Taisa Miščanka. Niaščyryja aficyjanty

Niaščyryja aficyjanty

Učora pasłuchała «Vostruju bramu» pa « Svabodzie». Pakolki heta ŭsio ž Vaša rubryka, dyk vyrašyła, što praściej i chutčej napisać Vam , čym na «Svabodu». Na hety raz u «Vostraj bramie» raspaviadałasia pra pachod Źmitra Bartosika pa miens-kich kaviarniach z metaj pravieści žurnalisckaje daśledavańnie na temu «Jak časta biełarusy zamaŭlajuć stravy ŭ restaracyjach dy kaviarniach pa-biełarusku?»

Ja ŭvohule lublu Bartosikavy daścipnyja artykuły ŭ «Našaj Nivie» i jahonyja humarystyčnyja, patryjatyčnyja i liryčnyja pieśni. Tamu prosta nie čakała ad jaho davierlivaści i naiŭnaści piacihadovaha dziciaci, jakoje pavieryła darosłym dziadziam i ciociam aficyjantam, što naviedniki kaviarniaŭ amal nikoli nie zamaŭlajuć pa-biełarusku. Kali tak užo zdaryłasia, pasprabuju rastłumačyć, što cioci i dziadzi aficyjanty Dzimu prosta nachłusili.

Takim čynam, małady, pryvabny, biełaruskamoŭny žurnalist ź mikrafonam zadaje pytańni dziaŭčatam i maładym žančynam aficyjantkam, nu i chłopiec tam niejki trapiŭsia, ab tym, ci dobra jany pracujuć. Aficyjanty, u tym, što datyčycca ich pracy, vielmi kiemlivyja, u hetym im nie admoviš, i jany ŭsio pravilna razumiejuć: kali naviednik biełaruskamoŭny, anhłamoŭny, frankamoŭny, dyk kab absłuhoŭvańnie było vietlivym, aficyjantu pažadana pierajści na movu naviednika, ale ž naš aficyjant nia moža (tut tabie nie Antverpen jaki-niebudź, dzie kožnaja prybiralščyca ŭ hateli havoryć na 4-ch movach i toje ličycca narmalnym stanam rečaŭ, a stalica Biełarusi – Miensk). Dyk što ž aficyjant pryznaje, što jon drenna, niavietliva absłuhoŭvaje? Dy jašče pierad mikrafonam zhańbić siabie i svaju pracu? Nikoli ŭ žyćci. Heta vinavaty naviednik. Naviednik nie zamaŭlaje pa-biełarusku, a aficyjantam USIM: «Očień prijatno słyšať biełorusskij jazyk, ja žie sama biełoruska (biełorus), eto moj rodnoj jazyk». I jany ŭsie vielmi škadujuć, što da ich nie źviartajucca na biełaruskaj movie. Cikava, što Źmicier nie zaŭvažyŭ, što i na jahony biełaruskamoŭny zvarot aficyjanty adkazvali na «vielikom i mohučiem», da jakoha ich pryvučyli ŭ škole, i nie škadavali pry hetym, i prabačeńnia nie prasili. Nia zvykli adčuvać siabie vinavatymi ŭ svajoj nieadukavanaści, u tym, što nia zdolny adkazać naviedniku na jahonaj movie. Dy jany taho naviednika tak zamardujuć svaimi «kakańjami» dy «čivokańjami» ź «niponimaju», što naviednik ź imi na movu palcaŭ piarojdzie nia toje, što na rasiejskuju. Nu, sapraŭdy, što rabić, nia bicca ž ź imi... Dyk čym ža hetyja aficyjanty tak užo adroźnivajucca ad taho «źvierababa», jaki Bartosika aburaje? Chiba tolki svajoj niaščyraściu.

Ja nie lublu hramadzkaje charčavańnie, nie lublu restaracyi i ŭ luboj krainie naviedvaju ich ź nieachvotaj, tolki kali «za kampaniju» i «pa spravie treba». Ale ŭ Biełarusi zajści ŭ «Bulbianuju» tam, dzie jana jość (akazvajecca, jašče j nie paŭsiul jość — u Horadni, naprykład, niama) imknusia. Dyk voś, u Viciebsku, dzie ja byvaju kožny hod, ja ŭžo hady try zapar prašu ŭ «Bulbianaj» samyja zvyčajnyja draniki, a tam niama takich. Ni dranikaŭ, ni kałdunoŭ, ci jašče jakich samych zvyčajnych bulbianych biełaruskich stravaŭ, jakija b adpaviadali šyldzie «Bulbianaja». Tam zatoje zaŭsiody jość: «Bliny kartofielnyje, klecki kartofielnyje s miasom» i h.d. Kali ja pytajusia pra draniki, mianie pierapytvajuć: «Bliny kartofielnyje?» Ja kažu: «Mileńkaja, dyk hetyja ž bliny ŭ kožnaj kulinarnaj knižcy dranikami nazyvajucca, dzie b taja kniha ni była vydadziena, choć u Rasiei, choć u jakoj inšaj krainie, čamu ž Vy pravilnuju, spradviečnuju nazvu stravy tak pierakrucili?»

