Bolšy za Kołasa

Jon byŭ z tych, chto moh pierajnačyć chadu biełaruskaj historyi. Kali b jon staŭ u 70-ja hady dysydentam, jak Haveł i Želeŭ, jon vyras by ŭ palityčnaha lidera Biełarusi.Kali b jon dazvoliŭ tady sabie poŭnuju litaraturnuju svabodu i admoviŭsia ad samacenzury, Nobeleŭski kamitet ušanavaŭ by jaho naroŭni z Sałžanicynym i Miłašam.

Paśla, kali nastupiła žadanaja palityčnaja svaboda, było pozna: vypietralisia ŭspaminy, pad staraść stała mienš intensiŭnym duchoŭnaje žyćcio, a hałoŭnaje, skončylisia krajnaści tatalitaryzmu, u žorstkim sutyknieńni ź jakim tolki i moh da kanca ahranicca jahony talent. U Bykava nie było daru pradbačańnia. Jon nia byŭ prarokam ni ŭ tvorach, ni ŭ palityčnych prahnozach.

Jon moh by stać dziaržaŭnym lideram na pierałomie, jak vuhorski maralist Arpad Hienc; znoŭ biełaruskaja historyja mieła šaniec paciačy pa bolš litaścivym rečyščy. Choć, nia vyklučana, u postsavieckim siečyščy nia ź im akazałasia b fartuna, i historyja kinuła b jaho pad abcasy parazy, jak niekatorych jahonych siabroŭ-palitykaŭ.

Urešcie, jon moh by stać vyzvalicielem paśla śmierci — jak Akina, Sukarna ci Bandaranaikie, — ale ŭ jaho niama ni dačok, ni maładoj žonki, jakija b pryjšli ŭ palityku paśla jahonaha spačynu. Adny syny...

Jon nie źmianiŭ chady biełaruskaj palityki.

Vybuch jahonaj śmierci raskidaŭ piśmieńnikaŭ pa kutkach nieabsiažnaha kabinetu staršyni Sajuzu. Treba pranieści trunu da mohiłak na rukach, skazali z kutka. Heta ž tak doŭha, zapiarečyŭ vydaviec. Dastajeŭskaha praz uvieś Pieciarburh studenty nieśli, horka kinuŭ krytyk. Dy ŭłada nie dazvolić, padvioŭ rysu paet. A ŭsio ž i Bykava pranieśli praz uvieś horad.

Bykaŭ, čałaviek ź niecharakternaj dla biełaruskaha piśmieńnika biezdakornaj reputacyjaj, trymaŭsia niezaležna i za savietami, i pry Łukašenku, pohladaŭ svaich nie chavaŭ, režymu nie padtrymlivaŭ, hidziŭsia im — za chamstva i merkantylnaść. Apošniaje, mahčyma, było asabliva brydka jamu — jaki pastaleŭ siarod «sarakapiatak» i mieŭ unikalnaje pačućcio śmierci, nastolki daskanałaje, što navat adčuŭ toj momant, paśla jakoha jon užo nia zdoleŭ by viarnucca i pamierci na svajoj ziamli. Što jamu było važna.

Uładu najbolš kłapaciła, kab ludzi nia stali havaryć, što «i Bykava atrucili». Adsiul naviaźlivyja interviju z daktarami Baraŭlanaŭ na ŭsich telekanałach, adsiul hetaje: «Kak soobŝili v bolnicie, hdie nachodiłsia pisatiel, jemu okazyvałaś vsia nieobchodimaja miedicinskaja pomoŝ, soobŝajet RIA «Novosti». Nu i što b hetuju ŭładu i hety čas lepiej charaktaryzavała, čym takaja bojaź.

Dla rasiejcaŭ jon Vasil Bykov, dla niemcaŭ Wassil Bykau.Tolki dla našych «superruskich» jon nie Vasil — Vasilij. Takoje adbyvajecca praz sapraŭdnuju kulturnuju invalidnaść toj častki biełarusaŭ, dla jakich usio biełaruskaje zastajecca naviečna druhasnym, nienavidnym da nievymoŭnaści ŭ vyniku hłybokaje psychičnaje traŭmy, jakuju naniesła im kalanijalnaja sacyjalizacyja. Jany nienavidziać toje, što im ujaŭlajecca haniebnym styhmatam, i tych, chto «vinavaty» ŭ ichnym kalectvie, ichnaj «niedaruskaści» — biełaruskim akcencie i biełaruskim kulturnym bahažy; nienavidziać navat tuju movu i litaraturu, jakija im pryjšłosia vyvučać u škole. Hetaje fašyzoidnaje pačućcio nie spyniajecca ni pierad čym śviatym i prodkavym.

