Julija Andrejeva. Čempijanat pa fartepijana

Čempijanat pa fartepijana

Dziŭnaje było ŭ mianie pačućcio: mazachisckaja asałoda ad niejkaj nieŭśviadomlenaj parazy, ale adnačasova — tryjumf pieramohi. Tłumy ŭ zali, padvojny kantrol biletaŭ, avacyi, ślozy, kvietki, bieźlič butelek ad «Darydy», jakoju siabry žury spatolvali svaju prahu vialikich emocyjaŭ… Takim zastaniecca ŭ majoj pamiaci Mižnarodny konkurs pijanistaŭ «Miensk-2000».

Usio było nibyta daskanała. Adkul ža ŭ mianie hety horki prysmak rasčaravańnia?

«Miensk-2000» naradziŭsia nie na pustym miescy. Spačatku byŭ Pieršy mižnarodny konkurs «Fartepijana. Miensk-1996». Heta była sensacyja. Tady my ledź nie ŭpieršyniu ŭbačyli siabie ździŭlenymi vačyma našych haściej, jakija zusim nie čakali znajści tut muzyčnaje Eldarada.

My tak spadabalisia sami sabie, što stvaryli z hetaha konkursu pryhožuju lehiendu i čakali, što jana paŭtorycca ŭ rečaisnaści. My hladzieli na tyja padziei praz ružovyja akulary, i hladzieli tak doŭha, što navat sucelna čornyja pradmiety pieratvarylisia ŭ pryjemna-bardovyja. Nie zaŭvažali, što toj konkurs nie adkryŭ anivodnaj jaskravaj indyvidualnaści: adzinaj jahonaj sapraŭdnaj padziejaj byŭ 29-hadovy Andrej Sikorski, jaki staŭsia laŭreatam pieršaj premii jašče da pačatku žarabjoŭki. Zapluščvali vočy na toje, što adzin z tahačasnych pieramožcaŭ — praściecki, chacia i talenavity chłapiec, zaŭsiody kryšačku «pad šafe» — zusim nie nadajecca na artysta. Amatary muzyki pamiatajuć: u antrakcie pamiž prasłuchoŭvańniami ŭ jaho stralali z hazavaha pistaletu; ciapier jon handluje na bazary.

Dyj uvohule, kali zachoŭvać ćviarozaść, dyk stanovicca całkam vidavočna, što «kryminału» — u sensie muzyčnaha prafesijanalizmu — na sioletnim konkursie było značna mienš, čym try z pałovaju hady tamu.

Chacia nie abyšłosia biez kuŕjozaŭ. Adna maładaja dama, jakaja ciapier žyvie ŭ Niamieččynie, pryjechała na konkurs, mabyć, tolki dziela taho, kab ździvić byłych adnaklaśnikaŭ modnymi sukienkami. Spačatku jana źjaviłasia na scenie ŭ čymści błakitna-dymčata-šerym, prazrystym i sa šlejfam; potym — u čornym i znoŭ prazrystym. Napeŭna, u jaje byli padrychtavanyja sukienki i dla finału, i dla zaklučnaha kancertu, ale žury nie zachacieła bolej słuchać, jak jana staranna zakałočvaje palcami klavišy. Žury raźmierkavała pa-svojmu, i ŭ finał trapili dziaŭčaty, u jakich niama nivodnaj sukienki, i jany vystupali ŭ plažnych majkach i starych abšarpanych spodniach.