«Nu, počiemu? Nazyvajutsia i blinami, u nas znajuŝije ludi mieniu sostavlajut». Voś i ŭsio! Choć koł na hałavie ciašy, jak skazaŭ by moj baćka.

Ja zrabiła sumnuju vysnovu, što čaściej uparciacca ŭ svaim nievuctvie pieravažna maładyja dziaŭčaty. Kali kabieta stałaha vieku vykazvaje niejkaje ahresiŭnaje staŭleńnie da biełaruskaj movy, dyk jana, chutčej za ŭsio, pryježdžaja rasiejka. A dziaŭčatam, napeŭna, pryščapili hetaje niepryjaznaje staŭleńnie škoła, školnyja prahramy, nastaŭniki. Boža, dzie jany tolki takija ŭzialisia, bo takuju niepavahu da svajho, nasamreč, mohuć vychoŭvać tolki akupanty.

Tak skłałasia žyćcio, što ja ŭžo 32 hady žyvu ŭ Rasiei, u rasiejskamoŭnym asiarodździ. Zvykła da rasiejskaj movy, da naturalnaha vymaŭleńnia nośbitaŭ movy. Kali pryjaždžaju ŭ Biełaruś, mnie ŭ dadatak da ŭsiaho jašče i «reža słych» nienaturalnaść vymaŭleńnia rasiejskamoŭnych biełarusaŭ. Nie, nie... heta nie trasianka, nie biełaruski akcent... Luby nacyjanalny akcent albo «trasianka» ŭsprymajucca absalutna naturalna i tamu narmalnamu, nie šavinistyčna vychavanamu čałavieku, słych nia režuć.

Pra svajo ŭsprymańnie rasiejskaj havorki z vusnaŭ biełarusaŭ ja nikomu nie kazała, bo ličyła, što, napeŭna, mnie zdajecca, što ja pieražyvaju za stan biełaruskaj movy ŭ krainie, tamu i rasiejskaje vymaŭleńnie ŭsprymaju nieabjektyŭna. Ja maŭčała, pakul... nie pačuła takuju ž reakcyju z vusnaŭ svajoj dzieviatnaccacihadovaj dački. Dačka viedaje biełaruskuju movu, lubić Biełaruś, lubić byvać u Biełarusi. Biełaruskija prablemy jana nie ŭsprymaje tak baluča i blizka, jak ja, bo naradziłasia i vyrasła ŭ Maskvie i ŭžo ličyć siabie choć biełaruskaj, ale j maskvičkaj. Tamu toje, što čuje i adčuvaje jana ŭ rasiejskaj havorcy biełarusaŭ možna ličyć na sto adsotkaŭ abjektyŭnym. Voś dakładna jaje słovy: «Mama, ja daŭno dumała-dumała, čamu ŭ ich (u hety čas pobač z nami pa-rasiejsku ab čymści hamaniła čarodka maładych biełaruskich dziaŭčatak) tak niepryjemna hučyć rasiejskaja mova i zdajecca zaraz zrazumieła – jany, napeŭna, vielmi šyroka raskryvajuć rot». Nie, biezumoŭna, sprava nie ŭ šyroka ci niešyroka raskrytym rocie, a ŭ tym, što čałavieku, jaki zvyk čuć rasiejskuju movu ad jaje nośbitaŭ, i ŭvohule dobra adčuvaje lubyja moŭnyja niapravilnaści — u napisańni, vymaŭleńni, ahulnym hučańni movy — hetaja nienaturalnaść havorki biełarusaŭ na rasiejskaj, urešcie, dla ich hienetyčna čužoj movie, vielmi zaŭvažnaja i niepryjemnaja na słych.

Nichto nikoli nia zrobić za takoje vymaŭleńnie, hučańnie zaŭvahi, moža navat pachvalać biełarusa za dobraje viedańnie rasiejskaj movy. Voś kab im choć na hadzinku možna było pazyčyć našy vušy, kab rasiejskamoŭnyja biełaruskija chłopcy i dziaŭčatki (asabliva dziaŭčatki, u chłopcaŭ hetaja brydkaja nienaturalnaść čamuści čutnaja mienš) mahli siabie pačuć našymi vušami... A jak naturalna i choraša, napeŭna, hučała b ź ich vusnaŭ biełaruskaja mova.

Ja niejak čuła vystup adnaho rasiejskaha prafesara movaznaŭcy, jaki ŭ svaju čarhu spasyłaŭsia na vyniki suśvietnych daśledavańniaŭ, zhodna ź jakimi hienetyčnyja zdolnaści čałavieka ŭ nabyćci viedaŭ mohuć być całkam raskrytyja j vykarastanyja tolki praź jaho rodnuju movu. Kali hublajecca spradviečnaja hienetyčna zakładzienaja moŭnaja suviaź cełaha łancuha čałaviečych pakaleńniaŭ, stračvajecca i mahčymaść paŭnavartasnaha raźvićcia čałavieka. Tak heta ci nie, ja nia viedaju.

Taisa Miščanka