Andrej Katlarčuk. Musiu prancuz, ci nie źjasi harbuz?

Andrej Katlarčuk 

Musiu prancuz, ci nie źjasi harbuz?

Prykazki biełarusaŭ ab francuzach z tłumačeńniem histaryčnaha pachodžańnia j sensu

“Skaknuŭ, jak karol Hienryk za mora” — histaryčnaja fraziema, pašyranaja ŭ tvorach starabiełaruskaj litaratury XVI—XVII st. (naprykład, u “Pramovie Mialeški”). Hienryk Valeza (Valois, 1551—1589), ci “Hienryk Francuz”, jak zvali jaho ŭ VKŁ, byŭ u 1574 h. abrany na karala polskaha j vialikaha kniazia litoŭskaha, ale praz 7 miesiacaŭ niečakana źbieh u Paryž, kab pad imiem Hienryka III zaniać francucki tron. Jak padkreśliła “Kronika Mahilova”: “...panavaŭšy tolki miesiacaŭ siem Hienryk źbieh da Francyi”. Historyja z adjezdam karala — źniavaha polskaj i litoŭska-biełaruskaj karony na karyść francuskaj — nabyła asabliva šyroki rozhałas siarod biełaruskaj šlachty. Pa-pieršaje, była kryŭda, što karol hetak i nie naviedaŭ Litvy. Pa-druhoje, pryčyny ŭciokaŭ Hienryka litviny-biełarusy bačyli ŭ dziaržaŭnym biazładździ Polščy. Sine rege sine lege (niama karala — niama zakonu) — kazała šlachta. Šlachta ličyła, što nieparadak u Polščy narešcie zahubić i Vialikaje Kniastva. Pryhadajem, što tolki 5 hadoŭ tamu (1569) była zaklučanaja Lublinskaja unija, jakaja złučyła Litvu-Biełaruś z Polščaj u adno federatyŭnaje haspadarstva. Litviny mocna pracivilisia padpisańniu Unii. Abhruntoŭvajučy zakonnaść jaje, polskija senatary pakazvali litvinam staražytnyja damovy pamiž VKŁ i Karonaj (naprykład, Haradzielski pryvilej), ale biełarusy źniavažliva nazyvali ich “kudzielkami”1. Separatyzm litvinaŭ prajaŭlaŭsia i paśla. U Statucie VKŁ 1588 h. Lublinskaja unija ŭvohule nia zhadvałasia (!). Takim čynam, prykazka “skaknuŭ jak karol Hienryk za mora” padkreślivała iraničnaje staŭleńnie biełaruskaj šlachty da palakaŭ i Polščy. Taksama, jak inšyja:

— dažylisia palaki — ani chleba, ni tabaki;

— chyć da Krakava — usiudy adzinakava.

“Choć ty mianie kaput, to ja nie halom”. (Nie pajdu, choć zabi.) Kamentujučy hetuju prykazku časoŭ vajny 1812 h., A.Fiadosik i M.Hrynbłat śćviardžajuć, byccam mienavita tak “z tłumačeńniaŭ źbiralnikaŭ”, biełaruski sielanin-pravadnik adkazaŭ “francuskim zachopnikam” (?!) . Niezrazumieła tolki, adkul sielanin viedaŭ pa-niamiecku. Biełaruski etnohraf Jan Čačot prapanoŭvaŭ zusim inšaje tłumačeńnie: “Tak kazali niemcy-pravadniki ŭ vojsku Napaleona” . Zaŭvaha biełaruskich daśledčykaŭ savieckaha času — typovy prykład idealahizacyi navuki, u hetym razie imknieńnia śćvierdzić baraćbu sialanaŭ-biełarusaŭ suprać francuzaŭ na baku rasiejcaŭ.

