Sakrat Janovič. Jakija hrošy, takaja i litaratura?

Jakija hrošy, takaja i litaratura?

Aleś Arkuš u publikacyi «Litaratura i hrošy», źmieščanaj u «Našaj Nivie» ad 31 studzienia, ździviŭ mianie niepaśladoŭnaściu dumki, alahičnaściu. Jon pamylajecca, pišučy, što heta kamunisty navučyli atrymlivać hrošy za litaraturnuju tvorčaść.

Prostamu čałavieku tyja prafesary, piśmieńniki, uradniki — ništo inšaje, jak hultai i złodziei: ničoha nia robiać i žyvuć. Nia majuć jamu sensu navat škoły. Jon nie dadumajecca, što kali b nie «hultai», nie było b televizara ŭ zali ani lehkavuški na padvorku, elektryčnaj lampački pad stollu. Jak pisaŭ Janka Bryl, majučy na ŭvazie rodnaje asiarodździe: kali vy nia ličycie pracaju čytańnie knižki, dyk choć padumajcie, što ja malusia da Słova...

Banalnaje ŭ hetym kantekście pytańnie: čamu płacim rabotniku, a nie pavinny płacić paetu? Raz vierš ničoha nie kaštuje — hetak ža ničoha nie pavinien kaštavać taksama drukarski stanok, farby, papiera. Mastactva ž vyšejšaje za fabryčny pradukt, za šruby, švorni, štampavyja mechanizmy. Za sytaha kormnika i bulbu.

Kamunisty davali «dobryja hrošy» piśmieńnikam nie tamu, što čyrvonyja byli cyvilizavanymi ludźmi, bo nie byli, ale tamu, što imknulisia «pierabudavać» narmalnaha čałavieka ŭ savieckaha srodkami mastackaha słova, instrumentalna paŭpłyvać na čytača. Im tre było zusim nie litaratury. Heta byŭ podkup. I vykarystańnie sakralnych adnosinaŭ da drukavanaha słova, charakternaha adstałym narodam. Knižka ciapier stajecca tavaram, jak usio, što vyrablaje čałaviek. U Polščy typovy tyraž knižki prozy — 2000 ekzemplaraŭ (paezii — 300 ekz.), adnak vydajecca ich ciapier u piatnaccać razoŭ bolš, čym pry kamuniakach dy ich cenzury (lik nazvaŭ).

Kultura — heta nieabaviazkovaja aktyŭnaść asoby, hramadztva. Chto i kaho prymusiŭ vynajści niekali paravuju mašynu, prydumać latalny aparat, elektryčnuju lampačku, dynamu, napisać «Boskuju kamedyju» ci «Novuju ziamlu» abo balet «Lebiadzinaje voziera»? Razam z tym cikava, što nie idealohii źmianiajuć śviet, a, naprykład, kapitalizm, u jakoha niama ni apostałaŭ, ni fanatykaŭ, ni, tym bolej, mety. Kirujecca patrebaju žyćcia, nia mitam Raju.

Kultura stvaryła ekanomiku, hrošy, a nie naadvarot. Jana pryčyniłasia da taho, što pieršabytny ludzin pierastaŭ načavać na halinach dreva. Och, biełaruskija skrajnaści: abo dzikaja pahonia za hrašom, abo pazycyja nehra ŭ ciani palmy. Siaredziny niama, siaredziny. Pamiarkoŭnaści. Aleś Arkuš napeŭna viedaje, što nieadolnaje žadańnie pisać nahladajecca ŭ hrafamanaŭ. Hrošy ž, rynak, u peŭnaj miery strymlivajuć hrafamaniju. Moj znajomy vieršapisiec z Varšavy pachvaliŭsia, što stvaryŭ kala čatyroch-piaci tysiačaŭ — źbiŭsia ź liku — vieršaŭ, i choć u jaho zdaŭna prafesarski tytuł, jon čamuści nie padumaŭ, čamu laŭreatka Nobeleŭskaj premii, paetka z Krakava Visłava Šymborska napisała niacełyja dźvieście (štuk vieršaŭ). Pryblizna stolki, kolki Mickievič, Puškin...

