tradycyju, jakaja nie praduhledžvaje bahataha invientaru, kala 10 pracentaŭ pachavańniaŭ utrymlivali rečy.
Najbolš pakazalnymi stali znachodki ŭ žanočych mahiłach — hałaŭnyja vienčyki (dyjademy), skanstrujavanyja z pazałočanych siarebranych i ałavianych blašak, našytych na tkaninu ci skuru. Akramia taho, byli znojdzieny šmatpacierkavyja skronievyja kolcy i charakternyja piarścionki.
Jak zaŭvažajuć aŭtary raskopak R. Janajcis i I. Kapłunajcie, hetyja ŭpryhažeńni typovyja chutčej dla słavian, čym dla litoŭcaŭ. Technałohija ich vyrabu (ciśnieńnie) i sama moda na našeńnie takich vienčykaŭ trapili na terytoryju Litvy ź Vizantyi praz Kijeŭskuju Ruś i Halicka-Vałynskaje kniastva.
Dadatkovym paćviardžeńniem uschodniechryścijanskaha viektaru stała i znachodka ŭ kulturnym słoi staražytnaruskaha enkałpijona XII stahodździa — nahrudnaha kryža-relikvaryja.
Adnak pytańnie ab tym, kim fizična byli ludzi, jakija nasili hetyja rečy i lažali ŭ mahiłach Civitas Rutenica, vyklikała praciahłuju i davoli vostruju dyskusiju ŭ litoŭskaj navucy.
Prablema zaklučałasia ŭ tym, što anałahičnyja vienčyki raniej užo znachodzili i ŭ inšym rańnim centry Litvy — Kiernavie (mohilnik Kryviejkiški).
Archieołahi Alaksiejus Łuchtanas i Hintaŭtas Vielus, jakija daśledavali Kiernaŭ, prapanavali hipotezu, pavodle jakoj hetyja ŭpryhažeńni bytavali vyklučna ŭ miescach pražyvańnia jaćviažskich plamionaŭ.
Adpaviedna, pachavanyja tam ludzi interpretavalisia imi nie jak słavianie, a pieravažna jak miascovyja bałty, što prosta trapili pad mocny kulturny ŭpłyŭ pravasłaŭja i pieraniali słavianskija juvielirnyja tradycyi.
Jak adznačaje Viačasłaŭ Nasievič, i ŭ dačynieńni da vilenskich znachodak u histaryjahrafii isnavała peŭnaja tendencyja, kali niekatoryja daśledčyki, nie majučy žadańnia pryznavać maštab słavianskaj prysutnaści pry raźvićci stalicy Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, «addavali pieravahu bačyć u hetych «Rutenos» svaich bałtamoŭnych prodkaŭ, jakija pryniali pravasłaŭje».
Piśmovyja krynicy nie davali adnaznačnaha adkazu, pakolki termin Rutenos u niamieckich chronikach taho času moh aznačać jak etničnych słavian-rusinaŭ, tak i prosta nośbitaŭ «ruskaj» (uschodniaj) viery luboha pachodžańnia. Spračacca ab pachodžańni ludziej tolki na padstavie formy ŭpryhažeńniaŭ možna było biaskonca.
Što možna skazać pra pachavanych na Bakšta?
Prastoravy i antrapałahičny analiz pakazaŭ, što na vulicy Bakšta chavali zvyčajnych haradžan. Pradstaŭniki roznych sacyjalnych i ŭzrostavych hrup lažali pobač: daśledčyki nie zafiksavali ni prykmiet žorstkaj sacyjalnaj ijerarchii ŭ płaniroŭcy, ni vyłučeńnia prestyžnych elitnych zon pachavańnia. Mužčyny i žančyny, darosłyja i dzieci — usie byli pachavanyja tut razam, što, imavierna, adlustroŭvała chryścijanski pryncyp roŭnaści pierad śmierciu.
Pry hetym žyćcio hetych ludziej było dalokim ad idealnaha i całkam adpaviadała surovym realijam rańniaha Siaredniaviečča. Antrapołahi zafiksavali na kaściach šmatlikija ślady chvarob i traŭmaŭ.
Žančyny i dzieci časta pakutavali ad aniemii i cynhi — chvarob, jakija naŭprost śviedčać pra niepaŭnavartasnaje charčavańnie i niedachop vitaminaŭ.