“Ad prancuzaŭ u mieście nie było čutno ani zvona, ani pieŭnia — pieršy byŭ zabaronieny, a druhi źjedzieny”. Hetaja histaryčnaja prykazka ŭźnikła ŭ časie pobytu francuzaŭ u Viciebsku. 16 lipienia 1812 h. šlachta j miaščanie Viciebsku tryjumfalna sustreli Napaleona. Maładzicy litaralna zasypali kvietkami imperatara, što adnaviŭ VKŁ. Francuskaje vojska dabrasłavili nia tolki katalicki j unijacki biskupy, judejski rabin, ale navat pravasłaŭny ŭładyka, archijapiskap Varłaam (Šyšacki). Uražany hetkim vitańniem, Napaleon pramoviŭ da pryznačanaha hubernatara, markiza Pastare: “Kali łaska, hladzicie na Litvu j Biełaruś jak na siabroŭku, a nie jak na zavajavanuju krainu”. Kožny, chto prysiahnuŭ na viernaść Francyi (a ŭ Viciebsku heta zrabili amal usie), atrymaŭ kalarovuju cešku, jakuju pavinien byŭ pačapić na rukavo. Novaja ŭłada ŭmacavała mury, praviała pierapis nasielnictva, ale chutka staŭleńnie mieścičaŭ da francuzaŭ pahoršała. Pa-pieršaje, zychodziačy z vajskovych patrebaŭ, francuzy pierabudavali ŭsie muravanyja chramy Viciebsku ŭ abarončyja abjekty. Sa zvanicaŭ pazdymali zvany j pastavili tudy harmaty, u chramach pierastali słužyć. Pa-druhoje, vializnaj armii tre było try razy na dzień jeści. Spakvala ŭsie charčy ŭ horadzie skončylisia. Žaŭniery stali ładzić rekvizycyi. Viciebskaje padańnie kaža, što, “kali adzin palak-hienerał z francuskaha vojska prachodziŭ harodami, jon pabačyŭ staruju, jakaja tam korpałasia ŭ ziamli. Spyniŭšysia, jon zapytaŭsia ŭ babuli: “Čaho vy šukajecie?” Jana adkazała, što šukaje harodniny, ale chiba niešta znojdzieš paśla francuzaŭ. Tady hienerał zapytaŭsia, ci była kali ŭ žyćci staroj takaja ž ciažkaja časina. Taja praroča adkazała: “Pamiataju taki samy čas, kali nalacieła na Biełaruś saranča, jakaja ŭsio vyniščyła, ale pryjšła zima, i ŭsie insekty raptoŭna zahinuli”. Takim čynam, kali francuzy pabyli ŭ horadzie, staŭleńnie da ich pamianiałasia na kiepskaje. Mienavita heta j adbiłasia ŭ prykazcy.

“Kab prancuz pabiŭ maskala, dyj sam nie viarnuŭsia”. Histaryčny frazealahizm, jaki adlustroŭvaje staŭleńnie biełarusaŭ da kanfliktu dźviuch Imperyjaŭ. Uvachodžańnie VKŁ u skład Rasiei ŭ kancy XVIII st. pahoršyła stan litoŭskich i biełaruskich sialanaŭ. Uzmacniŭsia pryhon, šmat karaleŭskich sialanaŭ razdali bujnym rasiejskim ziemlaŭłaśnikam. Na litoŭskija j biełaruskija huberni raspaŭsiudziłasia rekructva. Usio heta nastrojvała biełarusaŭ suprać novaj, “maskoŭskaj” ułady. Zhodna z padańniem, “kali Napaljon šoŭ na Maskvu, jon pa darozie sustreŭ babulu j zapytaŭ, jak na jaje dumku lepš: kab prancuz raźbiŭ rasiejca, ci rasiejec — prancuza? Staraja, pačuchaŭšy patylicu, adkazała: dobra, kab prancuz zachapiŭ Maskvu j pahnaŭ rasiejcaŭ dalej, pahnaŭ, pahnaŭ dyj sam nie viarnuŭsia”.

“Tak turnuŭ, jak Kutuz prancuza”, “Jak ad Kutuza Banapart” (h.zn. vielmi chutka). Adstupleńnie francuzaŭ ad Maskvy ŭ Biełarusi pieratvaryłasia ŭ paničnyja ŭcioki. Rasiejskim vojskam kiravaŭ hienerał-feldmaršał M.Kutuzaŭ, albo “Kutuz”, jak jaho klikali ŭ Biełarusi2.

