Try vydavieckija prajekty Antona Łuckieviča

Try vydavieckija prajekty Antona Łuckieviča

“Zbornik Naša Niva” vyjšaŭ da pachodu Čyrvonaje Armii na Polšču. Kab pierakanacca ŭ hetym, dastatkova ŭbačyć, što na apošniaj staroncy jaho papiarovaje vokładki reklamujucca štodzionnaja hazeta “Biełaruś”, časopisy “Ruń”, “Sacha” dy tydniovik “Niezaležnaja dumka”, što spyniŭ svajo isnavańnie 11 lipienia 1920 h. — jakraz u dzień, kali Čyrvonaja Armija ŭziała Miensk.

“Zbornik Naša Niva” — heta 48 staronak tekstu. Farmat — 164ch237 mm. Zbornik ubačyŭ śviet u drukarni kaaperatyŭnaha tavarystva “DRUK”, što mieściłasia ŭ Vilni pa vulicy Trockaj, 13.

U pradmovie da zbornika zhadvałasia “Naša Niva” 1906—15 h. i zaznačałasia, što “kidanyja joj šyroka ziarniaty nacyjanalnaje śviadomaści papadali na dobry hrunt, uschodzili i ŭrešcie dali bahaty ŭradžaj”. Nie zatrymlivajučysia padrabiazna na razhladzie padziejaŭ 1916—19 h., aŭtar pisaŭ: “Ciapier, kali pierad našym narodam staić zadača realizacyi idei dziaržaŭnaje niezaležnaści, kali tvoracca sapraŭdy mocnyja asnovy našaje nacyjanalnaje kultury... my, staryja supracoŭniki “Našaje Nivy”, iznoŭ zhurtavalisia i prystupajem da prypynienaje pracy”. Spamianuŭšy Ivana Łuckieviča, Ciotku, Maksima Bahdanoviča, Lavona Hmyraka, jakija nie dažyli da 1920 h., adznačyŭšy, što “naraśli novyja siły”, aŭtar hetak tłumačyć, čamu vydajecca mienavita “Zbornik Naša Niva”:

“Isnavańnie štodzionnaj biełaruskaj hazety i niekalkich tydniovych zdymaje z nas abaviazak aśviatlać štodzionnyja biahučyja spravy i daje mahčymaść abmiežavacca spravami i pytańniami pryncypovaha charaktaru. My budziem padychodzić da raźviazki hetkich pytańniaŭ, uzirajučysia ŭ dalejšuju budučyniu, a nie ŭ siahońniašnija chutka minajučyja i źmiennyja nastroi. Dziela hetaha my i vybrali formu vydaviectva (słova “vydaviectva” tut synonim słova “vydańnie” — A.S.) nieperyjadyčnaha i ŭ hetym zborniku pamiaščajem tyja materyjały, jakija nam udałosia pakul što zhurtavać”.

Jakija ž materyjały byli nadrukavanyja ŭ zborniku? Pierš-napierš, artykuł Antona Łuckieviča — Ant.Naviny “Palityčnyja lozunhi biełaruskaha ruchu”, u jakim całkam abo frahmentarna byli padadzienyja dakumenty Kanfederacyi Vialikaha Kniastva Litoŭskaha (1915—16), Vilenskaj biełaruskaj kanferencyi (studzień 1918) i treciaja Ŭstaŭnaja hramata Rady BNR.

