Namordnik

NAMORDNIK

Nahubak

Chaču zrabić nievialikaje adkryćcio. Na niekalkich aŭtobusach maršrutu №87 (Aŭtazavod—Zialony Łuh) sustrakaŭ hetkija nalepki na škle pry ŭvachodnych dźviarach. Namalavanaja sabačaja pysa, pierakreślenaja čyrvonym i na joj nadpis pa-słavacku: uvachod z sabakami biez nahubku zabaronieny. Upieršyniu hetuju nalepku ja zaŭvažyŭ z paŭhady tamu i pierapisaŭ sabie ŭ natatnik, bo słova «biez nahubku» mianie vielmi ŭraziła svajoj dakładnaściu, miakkaściu, što vielmi pasuje i biełaruskaj movie.

Da taho i hierb u słavakaŭ — naš, Eŭfrasinieŭski kryž.

Musić, vielmi nieabchodna nam dziela pašyreńnia svajho słoŭnaha zapasu mieć jak maha bolšy słavacka-biełaruski słoŭnik, dzie my b mahli šmat znajści cikavaha.

Siarhiej Trypucin, Miensk

Batak

Chaču ŭstupić u palemiku nakont abiełaruščvańnia biełaruskaje movy. Zaraz iduć sprečki, jak pravilna i pryhažej hučyć słova «namordnik». Ja prapanuju rabić tak, jak robiać našy braty-prybałty, kab hetaje słova nie było kalkaju ź inšaje movy, najpierš rasiejskaj. Treba słova prosta prydumać, ale kab było biełaruskaje hučańnie ci vymaŭleńnie. Naprykład, ja prapanuju słova «batak», paru razoŭ ja sabie heta słova paŭtaryŭ i ŭžo zdajecca, byccam tak i maje być. Takim čynam možna nazvać i «dziapan», «raciak» i hetak dalej, ale bolš niejak mnie zdajecca «batak».

Vałodzia Bandarčyk, Miensk

Namyźnik

Ja dazvolu sabie prapanavać svoj varyjant pierakładu na biełaruskuju movu słova «namordnik».

Pačniem z taho, kudy adziajecca heta reč sabaku. Na mordu. A jak u biełaruskaj movie budzie nazyvacca sabačaja morda? Ja viedaju dva varyjanty: myza i pysa. Ja nie śćviardžaju, što heta ahulnabiełaruskija nazvy, ale tak nazyvajuć tvary žyvioł u majoj vioscy. Pačniem z pysy. Namordnik — napyśnik. Skažu adrazu, mnie hety varyjant nie padabajecca. Bo słovy «pysa» i «napyśnik» u niekatorych mohuć vyklikać niezdarovyja asacyjacyi. A voś što datyčycca słova «myza», dyk tut, na moj pohlad, usio vydatna: namordnik — namyźnik. Jak hučyć! Vydatna? A to!!!

Voś jak budzie hučać vytrymka z vašaha paviedamleńnia «Namordnik» («NN» (27) ad 4.07.2000): «Treba było paviedamić, što milicejskija sabaki — hetyja strašennyja ratvejlery — byli na vulicach Miensku biez namyźnikaŭ».

Abalik Jury, Miensk

Pra namordnik i racyju

Pradmiet dyskusii, nahadaju, — biełaruskaje ci nie słova «namordnik». Redakcyja NN ličyć, što nie, i ŭ adkazie na moj raniejšy list abhruntoŭvaje heta takim čynam: «My... nie asprečvajem biełaruskaść słova «morda». Ale słova «namordnik» (jaho, darečy, niama i ŭ Nasoviča) — heta vidavočnaje nastupstva rusifikacyi (tut niecharakterny dla biełaruščyny źbieh zyčnych «rdn»), pryčym vidavočna poźniaje».

Voś ža, «morda» — słova biełaruskaje. Słovaŭtvaralnaja madel, pavodle jakoj jano ŭtvorana (konfiks na-...-nik) — peŭna ž, taksama. Pavodle hetaje madeli ŭtvarajucca takija biassprečna biełaruskija słovy, jak nastolnik (abrus), nabožnik (ručnik na abrazy), naramnik (naplečnik), narožnik... Jak ža ź biełaruskaha koraniu pavodle biełaruskaje słovaŭtvaralnaje madeli mahło ŭtvarycca niebiełaruskaje słova?

Redakcyja padaje adziny dovad suprać biełaruskaści «namordnika»: tam «niecharakterny dla biełaruščyny źbieh zyčnych «rdn»».

Mušu pryznacca, što hetaha dovadu ja nie razumieju. Što značyć «niecharakterny»? Jon redki, tak; ale niaŭžo luboje redkaje spałučeńnie hukaŭ — padstava, kab vykaraniać z movy adpaviednaje słova? Hety źbieh zyčnych sustrakajecca na sutyku koraniu i sufiksu; a pakolki karanioŭ na -rd u nas mała, dyk niašmat i sufiksalnych utvareńniaŭ ad ich. Ale jany jość; pryčym, kali hniazdo «pahardny, pahardnaść» jašče možna paličyć štučnym utvareńniem — paźniej jano tak i nie zamacavałasia ŭ movie — dyk takija słovy, jak «praśmierdnuć» albo «žardniak» (žerdkavy les) — biassprečna narodnyja.