Razam z tym, siarod niekatorych starejšych mužčyn (va ŭzroście za 40 hadoŭ) fiksavalisia vypadki ankałazirujučaha hipierastozu (DISH) — śpiecyfičnaha zachvorvańnia kaściavoj sistemy, jakoje zvyčajna źviazvajuć ź liškam vahi i vielmi dobrym, bahatym na kałoryi charčavańniem.
Toje, što ludzi z roznym dastatkam lažali ŭ adnych šerahach, paćviardžaje tezis ab adsutnaści žorstkaj majomasnaj siehrehacyi na samich mohiłkach.
Daśledčyki źviartajuć asablivuju ŭvahu i na biesprecedentny vypadak miedycynskaj dapamohi taho času. U adnoj z mahił byli znojdzieny pareštki 25-30‑hadovaj žančyny z množnymi pierałomami taza i ściahna, atrymanymi, imavierna, pry padzieńni ź vialikaj vyšyni. Samaje dziŭnaje ŭ hetaj znachodcy toje, što kości paśpieli zraścisia.
Žančyna vyžyła paśla takich ciažkich kalectvaŭ i praciahvała žyć dalej. Va ŭmovach XIV stahodździa heta było b absalutna niemahčyma biez praciahłaha i ŭvažlivaha dohladu z boku inšych členaŭ hramady.
Byli ŭ Civitas Rutenica i tyja, kamu davodziłasia brać zbroju ŭ ruki. Na troch mužčynskich škiletach antrapołahi vyjavili ślady śmiarotnych traŭmaŭ ad siakučaj chałodnaj zbroi. Tak, na adnym z čarapoŭ zafiksavana adrazu siem udaraŭ vostrym mietałam, na inšym — dzieviać.
Adsutnaść na kaściach hetych ludziej inšych, starych prafiesijnych ran, typovych dla daśviedčanych vajaroŭ, dazvoliła navukoŭcam zrabić łahičnuju vysnovu: heta byli nie prafiesijnyja najmity kniazia, a zvyčajnyja haradžanie-ramieśniki. Kali ŭźnikała pahroza, naprykład, padčas čarhovaj ataki kryžakoŭ, mužčyny «Ruskaha miesta» stavali na abaronu Vilni razam ź inšymi žycharami stalicy.
Što kaža hienietyka?
Niahledziačy na ŭsie ŭskosnyja archieałahičnyja i antrapałahičnyja dokazy, sapraŭdny praryŭ u razumieńni etničnaha składu Civitas Rutenica adbyŭsia tolki z raźvićciom paleahienietyki.
U kancy červienia 2026 hoda na śpiecyjalizavanym partale bioRxiv byŭ apublikavany preprynt mižnarodnaha daśledavańnia, u miežach jakoha navukoŭcy rasšyfravali poŭnyja hienomy 58 indyvidaŭ z terytoryi vilenskaha «Ruskaha horada».
Jak adznačaje Nasievič, aŭtary pracy padzialili ŭzory na dźvie vialikija chranałahičnyja hrupy: «dačumnuju» (pre-BD, pieryjad da epidemii Čornaj śmierci siaredziny XIV stahodździa) i «paślačumnuju» (post-BD, XV—XVII stahodździ). Mienavita ŭ pieršuju, najbolš rańniuju hrupu ŭvajšli 19 uzoraŭ z mohilnika na vulicy Bakšta. Z dapamohaj śpiecyjalizavanaha servisu Haplogrouper daśledčykam udałosia z vysokaj stupieńniu nadziejnaści vyznačyć Y-chramasomnyja hapłahrupy dla 9 mužčyn z hetaha rańniaha niekropala.
Y-chramasoma, jakaja pieradajecca stroha ad baćki da syna, źjaŭlajecca idealnym instrumientam dla historykaŭ, bo dazvalaje biez skažeńniaŭ prasačyć pramyja mužčynskija linii i vyznačyć mihracyjnyja patoki minułaha. I ŭ kantekście hetaj sprečki jana maje klučavoje značeńnie.
Pavodle acenak V. Nasieviča, sučasnyja papulacyi bałtaŭ (litoŭcaŭ i łatyšoŭ) davoli vyrazna adroźnivajucca pa častacie bazavych hapłahrup ad susiednich słavianskich narodaŭ.