Inšy aŭtar zbornika, inžyner Alaksandar Hałavinski, razumieŭ, što paśla šaści hadoŭ vojnaŭ “dziela finansova-ekanamičnaje adbudovy kraju našaha... nijak nielha abyścisia biez zahraničnaje pomačy”. U jahonym artykule “Ŭvahi ab finansava-ekanamičnaj adbudovie Biełarusi” źmieščpnyja tablicy ź pieralikam nieabchodnaha abstalavańnia na pieršyja 5 pavajennych hadoŭ. Tablica №1 utrymlivaje śpis rečaŭ, patrebnych dla sielskaj haspadarki, kulturnaha žyćcia i aśviety: heta płuhi, siejałki, kosy, małatarni, elitnaja žyvioła, heta i peŭnaja kolkaść “dobra abstaŭlenych labaratoryj” — mechaničnych, chimičnych, fizyčnych, fizyčna-chimičnych i inš., “klinik universyteckich”, typa-lita-cynkahrafij, radyjostancyj... Fabryki j zavody padajucca ŭ tablicy №2 (sylikatnaja technalohija, mineralnaja technalohija, metalurhičnyja zavody, vyrab mašyn, paravych katłoŭ i turbinaŭ dla hidraelektrastancyjaŭ) i №3 (zavody “spažyŭnaje technalohii” — charčovaje pramysłovaści; zavody arhaničnaje technalohii, to bok tartaki, papierni, celuloznyja fabryki, vyrab draŭlanaha vuhalu, štučnych tkaninaŭ, tekstylu, farbaŭ, lekaŭ i h.d.). Na padstavie padlikaŭ Hałavinski zrabiŭ vysnovu: “Pa ŭsich troch tablicach na pieršyja piać hadoŭ patrebna žyvoha i miortvaha inventaru i mechaničnaha abarudavańnia dziela najbolš patrebnych dla našaha kraju fabryk i zavodaŭ, pryblizna ličačy, na sumu kala dvuchsot dziesiaci miljonaŭ załatych rubloŭ (210775000 załatych rubloŭ)”. Hałavinski skončyŭ svoj artykuł skazam: “I ŭsio heta my majem mahčymaść atrymać z zahranicy pry mahčymaści naładžańnia niezaležnaje finasovaje i ekanamičnaje haspadarki Biełarusi”. Karysna było b pačytać heta našym intehrataram.

Ekanamičnaj prablematycy pryśviečany j artykuł redaktara-vydaŭca “NN” u 1906—14 h. Alaksandra Ŭłasava “Chatnija promysły ŭ Biełarusi”.

U zborniku paśmiarotna nadrukavany artykuł Ivana Łuckieviča “Aj Kitab”. Tamsama drukujecca ŭ pierakładzie na biełaruskuju ŭryvak z “Aj Kitabu”. Dalej źmieščanyja “Chaŭturny marš” polskaha paeta Karnela Ŭiejskaha ŭ pierakładzie Janki Kupały, tvor Maksima Hareckaha “Patajomnaje”, a taksama try ŭryŭki z “Hitańjali” Rabindranata Tahora (pierakład zrobleny z polskaha pierakładu Jana Kasproviča). U raździele ”Biblijahrafija” znachodzim recenziju na apovieść Hareckaha “Dźvie dušy”, anatacyi na brašuru Alaksandra Ćvikieviča “Biełaruś”, na knihu “Weissruthenien. Land, Bewohner, Geschichte, Volkswirtschaft, Kultur, Dichtung. Mit 93 Abbildungen und einer Karte”, što vyjšła ŭ Berlinie pad redakcyjaj Valtera Jehiera, na zbornik “Padarunak biełaruskamu žaŭnieru”, vydadzieny Biełaruskaju vajskovaju kamisijaj, a taksama na brašuru A.Ž. (Arkadzia Smoliča) “Biełaruskaja Sacyjał-Demakratyčnaja partyja, jaje mety i zadańni. Papularny vykład prahramy”. Aŭtaram recenzii na apovieść Hareckaha biassprečna źjaŭlajecca Anton Łuckievič, jaki padpisaŭsia kryptanimam A.Ł., a pad anatacyjami podpisaŭ niama. U zborniku źmieščany taksama pieralik biełaruskich peryjodykaŭ, vydadzienych ŭ traŭni 1920 h., biełaruskich nacyjanalnych ustanovaŭ, karotkija ahlady “Stan školnaje spravy”, “Biełaruski teatar” i “Ekanamičnyja arhanizacyi”, a taksama natatka pra Biełaruskuju vajskovuju kamisiju. Taki źmiest “Zbornika Našaje Nivy”.