“Baicca choładu jak prancuz”, “Piakucca prancuzy by bulba ŭ prysku” “Hałodny prancuz i varonie rad”. Padčas adstupleńnia siarod francuskich žaŭnieraŭ pačaŭsia hoład, akramia taho, ciskanuli niezvyčajnyja dla vosieni marazy. U listapadzie 1812 h. francuzy traplali ŭ pałon apranutymi ŭ žanočyja chustki, kilimy, koŭdry, konskija papony, kažuchi. Šmat ich zahinuła ad hoładu j choładu. Pra heta vobrazna raspaviadaje biełaruskaje padańnie: “U 12-m hodzie padniaŭsia na biełaha ruskaha cara prancuz Napaljon. Nahnaŭ jon siudy vojska, by ciomnaja chmara… Źniščyli prancuzy uvieś kraj, zmarnavali ŭsio dabro, tak što j sami pačali padychać z hoładu... Sam car Napaljon chodzić sabie pa bałocie dy łović žaby abo čarapachi3, kab padsiłkavacca... Sovajucca hałodnyja prancuzy, by sonnyja muchi, źbirajuć čarviakoŭ, žukoŭ dy ŭsialakich ślimakoŭ, kab choć hetaju poskudździu nabić sabie łantuch”. U listapadzie-śniežni 1812 h. biełarusy zamiest strojnych francuckich šychtoŭ pabačyli natoŭp hołodnych, chvorych, zmučanych ludziej. Voś jak uspaminała ab hetym u 1896 h. 100-hadovaja babula Hanna Łasocicha ź vioski Šydłoŭcy Vaŭkavyskaha pavietu: “Adnaho razu nadyšli šmat hałodnych prancuzaŭ, a ludzi pavykopvali pahreba j pachavali ježu dzie chto zmoh. Jany (francuzy) ulacieli da našaj chaty, usie hiarhieščuć pa-svojmu dy poruć pa padłozie, poruć a ničoha nia znojduć. Tak adzin schapiŭsia na haru, a tam lažaŭ niejkiś asmałak, jon dumaŭ što kumpiak dy davaj jaho hryźci. Voś što vajna rabiła”. Jość śviedčańni što biełaruskija sialanie dapamahali chvorym francuzam, davali ježu, ručniki na pieraviazki.

“Naša Biaroza čužych i hienerałaŭ tapić moža”. Hałoŭnaja trahiedyja francuskaha pachodu 1812 h. adbyłasia 14—16 (26—28) listapada na pierapravie cieraz raku Biaroza (sučasnaja Biarezina)1. Maršał Udzino ašukaŭ rasiejskich hienerałaŭ, budujučy falšyvuju pierapravu ŭ Barysavie. Tym časam na poŭdzień ad miesta, kala vioski Studzionki, pad nahladam Napaleona budujucca dva masty. Pracavać francuzy musili ŭ ściudzionaj vadzie, šmat ich zahinuła. Śviet ich patapiŭsia ŭ časie pierapravy, bahata chvorych i paranienych zabłukała ŭ lesie j nazaŭsiody zastałosia na bierahach Biarozy. Jašče ŭviesnu 1813 h. na barysaŭskaj płoščy stajała mnostva francuskich harmataŭ, furmanak. Z-pad śniehu bačnyja byli kivery, kirasy, chatyli, zbroja, trupy žaŭnieraŭ. Niekalki tysiačaŭ francuzaŭ pachavali ŭ vializnych jamach na ŭskrainie Studzionki. Bolšaść francuskaje majomaści trapiła ŭ ruki tamtejšaj šlachty2. Usio tańniejšaje pachapali sialanie. Da pačatku XX st. u navakolnych vioskach etnohrafy bačyli francuskija šali, ručnyja młyny, kavamołki, ružžy. Padčas rasčystki Biarozy ŭ 1813, 1855, 1910 hadach znajšli šmat francuskich rečaŭ. Usio heta sparadziła lehiendy ab francuskich skarbach, jakija schavała raka.

“Ot adzin staŭ Napaljon, choć pryvioŭ da nas miljon”. Prykazka adlustroŭvaje žudasnyja straty francuskaha vojska ŭ pachodzie na Rasiejskuju imperyju. Pa padlikach daśledčykaŭ, z 420 tysiačaŭ žaŭnieraŭ, jakija pierajšli Nioman 12 (24) červienia 1812 h., u śniežni cieraz pruskuju miažu viartalisia tolki kala 30 tysiačaŭ čałaviek.

“Musiu prancuz, ci nie źjasi harbuz?” Žartoŭny kalambur. Jak tłumačyŭ u kancy XIX st. biełaruski etnohraf Jaŭhien Lacki, “žart byŭ raspaŭsiudžany ŭ niekatorych pavietach Mienskaj huberni jak kpina z naščadkaŭ francuzaŭ, što asieli na biełaruskich ziemlach u pačatku XIX st.”  Adam Kirkor śviedčyŭ, što bahata žaŭnieraŭ Napaleona pazastavalisia ŭ biełaruskich vioskach i panskich falvarkach. Chtości staŭsia nastaŭnikam, huverneram. Niekatoryja zrabili karjeru j atrymali ad rasiejskaha ŭradu vysokija pasady, uznaharody, šlachiectva .