Adzin vykładčyk muzyčnaj škoły z rajcentru vielmi biazładna syhraŭ słavutaje betchovenskaje ronda «Złość z nahody zhublenaha hroša», pakłaniŭsia i pajšoŭ sa sceny. U zali pavisła ciša. Ci mo čałaviek narešcie zrazumieŭ, jaki ź jaho pijanist, i pabieh na elektryčku? Pavodle konkursnaj prahramy, jon musiŭ syhrać jašče dva eciudy i abaviazkovuju pjesu biełaruskaha kampazytara. Zdavałasia, na našych vačach razhortvajecca trahiedyja. Čakańnie doŭžyłasia try chviliny. Potym za kulisy adpraviŭsia adkazny sakratar žury. A jašče praź niejki čas adniekul źjaviŭsia mužyk u rabočym adzieńni, adsunuŭ u hłybiniu sceny naviutki «Stejnvej», na jakim ihrała pieravažnaja bolšaść udzielnikaŭ konkursu, i prykaciŭ rajal dla veteranaŭ — raznošany, jak chatnija pantofli. Ach, voś u čym sprava! Pijanistu nie padabaŭsia rajal! Narod ažyviŭsia i staŭ čakać eciudaŭ. I tut z-za kulisaŭ — spakojny i sam ź siabie zadavoleny — źjaviŭsia vinoŭnik usioj hetaj mituśni, uśmichnuŭsia ŭ bok publiki i znoŭ zajhraŭ svaju biazładnuju «Złość», tym razam jašče horš, čym napačatku.

Vy zapytajeciesia, jak takoje ŭvohule mahło zdarycca? Tym bolej, što niebaraka z hetkim samym pośpiecham udzielničaŭ i ŭ minułym konkursie. Adzinym vyratavańniem suprać takich vypadkaŭ moža być systema papiaredniaha adboru — ci praź videakasety, ci praz rekamendacyjnyja listy bujnych muzykantaŭ — jak heta robicca na salidnych muzyčnych spabornictvach.

Ale, kab rabić adbor, treba mieć, z kaho vybirać. Miž tym, sioleta ŭ arhkamitet pastupiła ŭsiaho tolki 85 zajavaŭ, a realnych udzielnikaŭ było 42 — u dva razy mienš, čym na minułym konkursie! Prosta cud, što ŭ hetkich abstavinach I tur prachodziŭ davoli hładka: navat najnudniejšyja vystupleńni kankursantaŭ bolej ci mieniej adpaviadali strohim akademičnym kryteram. Zrešty, bolš za pałovu sioletnich udzielnikaŭ zahadzia ŭzbroilisia jakim-lubia laŭreackim tytułam — chaj navat ź mižnarodnaha konkursu ŭ vioscy Ńju-Aŭsiuki. U minuły raz takich ludziej było mieniej za treć. Vidavočny prahres!

«A kali prahres, dyk čamu akurat pałova ciapierašnich finalistaŭ u minułym konkursie nia trapili navat na druhi tur?» — źjedliva dapytvajucca skieptyki. Ale što ž tut dziŭnaha? Moładź z časam staleje, nabyvaje reputacyju… I voś vam jaskravy prykład. Sioletni vypusknik Akademii Muzyki Kanstancin Kraśnicki jašče nia tak daŭno ličyŭsia zvyčajnym čaćvieračnikam, i ledź nia ŭsia Akademija paciašałasia ź jahonych konkursnych ambicyjaŭ. I raptam jon zdabyŭ hałoŭny pryz — nia dzieści tam u Aŭsiukach, a na Pieršym Mižnarodnym konkursie Eŭrapiejskaj asacyjacyi pedahohaŭ fartepijana ŭ Zahrebie. Ciaham niekalkich miesiacaŭ navaśpiečany laŭrejat paśpieŭ pabyvać na hastrolach ŭ Narvehii, Danii, Niamieččynie, Turcyi… Voś i stałasia, što aŭtarytetnyja kanservatorskija vykładčyki, jakija raniej zapalista admaŭlali Kraśnickamu ŭ talencie, ciapier ź nia mienšym entuzijazmam pradrakali jamu pieršuju premiju — užo doma.