Materyjały dla ilustravanaha zbornika “Pamiaci Ivana Łuckieviča ŭ pieršyja ŭhodki śmierci jaho (20.VIII.1919 — 20.VIII.1920)” źbiralisia i za balšavikami. Pra heta śviedčyć choć by data pad adnym z materyjałaŭ — 15.VII.1920. Zbornik byŭ padrychtavany niedzie da siaredziny žniŭnia. U im źmieščany artykuł A.Łuckieviča “Žyćcio i praca Ivana Łuckieviča”, uspaminy Lali Menkie, Advarda Budźki, Maksima Hareckaha, Leapolda Rodzieviča, Michała Kachanoviča, Jazepa Sałaŭja i Kłaŭdzija Dušeŭskaha (pra adnaho aŭtara ŭspaminaŭ, A.Siehienia, źviestak nia maju i tamu imia nazvać nie mahu). Tamsama nadrukavanyja vierš Ježy Jankoŭskaha dy impresija Źmitraka Biaduli “Śviatoje heta miesca!..”, pryśviečanyja I.Łuckieviču.

Što datyčyć brašury “Polskaja akupacyja ŭ Biełarusi”, dyk pad tekstam hetaha tvoru paznačana, što napisany jon u Vilni “ŭ lipieni 1920 hodu”. Mižvoli vynikaje pytańnie: da prychodu balšavikoŭ ci paśla ich prychodu ŭ Vilniu? Adkaz znachodzim u tekście. Raspavioŭšy pra adnu svaju hutarku ź Piłsudzkim pra ŭschodniuju palityku Polskaje dziaržavy, aŭtar adznačaŭ: “Heta hutarka była ŭvosień 1919 h., — a chutka vyjaviłasia, jakija heta palityčnyja “chody” mieŭ na dumcy Piłsudzki. U Vilni jaho daviernik, kapitan Słavak, kavaŭ intryhi proci niezaležnaści Litvy, zakidvajučy ich sieci na Koŭnu i padhataŭlajučy tamaka polskuju zmovu proci litoŭskaha ŭradu. Zmova henaja była ŭ paru vykryta litvinami i rasstrojenaja, — ale padziemnuju rabotu Słaŭka viali dalej jaho zamiaścicieli ažno da momantu zaniaćcia Vilni čyrvonym vojskam i prymusovaha pryznańnia Polščaj hetkaj nialubaj niezaležnaści Litvy”.

Voś hety abzac i daje nam padstavu śćviardžać, što praca nad brašuraj “Polskaja akupacyja ŭ Biełarusi” skončyłasia paśla prychodu balšavikoŭ u Vilniu.

Tvor hety vydadzieny na biełaruskaj i polskaj movach. Pierakładajučy svaju brašuru na movu našych zachodnich susiedziaŭ, Łuckievič chacieŭ pakazać złačynstvy polskaje vajenščyny dy cyvilnaje administracyi šyrokaj polskaj hramadzkaści, asabliva tym, chto mienavaŭ siabie sacyjalistami. Brašura vydadzienaja pad sapraŭdnym imiem i proźviščam aŭtara, što z Łuckievičam zdarałasia redka. Takim čynam viadomy polskim dziejačam biełaruski dziajač demanstravaŭ svajo staŭleńnie da aficyjnaje polskaje palityki.

Ažyćciavić try hetyja prajekty Antonu Łuckieviču dapamahli ci nia dziesiać “starych” našaniŭcaŭ. Nia tolki byłyja aktyŭnyja aŭtary dy supracoŭniki redakcyi Alaksandar Ułasaŭ, Janka Kupała, Źmitrok Biadula, Maksim Harecki, Advardy Budźka, ale i Leapold Rodzievič, i Kłaŭdzi Duž-Dušeŭski, jakija pad upłyvam “Našaje Nivy” dałučylisia da biełaruskaha ruchu. Da koła našaniŭcaŭ naležaŭ i Jazep Sałaviej, adzin z pačynalnikaŭ sacyjał-demakratyčnaha ruchu ŭ Biełarusi, redaktar hazety “Homan” ź siaredziny 1917 i da spynieńnia jaje vychadu ŭ kancy 1918 h.

A.S.