Cunami

Hałoŭnaj navinoj 26 śniežnia — apošniaj niadzieli 2004 hodu — pavinna było stać pierahałasavańnie na prezydenckich vybarach va Ŭkrainie. Ukrainskija padziei mahli b zastacca hałoŭnaj navinoj hodu. Mahčyma, i zastalisia. Ale ŭ toj dzień tyja padziei adsunulisia na druhi plan. Pieršaje miesca ŭ paviedamleńniach infarmacyjnych ahienctvaŭ i telekanałaŭ zaniali vyniki stychijnaha biedztva ŭ Paŭdniova-Ŭschodniaj Azii. Sam hieahrafičny maštab jaho ŭražvaje. Hihanckija chvali — cunami, vyklikanyja padziemnymi šturškami ŭ rajonie tektaničnaha razłomu na dnie Indyjskaha akijanu, — za niekalki imhnieńniaŭ źniščyli pasieliščy j srodki kamunikacyi na bierahoch Indanezii, Malajzii, Tajlandu, Banhladeš, Paŭdniovaj Indyi, Šry-Lanki, a taksama na Andamanskich i Maldyŭskich vyspach dy źnieśli dziasiatki tysiač čałaviečych žyćciaŭ.

Stychija mieła sapraŭdy apakaliptyčny charaktar: pasiarod biełaha dnia, pad biazvobłačnym błakitnym niebam, pry poŭnym štyli na mory amal što biasšumnyja chvali vyšynioj da 30 metraŭ adna za adnoj nakryli ŭźbiarežža ŭ mnohija tysiačy kilametraŭ daŭžynioj. Rajski trapičny sad, mara turystaŭ, pieratvaryŭsia ŭ kašmarnuju miešaninu sudnaŭ, mašyn, askabałkaŭ damoŭ, śmiećcia j čałaviečych trupaŭ.

Što aznačaje, kali adbyvajucca takija hrandyjoznyja katastrofy?

«My nia možam čakać łaski ad pryrody. Uziać jaje — naša zadača». I.Mičuryn

Čamuści ŭspomnilisia słovy Viktara Juščanki pra jahony tvar, paškodžany atrutaj, pra jaki palityčny lider skazaŭ, što heta tvar Ukrainy. Čyj tvar my ŭbačyli ŭ toj viečar na ekranach televizaraŭ u ruinach damoŭ i hurbach śmiećcia — usiaho čałaviectva?

Pryrodnyja kataklizmy byccam by nia majuć niepasrednaha dačynieńnia da palityčnych i sacyjalnych uzbureńniaŭ. Praŭda, Hierman Čyžeŭski, jaki pieršy suadnios cykły soniečnaj aktyŭnaści z cykłami sacyjalnaj aktyŭnaści nasielnictva Ziamli, z takoha śćvierdžańnia, vidać, tolki paśmiajaŭsia b. Pavodle słoŭ specyjalistaŭ-hielijakasmolahaŭ, jakija vyvučajuć Sonca, adna ź niadaŭnich uspyšak na pavierchni śviaciła i ŭśled za hetym mahnitnaja vichura byli najmacniejšymi za ŭvieś čas nazirańniaŭ. A pik soniečnaj aktyŭnaści, jaki supaŭ z pačatkam novaha tysiačahodździa, mahčyma, jašče nie minuŭ…

Ale havorka tut nie pra soniečnuju aktyŭnaść ci elektramahnitnaje vypramianieńnie. Navukovyja hipotezy pakiniem navukoŭcam. Taksama j nie pra vybary va Ŭkrainie razmova. Prynamsi, nia tolki pra vybary. Sprava ŭ tym, što kali adbyvajucca takija hrandyjoznyja katastrofy, čałaviek mižvoli pačynaje zadumvacca — što heta aznačaje? Nivodzin terakt — navat 11 vieraśnia 2001 hodu ŭ Ńju-Jorku — niamožna navat paraŭnać sa stychijaj. U siaredzinie XVIII stahodździa, kali ziemlatrus całkam razburyŭ kvitniejučy horad Lisabon, siarod partuhalcaŭ dyj eŭrapiejcaŭ uvohule ŭzmacnilisia infernalnyja, apakaliptyčnyja nastroi, jakija, u svaju čarhu, prymusili niekatorych myślicielaŭ pierahledzieć ich relihijnyja dy maralnyja pastulaty ci zasumniavacca ŭ niekatorych ź ich (uspomnim chacia b Vialikaha Inkvizytara ŭ Dastajeŭskaha).

Kaniečnie, Druhaja suśvietnaja vajna pieraŭzyšła vyniki luboha stychijnaha biedztva, ź jakimi za apošnija tysiačahodździ sutykałasia čałaviectva. Vajna zabrała miljony žyćciaŭ, navat isnavańnie cełaha narodu — habrejaŭ — było pastaŭlena pad sumnieŭ. Ale, jak heta ni cynična hučyć, vajnu, a taksama masavyja represii možna vytłumačyć pryrodaj čałavieka, jahonymi chcivymi instynktami, karyślivymi intaresami, intaresami asobnych krain, klasaŭ, sacyjalnych hrup, hrupovak ludziej, urešcie, prychamaćciu pravadyra-tyrana i h.d. Tak ci inakš, usie heta možna choć niejak rastłumačyć i navat pradkazać. Ale ž i padčas vojnaŭ ci revalucyj zdaralisia biedztvy j ziemlatrusy. Bolšaść hetych katastrof pradkazać było niemahčyma (maksymum, što ŭdavałasia astrolaham dahetul, dyk heta časam uhadvać niešta ź imaviernaściu 50/50).