Jak pakazali dopisy ŭ redakcyju, dyjalekty «majuć» admysłovyja nazvy dla namordnika, choć i nia tak dalokija ad rasiejskaha varyjantu. Prydumać možna ŭsio, što chočaš, ale, pa-mojmu, sproba rastłumačyć viaskovamu dziadźku, što namyźnik jahonaha Tuzika na sapraŭdnaj biełaruskaj movie jašče z pazaminułaha paniadziełka nazyvajecca zaščar — tema dla vadevilu.

Jašče adno, na pieršy pohlad, niečakanaje nazirańnie. Jak pakazała dyskusija pra «namordnik», ni dapisčyki, ni redakcyja nie čytajuć słoŭnikaŭ. Inakš dapisčyki nie prapanoŭvali b u jakaści namordnika to nałyhač («povodok»), to voś abrožak («ošiejnik»; darečy, adnaho koraniu nie ź «bierahčy», a, jak ni dziŭna, z «otvierzti»); albo, apublikavaŭšy hetyja dopisy, redakcyja b napisała, što hetyja słovy značać nasamreč. Abodva słovy jość u Tłumačalnym słoŭniku (u 5 tamoch).

Nakont «racyi», jakaja nia lezie ŭ vucha Arturu ź Miensku. Mahu zapeŭnić: heta «sapraŭdy» naturalna pa-biełarusku. Chto i kali ŭvioŭ jaje va ŭžytak — skazać niemahčyma, bo nadta ž daŭno było. Słova sustrakajecca jašče ŭ starabiełaruskaj movie, a ŭ sučasnuju epochu fiksujecca ŭsimi słoŭnikami, pačynajučy z Nasoviča (1870); u TSBM prykłady ź Ciški Hartnaha, Łyńkova i Jakuba Jermałoviča. Zapazyčana jano, viadoma, nie z anhielskaje (anhielskija zapazyčańni šyroka pajšli ŭ biełaruskuju movu tolki ŭ 20 st.), a z łaciny (ratio), adkul i anhielskaje ration (rate jamu rodnasnaje, a voś right — słova čysta anhłasaksonskaje). Mabyć, pasiarednikam pry zapazyčańni vystupiła polskaja mova, u jakoj racja taksama jość. Ja hetaje słova viedaju z domu.

Mikoła Ramanoŭski, Miensk

Abas

Dla mianie samaja cikavaja rubryka «NN» za 2000 hod — heta «słoŭnik-2000». Takaja cikavaja, što vyrašyŭ dałučycca da movatvorčaści.

Pa-pieršaje, namordnik...

Zhodny, što nałyhač — heta na kania ci jakoha sajhaka. Myzy-pysy — heta ŭ tcharoŭ, vaviorak, katoŭ i inšaj drabiazy. «Namordnik» — najbolš archaičnaje słova, ale kali tak treba prydumać niešta novaje, dyk bolš słušnaja prapanova kinolahaŭ: «naščernik, zaščar», ale najlepš suplot hetych słovaŭ — «naščar» — i pramaŭlajecca lahčej, i dobra ryfmujecca:

Kab nie raziavaŭ sabaka pašču
Naciahnu jamu na mordu naščar.

Darečy, što zacyklivacca na adnym słovie. Čamu nie drukujucca novyja słovy, jakija dasyłajuć čytačy? Voś mnie spadabalisia słovy Skirhajły Palaneckaha:

utor — štekier

utoryna — razetka

Jak dobra hučyć — utyrkni ŭtor uva ŭtorynu.

Ja prydumaŭ svaje słovy na zaprapanavanyja, naprykład:

unitaz — dusiel (dupaj sieŭ)

leśvičnaja placoŭka —
leśnia

padšypnik — kokul (kokan dla kulaŭ-šarykaŭ)

parašut — padaron (ron — abarona, pada — padać)

radyjatar — reld — (hrel — radyjatar aciapleńnia)

buldozer — kaparoł (kapa — kapać, roł — mechanizm)

mahnitafon — zykal (zyk — huk, kalavać — «vosproizvodiť»)

padjezd — darb

ščylina — ščyla (prostyja skaračeńni)

adtulina — tula (prostyja skaračeńni)

centar — daž (Dažboh — boh Sonca, a sonca ŭ centry)

žam — suchaja rešta (žamiery — suchija pareštki č.n.)

nakoŭdrańnik — nakoŭdrak

bakteryi — buzachi (vyklikajuć buzu i chiru arhanizmu)

barjer — rar

pamiaškańnie — kan

bunkier — kankan

razumieju — ciam, zrazumiej — uciam, provad — ciah (niekatoryja padmianiajuć sens hetych słovaŭ)

Što za «sos» u słovie pyłasos? Pyłasos — pyłasys (sysać, sysuny, a nie inakš)

Nu, a vierchalina vydumki — heta zamiena doŭhaha słova «infarmacyja» na «abas»: a — adna, b — baba, a — adnojčy, s — skazała

prahrama — buł

mierapryjemstva — zadr

Mikoła Makśvił