Siarhiej Paŭłoŭski. Miensk biaz Zamkavaj

Siarhiej Paŭłoŭski

 Miensk biaz Zamkavaj

U Miensku nia stała Łodačnaj, byłoj Nižnialachaŭskaj: naličvałasia na joj usiaho try damy, i heta było niazručna dla ŭliku, tamu z hetaje viasny damy na Łodačnaj pierapisali na Čyrvonaarmiejskuju. Dvaccać čatyry A… Nia stała Łodačnaj, i nichto nie zaŭvažyŭ. Tyja, chto śviatkuje Dzień Niezaležnaści 3 lipienia, vidać, navat uchvalili rašeńnie vykankamu. Im i nazva “Čyrvonaarmiejskaja” milejšaja za “Łodačnuju”. Ich niezaležnaść — heta niezaležnaść ad historyi i tradycyi. Bo historyja im piače, viaredzić dušu. Ichnaja historyja — danosy, rasstreły, mardaboj, samadurstva, šturm vilenskaj televiežy ŭ 1991-m, pieratvareńnie chramaŭ u zierniaschoviščy, a ludziej — u kałhaśnikaŭ u 40-ch, piłavańnie noh “niepravasłaŭnamu” Chrystu ŭ XIX stahodździ… Ścierli Nižnialachaŭskuju, ciapier — Łodačnuju.

Hetyja nikoli nia spyniacca ścirać ślady historyi. Nikoli — pakul ich samich nie ściare historyja.

Na pačatku leta z rejestru mienskich vulic źnikła i samaja staraja — Zamkavaja. Pryčym źnikła našmat bolš fatalnym čynam, čym Łodačnaja. Byli razburanyja dźvie apošnija staraśvieckija kamianicy, što zastavalisia na joj. Na kavałku ściany adnaje ź ich zachavałasia šylda: Zamkavaja, 31...

Chto vinavaty?

Napačatku hetaha leta Miensk raźvitaŭsia ź jašče adnoj prykmietaj svajoj staražytnaści. Z haradzkoha rejestru źnikła vulica Zamkavaja. Byli źniesienyja apošnija dva damy na hetaj samaj staroj brukavancy. Doŭhi čas Zamkavaja isnavała frahmentami ŭ dvarach mikrarajonu, jaki vyras na miescy kolišniaje Niamihi. Trapić na jaje možna było praz vyhbu ŭ budynku z kramaj “Alesia”. Tam, u dvary, i možna było pabačyć kavałki staradaŭniaje vulicy — niekalki kamianicaŭ byccam ścisnulisia pad nastupam betonnych sparudaŭ, uvieś čas źmianšajučysia to na budynak, to na ceły zavułak.

Zamkavaja praisnavała 900 hadoŭ i tolki ciapier atrymała svaju apošniuju kamiennuju babu ŭ staraśviecki fasad.

Nieadnojčy mianie naviedvała adčuvańnie, što žyvuć u ciapierašnim Miensku čužyja ludzi. Karennyja žychary niekudy prapali, a na źmienu im pryjšli inšyja, jakija nie razumiejuć dušy miesta i nie šanujuć jahonaje minuŭščyny, jahonaha ŭtułku i pryhažości. “Šyrokim praspektam šahajuć”.

Heta ž tolki padumać, što Syrakomla ŭ siaredzinie minułaha stahodździa, paraŭnoŭvajučy Miensk ź Vilniaj, adznačyŭ eŭrapiejskaść sučasnaj biełaruskaj stalicy! “Usio tut takoje čystaje, novaje, pryhožaje, što napraŭdu impanuje svajoju eŭrapiejskaściu tamu, chto, jak my, pryjechaŭ ź Vilni”. Adnak toje było paŭtarasta hadoŭ tamu, kali Zamkavaja ŭ Miensku žyła paŭnavartasnym žyćciom i złučałasia z Zavalnaj i Vialikaj Tatarskaj.

Mienskija straty sapraŭdy “cichija” i niezaŭvažnyja, pakul na ich nie źviartać uvahi šyrokaje publiki. A tolki źviernieš — adrazu pačnucca hałašeńni ŭ hazetach, zakliki źbierahčy apošnija kaštoŭnaści, paproki hierastratam. U hierastrataŭ tut svaja taktyka. Jany spyniajuć rabotu i čakajuć, pakul verchał u presie nia skončycca. A jaki sens hałasić, kali asudžanyja pomniki architektury stajać cełyja. Miesiac stajać, dva, hod. I voś u hetaj cišyni adnojčy adbyvajecca znos. Prymajecca kabinetnaje rašeńnie, hałoŭny achoŭnik pomnikaŭ Bubnoŭski, jon ža hałoŭny “dach” hierastrataŭ, daje dazvoł — i staroj vulicy jak nie było. A kolišni płakalnik-intelihient niejak vypadkova budzie prachodzić pa kolišniaj vulicy i padumaje: što ŭžo hałasić, kali ničoha niama. Patrabavać pakarańnia vinavatych? Dyk chto ŭ nas za takoje budzie karać, kali ŭłada takaja. Pryroda mienskich znosaŭ — sapraŭdy nie ŭ pryrodzie ludziej, a ŭ pryrodzie ŭłady.

Prykład taho, jak hierastraty čakajuć, pakul ścišycca hramadzkaja dumka, ja ŭziaŭ nie z pustaty. Letaś u lutym my pisali pra dom na vulicy Dzimitrava, 3. Heta kompleks toj samaj źniesienaj Zamkavaj. Paśla publikacyi, što zaścierahała ad znosu kamianicy, padniaŭsia sapraŭdny šum u hazetach. Ale ŭrešcie ŭsio ścichła. Bo dom na Dzimitrava nichto nia znosiŭ. Vyhladała — admovilisia. Padziejničała hramadzkaja dumka. Čaho bolš kryčać. I voś praminuŭ hod.