Pedahohi znoŭ pamylilisia: Kraśnickamu pryjšłosia zadavolicca dyplomam. Miž tym, sapraŭdny pieramožca byŭ u ich litaralna pad nosam. U samym prostym sensie hetaha słova, bo im akazaŭsia 16-hadovy chłapiec — vučań X klasy Respublikanskaha kompleksu himnazija-koledž pry Biełaruskaj Akademii Muzyki, taki mały, što ledź dasiahaŭ staršyni žury da padbarodździa. U II tury, kali Alaksandar Muzykantaŭ zajhraŭ Šostuju sanatu Prakofjeva — adzin z najciažejšych tvoraŭ u suśvietnaj fartepijannaj litaratury — i prakofjeŭskija dysanansy dziŭnym čynam pieratvarylisia ŭ harmoniju, da jaho stali prysłuchoŭvacca. I było vidočna — u hetym chłapcy žyvie duch muzyki.

A na pačatku III turu jahonaja pieravaha akreśliłasia najbolš vyrazna.

Tutaka varta patłumačyć, što ŭ sioletnim konkursie było dva finały. Spačatku tre było syhrać z kamernym arkiestram kancert Mocarta, i heta stałasia dla finalistaŭ ciažkim vyprabavańniem. Tut nie schavajeśsia za pseŭdavirtuoznymi pryjomami, dekaratyŭnym uskidvańniem ruk i štučnaj temperamentnaściu. I ciapier usie ź nieciarplivaściu čakali apošniaha etapu — vykanańnia kancertu z symfaničnym arkiestram. I tutaka šancy Muzykantava zdavalisia nie najlepšymi.

Reč u tym, što na ŭsim absiahu byłoj maskoŭskaj muzyčnaj imperyi isnuje niepisanaje praviła: toj, chto choča zdabyć hałoŭny pryz, musić ihrać Pieršy kancert Čajkoŭskaha; toj, chto hatoŭ zadavolicca druhoj ci treciaj premijaj, pavinien spynić svoj vybar na Prakofjevie ci Rachmaninavie; a ŭsie astatnija mohuć vybirać kancert pavodle svajho hustu i mahčymaściaŭ. Z hetaj nahody nam pryjšłosia dvojčy zapar prasłuchać rachmaninaŭskuju «Rapsodyju na temu Pahanini», a potym dva razy — kancert Čajkoŭskaha. Na hetym fonie Muzykantaŭ sa svaim Trecim kancertam Betchovena hladzieŭsia vielmi ścipłym pretendentam. Ale znoŭ jon apynuŭsia najsprytniejšy. Zakonny vynik: jon i atrymaŭ pieršuju premiju. Druhuju addali Inie Sałdaciency z Ukrainy (kancert Čajkoŭskaha), treciuju — Zarui Ambarcumian z Rasiei (Čaćvierty kancert Betchovena). Hetkim čynam, tradycyju parušyli, ale raskładka atrymałasia palityčna karektnaj: usim bratnim respublikam-siostram pa zavušnicy, z tym maleńkim udakładnieńniem, što Zarui Ambarcumian pradstaŭlała nia tolki Rasieju, ale i Armieniju.

Ci było hetkaje rašeńnie spraviadlivym? Asabista ja, słuchajučy sioletnich pieramožcaŭ, adčuvała da ich pašanu. Vidavočna, što ciapier nia tolki ŭ Maskvie i Pieciarburhu, ale i ŭ inšych kutkach uschodniaj słavianščyny navučylisia ihrać chutka i hučna, ź minimalnaj kolkaściu falšyvych notaŭ.

Voś laŭreatka druhoj premii Ina Sałdacienka: nizieńkaja i kruhleńkaja, jak kitajanka, z tvaram pryrodžanaj vydatnicy i z drabniutkimi sprytnymi palčykami, jakimi jana vielmi chucieńka prabiahała pa klavijatury, a časam umudrałasia vydavać davoli hučnyja akordy. Mechanistyčna, ale davoli efektna.

