BIBLIJATEKA

 BIBLIJATEKA

Biełaruś: arabskaje bačańnie

I.Konovałova. Vostočnaja Jevropa v sočinienii ał-Idrisi. — M.: Vydavieckaja firma «Vostočnaja litieratura» RAN, 1999. — 254 s. ISBN 5-02-018048-3

Pra Idrysi ŭ Biełarusi nia toje kab zusim nia viedajuć, chutčej, nie cikaviacca. Naščadak praroka Muchamada, emiraŭ Fesa, Abu Abdałach Muchamad ibn Muchamad ibn Abdałach ibn Idrys ał-Chamudzi ał-Chasani viadomy ŭsiamu cyvilizavanamu śvietu prosta jak Idrysi, vialiki arabski hieohraf CHII st. U svajoj pracy «Zabavy stomlenaha ŭ vandravańniach pa abłaściach» (z mapaj) jon pisaŭ i pra biełaruskija ziemli.

Koratka pra Idrysi i jaho pracu možna daviedacca z «Encyklapedyi historyi Biełarusi» i z bolš padrabiaznaha artykuła Alesia Biełaha ŭ apošnim sšytku «Biełaruskaha histaryčnaha ahladu». Celnuju karcinu pohladaŭ Idrysi na Ŭschodniuju Eŭropu prapanuje ŭ svajoj manahrafii maskoŭskaja daślednica Iryna Kanavałava.

Idrysi va Ŭschodniaj Eŭropie, tym bolš u Biełarusi, nia byŭ. Pisaŭ z čužych słovaŭ, uspaminaŭ, apoviedaŭ, šmat braŭ z raniejšych knih. Jon nia byŭ i ŭ mnohich krainach Zachodniaje Eŭropy, Afryki, Azii, a ŭsio ž jaho pracu ŭvažajuć za viaršyniu arabskaj hieahrafičnaj navuki. Bo jon sabraŭ nadzvyčaj bahatyja źviestki, adkinuŭ fantastyčnyja i prosta niapeŭnyja ź ich, uzhadniŭ pamiž saboju apaviadańni z roznych krynic. Nie jaho vina, što źviestki ŭ jaho knizie, prykładam, pra Finlandyju, bahaciejšyja za źviestki pra Biełaruś. Tak jamu danieśli vandroŭniki i handlary. A toje, što jon raskazvaje pra našyja ziemli, patrabuje jašče dešyfroŭki.

Vyvučać Idrysi jak hieohrafa Biełarusi pačaŭ jašče słavuty Jaŭchim Laleviel, vykładčyk Vilenskaha ŭniversytetu ŭ 1815—1824 hadach, paśla palityčny emihrant. Jaho manumentalnaja «Hieahrafija Siaredniaviečča» ŭ 4-ch tamach vyjšła ŭ Bruseli ŭ 1850—1852 hadach. Z taje pary adnosna peŭnych źviestak Idrysi daśledniki pryjšli da zhody, a ŭ interpretacyi niapeŭnych adzinstva niama.

Ahromnistaje voziera Termi (Cirma) lažyć niedzie ŭ siaredzinie Ŭschodniaje Eŭropy: «Heta vialikaje voziera, jaho daŭžynia z zachadu na ŭschod 300 milaŭ, a šyrynia 100 milaŭ. Heta vielmi vialikaje voziera, a ŭ siaredzinie jaho znachodzicca hara, dzie žyvuć znakamityja dikija kazły, a taksama žyvioła, prazyvanaja babrom. I bolšaja častka hetaha voziera z uschodniaha boku raspaścirajecca da krainy Kumanii. Nasuprać jaho tylnaj častki, pasiarod łuhoŭ i lasoŭ, znachodziacca vytoki raki Danabrys (Dniapro), jakaja zaviecca tam Bałtas». Chto nie paznaŭ u apisańni hetaha voziera Prypiackija bałoty? A voś I.Kanavałava davodzić, što heta apisańnie Azoŭskaha mora, uziataje Idrysi z pracaŭ papiarednikaŭ.

Sinubuli, «vialiki kvitniejučy horad na race Danabrys, z zachodniaha boku», — heta, biezumoŭna, Smalensk. Na toj ža race Idrysi adznačaje horad Muniška (Muniska). Šmatlikija daśledniki atajesamlajuć jaho taksama sa Smalenskam (prosta Idrysi braŭ infarmacyju ŭžo ź inšaj krynicy), ale jość mierkavańnie, što heta Mieniesk. U takim vypadku heta pieršaja ŭ śviecie vyjava našaje stalicy na hieahrafičnaj mapie. Zahadkavy ŭ Idrysi horad Barmunija. Adny daśledniki bačyli ŭ im znoŭ ža Smalensk, inšyja — Bendery, Cieraboŭlu, Biełharad-Dniastroŭski albo našyja Rečycu, Turaŭ ci Bieraście. Z apošnim horadam jašče identyfikujecca tajamničaja Abreza. Jość u Idrysi stary apovied z novymi padrabiaznaściami pra tak zvanyja try centry Rusi, adzin z katorych, a mienavita Arsu, sprabavali źviazać ź biełaruskaj Voršaj. Niezrazumieła, čamu ŭ Idrysi niama nivodnaha ŭspaminu pra taki značny horad Biełarusi, jak Połacak. Kaniečnie, araby lepš viedali poŭdzień Biełarusi, ale siarod infarmataraŭ Idrysi byli i skandynavy, jakija, naprykład, šmat cikavaha paviedali jamu pra Finlandyju (Finmark). Hieohraf daznaŭsia navat pra ziamhalski (što ŭ Łatvii) horad Madsuna — ciapier heta haradzišča la Mažotnie. Litva arabaŭ nie zacikaviła.

Šmatlikaść varyjantaŭ u pošukach pratatypaŭ nazvaŭ haradoŭ u Idrysi nie pavinna ździŭlać. Słavuty hieohraf karystaŭsia infarmacyjaj z mnohich ruk. Da taho, u arabskaj movie niama mnohich hukaŭ, jakija byli ŭ havorkach tubylcaŭ, adsiul niepaźbiežnyja padmieny ŭ napisańni nazvaŭ (tak, huk «p» zamianiajecca na «b»). Da taho, asablivaści arabskaha piśma dazvalajuć pračytać adnu nazvu ŭ roznych manierach. Da taho, hetyja niaŭmieki-pierapisčyki mocna papsavali rukapisy słavutaha Idrysi. Tak što majem vialikija ciažkaści z rasšyfroŭkaj infarmacyi nieśmiarotnaha araba.

Dasiul niama dobraha dakładnaha pierakładu Idrysi na movy, znajomyja ŭ Biełarusi. I.Kanavałava abiacaje ŭ niedalokaj budučyni apublikavać nia tolki aryhinalny tekst pracy hieohrafa, ale j jaje sučasny pierakład. Tady biełaruskija amatary razhadvać histaryčnyja rebusy atrymajuć poŭnuju mahčymaść vyjavić svaju erudycyju, umielstva i znachodlivaść.

Valery Paźniakoŭ