“Kab ciabie prancy całavali!”, “Kab ciabie prancy źjeli!”3  Pašyrany narodnyj praklon. “Prancami” biełarusy skaročana nazyvali francuzaŭ i, adnačasova, “prancy” — narodnaja nazva syfilisu (syphilis, lues), viadomaha ŭ Eŭropie z XVI st. jak “francuskaja chvaroba”. Na dumku prostaha ludu, mienavita francuzy zanieśli jaje ŭ Biełaruś u 1812 h. Pavodle ŭspaminaŭ staroj sialanki, zanatavanych u 1870 h., “...siamiejka schavałasia ad prancaŭ u lesie, …bratava žonka z-za niemaŭlaci zastałasia na vioscy z prancuzami. Rychtavała im ježu, daiła karovy. Ale paśla adychodu prancuzaŭ usia zrabiłasia ŭ ranach i brat ad jaje nabraŭsia. Kažuć, što ŭsia vioska nabrałasia niejkaj chvaroby ad tych prancuzaŭ”.

“I ŭ Paryžu z aŭsu nia zrobiać ryžu (rysu)”. Uźniknieńnie hetaj prykazki źviazanaje z Usiaśvietnaj vystavaj 1889 h. u Paryžy (raniej prykazka nie fiksujecca). Viestki ab dzivosach Paryskaje vystavy, ab najvialikšaj u śviecie Ejfelevaj viežy j inšych cudach dachodzili da Biełarusi. Ale skieptyčny sialanski praktyčny rozum pa-svojmu interpretavaŭ francuskija padziei.

1 Rasiejskija j biełaruskija daśledčyki vajny 1812 h. pa analohii z “Baradzino” pierarabili narodnyj hidronim “Biaroza” na “Bierazino”.

2 Naprykład, barysaŭski šlachcic pan Korsak zrabiŭ u svaim majontku “francuski muzej”.

3 Hety varyjant atrymany ad doktara filalahičnych navuk Mikoły Nikałajeva, jaki čuŭ hetuju prykazku ŭ dziacinstvie na Navahradčynie.

Śpis vykarystanych krynicaŭ prykazak:

Vasiljev V. Biełorusskije posłovicy. // Majak. Sankt-Pietierburh, 1844. T.15; 1845. T.22—23.

Czaczot J. Piosienki wieśniacze znad Niemna i Dźwiny… Wilno, 1846. S.106—117.

Jelčaninov N. O značienii posłovic i pohovorok i o Bielskom miestnom nariečii.// Smolenskije hubiernskije viedomosti. 1864. №28. S.113—115.

Sbornik biełorusskich posłovic, sostavlennyj I.I.Nosovičiem. Sankt-Pietierburh, 1874.

Romanov Je.R. Biełorusskij sbornik. T.1. V.1—2. Pieśni, posłovicy, zahadki. Kijev, 1885.

Etnohrafičieskij sbornik, sostavił V.N.Dobrovolskij. // Zapiski IRHO. Otdieł etnohrafii. Č.3. T.23. V.2. Posłovicy. Sankt-Pietierburh, 1894.

Lackij Je.A. Matieriały dla izučienija tvorčiestva i byta biełorusov. Č.1. Posłovicy, pohovorki, zahadki. Moskva, 1898.

Rukapisny zbor prykazak A.K.Sieržputoŭskaha (1909 hod). // Kaśko U. Śviatło dalokaje zorki. Miensk, 1997. S.270—296.

Federowski M. Lud biełaruski na Rusi Litewskiej. T.4. Warszawa, 1935.

Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie. T.52. Białoruś-Polesie, Wrocław-Poznań, 1968.

Prykazki i prymaŭki ŭ dźviuch knihach. // Pad red. A.Fiadosika i M.Hrynbłata. Kn.1. Miensk, 1976.

Biełaruski falklor. Chrestamatyja. Miensk, 1996.

1 Radavodam “pa kudzieli” biełarusy nazyvali radavod pa žanočaj linii, u adroźnieńnie ad radavodu “pa miačy”, h.zn. pa baćku.

 2 Cikava, što inšaha rasiejskaha hienerała M.Barkłaja-de-Toli biełarusy nazyvali “Baŭtaj u torbie”. // Sbornik biełorusskich posłovic, sostavlennyj I.I.Nosovičiem. Sankt-Pietierburh, 1874. S.6.

 3 Śviedčańnie taho, što prostyja biełarusy viedali ab asablivaściach francuskaj kuchni.

Andrej Katlarčuk

kandydat histaryčnych navuk, daktarant Rasiejskaj Akademii navuk. Pracuje ŭ Sankt-Pieciarburhu, u Kunstkamery. Pachodzić z Turava. Sioleta vyjšaŭ jahony artykuł “Biełarusy Branskaha kraju” ŭ ARCHE, №2, jahonaja kniha “Prazdničnaja kultura v horodach Rośsii i Biełoruśsii ChVII vieka”. Jon rychtuje da druku knihu “Švedy ŭ historyi i kultury biełarusaŭ”.