Ci laŭreatka treciaj premii Zarui Ambarcumian — taja samaja dziaŭčyna, u jakoj pad čas vykanańnia łopnuła struna: pra hety vypadak u Miensku chadziła pahałoska. Darečy, jašče bolš dramatyčnaje zdareńnie adbyłosia pad čas vystupleńnia biełaruskaha kankursanta Raścisłava Krymiera: prosta nad scenaj hučna vybuchnuła pierahretaja lampa, i askiepki jaje pasypalisia va ŭsie baki — ledź nie na rajal. Ale małady pijanist, zdajecca, hetaha navat i nie zaŭvažyŭ: jon spakojna praciahvaŭ ihrać. Kali takaja ž historyja zdaryłasia z Rychteram, publika šaleła ad zachapleńnia; usie byli začaravanyja jahonaj «mahičnaj» zasiarodžanaściu. A ciapier hetaha epizodu nichto nie zaŭvažyŭ. Tak što možna ličyć, što hieraizm na hetym konkursie byŭ zvyčajnaju źjavaju.

Ale Zarui Ambarcumian vybivałasia za absiahi hetaj zvyčajnaści. Užo paśla zakančeńnia konkursu ja spaznała niešta nakštałt šoku, daviedaŭšysia, što ŭ hetaj miłaj, dalikatnaj dziaŭčyny niama fałanhi biazymiennaha palca na pravaj ruce. Ci heta śled ciažkich žyćciovych vyprabavańniaŭ — žachu armianskich pahromaŭ, halečy, vyhnańnia? Nie zapytajeśsia. Tak ci inačaj, ale ja zrazumieła, čamu Zarui zaŭždy ihraje tak cicha i dalikatna — praz bol. U paraŭnańni ź inšymi kankursantami, u jejnaj ihry było mienš za ŭsio burlivych emocyjaŭ. Stały muzyka, zanadta «intymny», kab dobra ihrać z arkiestram. Časam jana zabyvała tekst, błytałasia ŭ pasažach — najčyściejšy antypod taho stylu ihry, jaki ličycca vyjhryšnym na konkursach. I ŭsio ž Zarui stała adnoj ź pieramožcaŭ. Brava, žury!

Škada tolki, što ŭ finalny tur nia byŭ dapuščany taki surjozny muzykant, jak Alaksandar Baravikoŭ, vučań XII klasy Respublikanskaha kompleksu himnazija-koledž pry Akademii muzyki. Zdajecca, što, pobač z Muzykantavym, heta jašče adno vializnaje adkryćcio konkursu «Miensk-2000».

Ale rašeńni žury treba pavažać — tym bolš takoha žury, jakoje było ŭ nas sioleta: z takimi aŭtarytetnymi impartnymi znakamitaściami, jak Ary Vardy i Denieł Połak. Z hetkim žury možna zhadžacca ci nie zhadžacca; ale, miarkujučy chacia b pa tym, što anivodzin z pačesnych sudździaŭ nia zdoleŭ (ci nie zachacieŭ) praciahnuć svaich vučniaŭ u finał, usie jany pracavali nadta sumlenna. Zdajecca, u našych Palaścinach my jašče takoha nia bačyli!

Što ž datyčyć znakamitaściaŭ, dyk Denieł Połak navat zajhraŭ dla našaj publiki ceły kancert z šapenaŭskich tvoraŭ. Heta było ŭ dzień adkryćcia konkursu; a pieršaje, niezabyŭnaje vystupleńnie Połaka ŭ Miensku adbyłasia ŭ 1958 hodzie, nieŭzabavie paśla jahonaha pośpiechu na Pieršym mižnarodnym konkursie imia Čajkoŭskaha ŭ Maskvie. Praŭdu kažučy, hierojem taho lehiendarnaha muzyčnaha spabornictva byŭ Van Klibern; Połak, ahulnym mierkavańniem, celiŭ na druhuju premiju; ale niemahčyma navat ujavić, kab u tuju epochu dva pieršyja miescy zaniali amerykancy. Sioleta — praz 42 hady — jon iznoŭ u Miensku, i znoŭ z žonkaju, jakaja ŭ svoj čas admoviłasia ad ułasnaj karjery pijanistki vyklučna dziela taho, kab jon moh spakojna zajmacca tvorčaściu.