Dla słavian śpiecyfičnym markieram vystupaje hapłahrupa I2a1. U sučasnych vybarkach z centralnaj, paŭdniovaj i ŭschodniaj Biełarusi jaje prysutnaść paŭsiudna pieravyšaje 20 %, a siarod uschodniepaleskaj etnahrafičnaj hrupy dasiahaje 40 % — Uschodniaje Paleśsie, poŭdzień Homielskaj vobłaści, historyki ličać častkaj praradzimy słavian.
Siarod sučasnych litoŭcaŭ jana sustrakajecca tolki ŭ 2,6 % vypadkaŭ. U svaju čarhu, bałtaŭ markiruje vielmi vysokaja častata hapłahrupy N (da 40—49 % u roznych rehijonach Litvy).
Bolš za toje, ź dziesiaci raniej daśledavanych paleahienomaŭ žaleznaha vieku z terytoryi Litvy (III—VI stahodździ) hapłahrupa N była vyjaŭlenaja ŭ siami, a słavianskaja I2a1 nie fiksavałasia ŭvohule.
Vyniki z vulicy Bakšta akazalisia takimi: z 9 rańnich mužčynskich hienomaŭ 5 indyvidaŭ (bolš za pałovu) mieli hapłahrupu I2a1. Typova bałckaja hapłahrupa N była vyjaŭlenaja ŭsiaho ŭ adnym vypadku.
Jašče try čałavieki mieli hapłahrupy E1b, J2a i R1b. U paźniejšaj, «paślačumnaj» hrupie ź inšych mohiłak praporcyja ŭžo mianiajecca: tam «bałckaja» N i hapłahrupa R1a, jakaja moža naležać jak słavianam, tak i bałtam, sustrakajucca čaściej. Ale samy rańni płast haradžan z mohiłak u «Rusinskim kancy» Vilni demanstruje absalutnaje daminavańnie niabałckich linij.
Viačasłaŭ Nasievič źviartaje ŭvahu na analiz aŭtasomnaj DNK pa mietadzie hałoŭnych kampanient (PCA), jaki ŭličvaje nie tolki pramyja mužčynskija linii, ale i poŭny hienom.
Na šmatmiernych hrafikach hienomy rańniaj pravasłaŭnaj hramady z Bakšta praktyčna nieadroznyja ad sučasnych słavian. Ich kropki kładucca pavierch «słavianskich abłokaŭ» i praktyčna nie zachodziać na hienietyčnaje «vobłaka» sučasnych litoŭcaŭ.
Hetyja ličby i hrafiki pakidajuć mała miesca dla hipotezy pra pachavańni na hetym miescy «asimilavanych jaćviahaŭ». Vialikaja prysutnaść ludziej sa słavianskaj hienietykaj dakazvaje, što ŭ časy Mindoŭha, Trajdziena i Hiedymina Civitas Rutenica nie była supolnaściu miascovych bałtaŭ, jakija prosta pieraniali pravasłaŭje i vizantyjskuju modu.
Vyniki daśledavańnia dazvalajuć śćviardžać, što Vilnia na etapie svajho stanaŭleńnia jak stalicy Vialikaha Kniastva Litoŭskaha ad pačatku farmavałasia z udziełam vialikaj kolkaści vychadcaŭ ź ziemlaŭ Rusi, jakija abaraniali horad ad supolnych z bałtami vorahaŭ.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆČym hienietyčna adroźnivajucca biełarusy i litoŭcy: novyja danyja
Biełaruski historyk patłumačyŭ, jak novyja danyja pra radzimu ŭsich słavian źniščajuć adny hipotezy archieołahaŭ i paćviardžajuć inšyja
Naščadki hotaŭ i fina-vuhraŭ navat bolš, čym mierkavałasia. Što nasamreč u hienach biełarusaŭ i litoŭcaŭ?
«Lutaja, abraźlivaja krytyka ŭsiaho biełaruskaha. Ale ź minułaha ŭ budučyniu niemahčyma prajści mima sučasnaści». Nasievič hruntoŭna adkazaŭ Alesiu Biełamu
Kamientary
Pa ličbach niezrazumieła. Znajšli paŭtysiačy pachavańniaŭ, a vysnovy robiać pa 9 mužčynach.