Jašče ŭčora apošni budynak na skryžavańni kolišniaj Zamkavaj i Dzimitrava, kolišniaj Vialikaj Tatarskaj, stajaŭ. Siońnia, mahčyma, jaho ŭžo niama. Tut pytańnie dnia-dvuch. Dakładniej, pytańnie pracoŭnaha dnia buldazerystaŭ. Ci paśpiejuć pomnik prynieści ŭ achviaru Dniu vyzvaleńnia Miensku ad fašystaŭ ci zrobiać heta paśla śviatočnaha “vaźlijanija”.

Symboliki va ŭsim hetym — na cełuju paemu. Kolišniaja synahoha, paśla — mastakoŭskija majsterni, miesca pieršych padpolnych schodak biełaruskich adradžencaŭ, pieršaja faktyčnaja štab-kvatera Biełaruskaha Narodnaha Frontu, “Dziaciej Čarnobylu”, pieršych niezaležnych prafsajuzaŭ. Tut tabie i muzej hienacydu fašystoŭskaha i muzej hienacydu stalinskaha, i muzej najnoŭšaha nacyjanalnaha adradžeńnia, i muzej sučasnaha mastactva. Kolki pierabyvała ŭ hetych ścienach słavutaha narodu! Kolki pracavała tut znakamitych skulptaraŭ i žyvapiscaŭ. Zdajecca, apošniuju supolnuju imprezu na 25 Sakavika letaś ładzili tut mastak Viktar Markaviec i paet Aleś Razanaŭ. Słovam, sapraŭdy miesca adušaŭlonaje. Ciažka ŭ Miensku znajści padobny budynak, dzie b stolki vyjaŭlałasia čałaviečaje inicyjatyvy i natchnieńnia. Ź inšaha boku — sapraŭdy vartaja achviara dla ciapierašniaha palityčnaha režymu. Heta ž nie aby-jakaja drobiaź, a ŭsio adno što pajści ŭ Ermitaž i plosnuć u pałatno hienija kisłatoju. Abo ŭziać dy zastrelić Džona Lenana. Jość i taki sposab patrapić u historyju — praź źniščeńnie.

Nia viedaju, ci staić budynak na Dzimitrava, 3 u momant, kali Vy čytajecie hetuju hazetu, ci ŭžo loh załatoju kupinaj svajho kaštoŭnaha druzu pad udarami kamiennaje baby.

Letaś u lutym u interviju namieśnik staršyni biełaruskaha Sajuzu mastakoŭ Uładzimier Basałyha kazaŭ, što budynak daŭno para znosić i što hałoŭny ruchavik u hetaj spravie — hrošy. Sajuzu mastakoŭ nie ciarpiełasia pradać miesca, na jakim staić pomnik. Sp.Basałyha šukaŭ investara, jaki b zabraŭ skryžavańnie byłoj Zamkavaj i byłoj Vialikaj Tatarskaj, a za toje pabudavaŭ dla Sajuzu Mastakoŭ pamiaškańniaŭ na sto tysiač dalaraŭ. Kamu — pomnik i muzej, a kamu — dachodnaje miesca.

Niekali ŭsiu Biełaruś nazyvali Krainaj Zamkaŭ. Ad toj krainy siońnia amal ničoha nie zastałosia. Źniesienyja dziasiatki tych siaredniaviečnych zamkaŭ, za imi adpravilisia ŭ niabyt zamčyščy, i voś ciapier u tym samym kirunku adyšła mienskaja vulica Zamkavaja.

I reč nie ŭ čałaviečaj pryrodzie i nie ŭ charaktary horadu Miensku. Takija pavodziny dyktuje epocha — kali kazać abstraktna, i ŭłada — kali kazać kankretna. Taja ŭłada, što niščyć biełaruskuju staražytnaść nia mienš zaŭziata, čym heta rabili niemcy ŭ minułuju vajnu, maje tolki adno aznačeńnie — akupacyja. Nia chočacca lišni raz kazać mocnyja słovy, ale fakty zmušajuć nazyvać rečy svaimi imionami.

Biełaruskija pomniki pieratvarajucca ŭ druz dziela taho, kab na ichnym miescy tak zvanyja “novyja ruskija” kuplali sabie žytło. Chto hetym kiruje, chto stvaraje takuju sytuacyju, chto ŭrešcie maje na hetym zarabić? Urad, jaki siońnia składajecca pieravažna z pryježdžych z Rasiei ludziej. Ź inšaha boku, dzie ciapier abaroncy mienskaje spadčyny? Najbolš jarkaja postać — Zianon Paźniak, jaki niekali padymaŭ na abaronu Vierchniaha horadu mienskich rabočych, — u emihracyi. Kab nie zaminaŭ hetamu handlu i hetaj nažyvie. Inšy raz zdajecca, što i duchoŭny, kulturny kantekst staražytnaha Miensku vyjechaŭ tudy razam ź im. A tut zastalisia tolki terytoryi i hrošy, vymierać jakimi košt vulicy Zamkavaj niemahčyma. Dakładniej, dla hetaha treba žyć nie adno siońniašnim dniom, a ŭmieć zazirać daloka ŭ budučyniu. Tudy, dzie ŭ druz budzie pieratvaracca siońniašniaja biazładnaja zabudova, i na svajo miesca pačnuć viartacca staryja mienskija vulicy. Pryblizna tak, jak heta adbyłosia ŭ Varšavie. Paśla vajny.