Ale ciapier dla pryjezdu ŭ Miensk u jaho była j asabistaja nahoda. Akurat u dni konkursu spoŭniłasia 100 hadoŭ z dnia naradžeńnia jahonaha baćki, Hirša Papałaka, jaki kaliści žyŭ u Pinsku, ale źjechaŭ za akijan, spadziejučysia lepšaha žyćcia. U pamiać pa baćku Denieł Połak zajhraŭ šapenaŭskuju sanatu z słavutym pachavalnym maršam. Jon ihraŭ hienijalna; jon asypvaŭ publiku aślaplalnymi bisami — jak paźniej adorvaŭ kanvertami z hrašyma ŭsich, chto jamu padabaŭsia, — i pierš za ŭsio maleńkaha pieramožcu. Heta byŭ fejerverk. A kali ŭžo kazać pra hrošy, dyk Połak ź jahonym pryrodžanym artystyzmam zdoleŭ zrabić hienijalnuju reč: adaryć i ŭzvysić Pedahoha, Zoju Kačarskuju, jakaja vychavała talent Alaksandra Muzykantava; a praź jaje — i ŭsich inšych našych vykładčykaŭ.

A voś Ary Vardy zastaŭsia dla ŭsich zahadkaju. Hety rafinavany izrailcianin — suśvietna viadomy pijanist, prafesar niekalkich muzyčnych akademijaŭ i siabra samych aŭtarytetnych konkursnych žury, spadziavaŭsia adšukać u Słonimie mahiły svaich prodkaŭ, ale ŭsie pošuki byli daremnymi (Połaku pašancavała bolš: jon znajšoŭ nia tolki mahiłu dzieda, ale, zdajecca, i dom, u jakim žyła siamja). Usie — i asabliva studenty — strašenna škadavali, što Vardy nie vystupaje z kancertam; ale jon navat ani razu nie vykazaŭsia publična!

A ciapier jon źjechaŭ, i źjechali ŭsie tyja, z kim karcieła parazmaŭlać, ale było nielha — konkurs! I my zastalisia sam-nasam z našym tryjumfam i našaj niepazbyŭnaju horyčču, bo tryjumf našaje fartepijannaje škoły adbyvaŭsia niby ŭ sucelnaj pustečy. Haścioŭ z pa-za miežaŭ byłoha SSSR siarod udzielnikaŭ było tolki dva čałavieki; navat našyja susiedzi — palaki, litoŭcy i łatyšy — sioleta nie pryjechali, chacia infarmacyja pra konkurs była dasłanaja ŭ 153 krainy śvietu. Nam kažuć, što mnohija spałochalisia zanadta ciažkaj konkursnaj prahramy. Ale čamu spałochalisia mienavita ŭ Varšavie i Hamburzie, a nie ŭ Maskvie? Ci nie tamu, što ludzi ŭ Eŭropie hladziać televizar i bačać, jak na našych vulicach milicyja źbivaje demanstrantaŭ?

Była ŭ nas jašče adna nadzieja: nam abiacali, što nieŭzabavie naš konkurs stanie ŭdzielnikam prestyžnaj i ŭpłyvovaj arhanizacyi ŭ składzie JUNESKA — Suśvietnaj federacyi mižnarodnych muzyčnych konkursaŭ. Hetkim čynam, našaje muzyčnaje śviata nabyło b zusim inšy status — u adnym šerahu z konkursam imia Šapena ŭ Varšavie ci Čajkoŭskaha ŭ Maskvie. Na konkursnych prasłuchoŭvańniach “Miensk-1996” navat prysutničaŭ niezaležny naziralnik ad SFMMK sp.Alink ź Niderlandaŭ, i jon byŭ vielmi zadavoleny vynikami svajoj misii. Sioleta pra ŭstupleńnie ŭ federacyju ŭžo nie było havorki. Niaŭžo my nazaŭždy asudžanyja tryvać na druhich rolach u postsavieckim zapaviedniku?

Hety konkurs jaskrava pakazaŭ: my hodnyja lepšaha.

Julija Andrejeva