Bykaŭ razdražniaŭ hetuju publiku svajoj maralnaj nieprystupnaściu. Jany nie mahli abazvać jaho ni palicajem, ni karupcyjaneram, ni admarozkam, ni špijonam; kali ž abzyvali, ichnyja ž słovy źviartalisia suprać ich. Nu dyk urešcie jany staralisia zvuzić maštab pachavańnia, biurakratyzavać rytuał, prymienšyć stratu — jakuju stratu! Dzivosna eŭrapiejskaha piśmieńnika, palityzavanaha ekzystencyjalista z raźvitym hramadzianskim pačućciom. Dva fakty, jakija ja tut nahadaju, daloka nie hałoŭnyja ŭ jahonaj bijahrafii, ale jak redaktaru «NN» mnie jany darahija: jon pieršy z žyvych klasykaŭ litaratury rašuča addaŭ pieravahu niezaležnamu vydaviectvu «Naša Niva» pierad dziaržaŭnymi; jon hanaryŭsia siabroŭstvam u vyzvalenčym Narodnym Froncie, a paśla raskołu — u abodvuch BNF-ach.

Ahladajučysia nazad na Bykava — na niadaŭniaha Bykava, jaki ŭ apošni svoj dzień naradžeńnia, paśla dvuch pieralivańniaŭ kryvi spaŭ na baraŭlanskim łožku, niby dzicia — na kułačku; jaki, «miakka vyšturchnuty» (jahonyja słovy) niepryjacielami i pryjacielami ŭ samotu i rospač emihracyi, zachoŭvaŭ jasnaść dumak, šlachietnaść emocyj, i na daŭniejšaha Bykava, ckavanaha kamunistami, a paśla tymi ž

Z pryrodžanaha pesymista Bykava staranna robiać śvietača adradžeńnia. Ale ž darobak piśmieńnika (i nacyjanalista) Bykava — pierš za ŭsio kaštoŭny materyjał dla mastactvaznaŭcaŭ, psychaanalitykaŭ, historykaŭ idejaŭ dy inšych ziemlanych čarviakoŭ kultury. Praniknuć u hety materyjał ich namaŭlaje nie ŭ apošniuju čarhu bieznadziejna nieefektyŭnaje vykarystańnie jaho ŭ jakaści śvietača adradžeńnia. Apisvajučy realnaść, ź jakoj bolšaść z nas nikoli nie sutykniecca choć by ŭ siłu taho, što pakaleńnie Bykava — i jahonaja proza ŭ tym liku — zrabiła vojny ŭ Eŭropie źjavami małaimaviernymi i złačynnymi, saprafahi znojduć i adkaz, čamu hety narodny piśmieńnik Biełarusi nia staŭ piśmieńnikam suśvietnaha maštabu. Cyničnaja, biaźlitasnaja praca daśledčykaŭ stvaraje kulturny słoj, jana i budzie najlepšym ušanavańniem mudraca Bykava. Tolki na hetym kulturnym słoi i moža ŭzraści jahony nastupnik.

Etyčny talent Bykava byŭ nia mienšy za litaraturny (i zasłuhoŭvaje nia mienšaha vyvučeńnia). Bykaŭ byŭ biassprečnym maralnym aŭtarytetam. Pa jahonaj śmierci ŭ krainie nie zastałosia takoha biassprečnaha aŭtarytetu, i, pa-mojmu, heta nadoŭha. Najlepšyja ź lepšych adčuli svaju drobnaść pad hetaj trunoj. Ale nastupnik Bykava niekali vyjavicca i zdužaje bolš za jaho. Tak, jak Bykaŭ zdoleŭ bolš za Kołasa ŭ daśledavańni čałaviečaje svabody i adnačasova — u stvareńni etyki majstra.

Andrej Dyńko

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0