Hienijalnaść redaktara palahaje ŭ «niuchu» na talenty. Takich redaktaraŭ byvaje para na stahodździe. U kožnaj nacyi. Prosta instynkt nie dazvalaje im drukavać litaraturnaje śmiećcie.

U biednych niemahčymaja vysokaja kultura, jak niemahčymaja maralnaść u hałodnaha, što dakazali «hułahi». Biedny, by toj pieršabytny, uvieś čas zaniaty vyžyvańniem, heta źvier. Nia budzie jon zajmacca niečym nieabaviazkovym, h.zn. kulturaju. Šekśpir źjaviŭsia ž nie ŭ eskimosaŭ.

My kryčym pra rusifikacyju, nie cikaviačysia tym, što na prapahandu rasiejskaje movy vydatkoŭvajucca štohod sotni miljonaŭ dalaraŭ. A kolki na prapahandu biełaruskaj? Što ž, jakija hrošy, takaja i kultura; ale biez adnabakovaści, bo ŭsio ŭzajemna źviazana.

Dakarać «narodnych piśmieńnikaŭ» u tym, što advykli pisać «dziela idei», možna i treba, ale im samim hety paprok jak «da lampački», tym, chto pradaŭsia. Zrešty, u kožnaj epochi svaje tvary; ichnaja ŭžo za imi. Ale, taki paprok patrebny najpierš maładoj źmienie, jak apazycyja da čahości papiaredniaha, projdzienaha. Chaču, adnak, vykazać pieraściarohu, kab nie ŭvalicca ŭ jamu «revalucyjnaj ihnaracyi», prapahandyzmu, pieravahi źmiestu nad formaj, paetyki typu Dziamjana Biednaha. U litaraturu prychodziać amatarskija entuzijasty, ale napraŭdu stvarajuć jaje prafesijanały. Nie aŭtary ŭ pryśviatki. Treba pracoŭnaj štodzionščyny, ad rańnia da viečara. Ci vy bačyli dzie dobraha lekara, jaki zajmajecca lekavańniem ad nahody da nahody? Pačytajcie bijahrafii tych, chto vylez z kalalitaraturnaha falkloru. Ich niašmat, jak i vysoznych sosnaŭ u hustym lesie.

U litaratury tak važnyja, vyrašalnyja dva faktary: hienijalny redaktar i prystojny mecenat (talent — antyčnaja nazva hrošaj).

Uzbuntavaŭ mianie i Adam Hlobus, svaim «Zładziejnikam» tam ža. Jahonaja pamyłkovaść jak byccam pahłyblaje pamyłkovaść šanoŭnaha Alesia Arkuša. Druhi kaniec adnaje pałki: niama hrošaj vartym ich, ale jość hrošy kambinataram, šancoŭnikam. Paet dastaje suchotaŭ, a žulik maje «na vodku i na potku». Heta paŭsiudnaje ŭ nas, u ludziej z psychalohijaj kalonii; u jakich, jak viadoma, 90% humanitarnaj dapamohi raskradajuć. Hetkaja «afrykanizacyja» praciahniecca, na žal, doŭha, pakul nie pajavicca pakaleńnie sapraŭdnych intelihientaŭ, zamiest «obrazovanŝiny». Z «tryma ŭniversytetami», pačynajučy ad dzieda jak pieršaha z universyteckaj adukacyjaj u rodzie. Tak, vydatki epochi i ŭzychodžańnia da cyvilizacyi. Pakul skončacca drymoty ŭ nieabaviazkovaści, takoj, u jakoj «usio budzie dobra, tolki ničoha nia treba rabić».

Sakrat Janovič, Krynki