Ja śviadoma nie biaru tut pad uvahu technahiennyja katastrofy. Pra ich maralny sens, ci adsutnaść takoha sensu, havaryŭ niekalki hod tamu Siarhiej Dubaviec u adnoj ź pieradač cykłu «Vostraja Brama» (pierakazvać pieradaču, dzie razhladalisia prykłady śmiarotnych pažaraŭ na łyžnym kurorcie ŭ Aŭstryi, u aŭtamabilnym tuneli ŭ Alpach i niekatoryja inšyja incydenty, tut nia baču mahčymaści — adsyłaju cikaŭnych da archivu radyjo «Svaboda» ŭ Internecie).

Havaryć ab roli vypadku ŭ takich vypadkach, prabačcie za taŭtalohiju, nie vypadaje. Bo, jak by ni staralisia vynachodniki, kanstruktary j budaŭniki roznych techničnych zbudavańniaŭ, vyklučyć samu mahčymaść avaryi ci zboju ŭ pracy kožnaha mechanizmu, kožnaj mašyny pavodle aznačeńnia nielha. I čym vyšejšy ŭzrovień technalohii, čym bolš składany mechanizm ci systema mechanizmaŭ, tym bolšaja imaviernaść ich pałomki. Vydatny prykład hetamu — sam čałaviek, najbolš daskanały z usich viadomych nam žyvych mechanizmaŭ.

Ale čałaviek nastolki pavieryŭ u svaju ŭsiomahutnaść, što całkam ihnaruje ŭ svajoj žyćciadziejnaści zakony pryrody, zakony žyćcia j śmierci, jak by pakidaje ich za dužkami štodzionnaj śviadomaści. I tolki pryrodnyja katastrofy zdolnyja nahadać čałavieku ab jahonym sapraŭdnym miescy ŭ suśviecie.

U XXI stahodździ niejak niedarečna kazać pra karu boskuju, Apakalipsis ci niejkija znaki. Toje, u što ludziam udałosia pieratvaryć svajo žyćcio ŭ minułym stahodździ, tyja vynachodki ŭ sfery fizyčnych i maralnych ździekaŭ z padobnych da siabie, jakija jany stvaryli (ułučna z hazavymi kamerami i krematoryjami), nia śnilisia staražytnym prarokam i stvaralnikam biblejskich tekstaŭ. Jak papiaredžvaŭ Frojd, całkam cyvilizavanyja j z vyhladu kulturnyja ludzi ź lohkaściu pieratvarajucca ŭ bydła. Prykładaŭ u historyi ŭžo novaha stahodździa proćma — amerykanskija sałdaty ździekujucca z pałonnych irakcaŭ; rasiejski aficer hvałtuje i zabivaje pałonnuju čačenskuju dziaŭčynu; biełaruskija specnazaŭcy (ci jak pravilna ich nazvać?) zabivajuć pavodle zahadu načalstva ni ŭ čym nie vinavatych biezabaronnych ludziej, karystajučysia padručnymi srodkami — u tym liku, naprykład, rydloŭkaj — i chavajuć ich u patajemnym miescy ŭ lesie ci bałocinie — jak dzikich źviaroŭ.

Nivodnaja z papiarednich katastrof nie była ŭspryniata jak niejkaje papiaredžańnie, padstava dla surjoznaha rozdumu, a tym bolš karekciroŭki štodzionnaha žyćcia ludziej abo palityki cełych dziaržaŭ. Možna nie sumniavacca, što najbolšuju cikavaść da cunami ŭ Indyjskim akijanie prajaviać kinematahrafisty. Dzie-niebudź u Halivudzie ŭžo śpiejuć zadumy stvaryć novy blakbaster na temu katastrofy. Jašče adna vysnova trahiedyi — ludzi stali abyjakavymi da ŭsiaho, što ŭ realnaści adbyvajecca vakoł ich, u tym liku da śmierciaŭ i kryvi. Pryvučanyja da hetaha telebačańniem, kino i elektronnymi hulniami, jany zdolnyja ŭspryniać trahiedyju tolki ŭ vyhladzie prafesijna apracavanych navin albo, jašče lepš, pryhoža ŭpakavanaha vidovišča.

Ale ŭ toj samy čas katastrofa prademanstravała kaštoŭnaść infarmacyi. Koštam jaje było ŭ litaralnym sensie žyćcio dziasiatkaŭ tysiač ludziej, i lik vioŭsia sapraŭdy na chviliny. Kali b u paciarpiełych krainach była systema apaviaščeńnia pra cunami, kali b amerykanskija navukoŭcy zmahli davieści infarmacyju ab padziemnych šturškach (jakuju jany atrymali, faktyčna, jašče da pačatku ziemlatrusu) da ludziej, zdolnych prymać rašeńni j brać na siabie adkaznaść, trahiedyja mahła b być značna mienš maštabnaj.

Jak nie pryhadać tut Čarnobyl, kali ŭłady — niejmaviernaja, złačynnaja reč — nia tolki nie kazali ŭ pieršyja hadziny pra charaktar i maštab jadziernaj katastrofy, a ŭsialak sprabavali schavać sam fakt jaje ad hramadztva! Vytoki taje złačynnaj biaździejnaści (dyj sučasnych sprob kiraŭnictva Biełarusi prymianšać vyniki čarnobylskaj katastrofy) treba šukać u adnosna niadaŭnim minułym.

Zdajecca niepraŭdapadobnym, ale achviaraj cunami ledźvie nia staŭ šmat hadoŭ nazad tady jašče nikomu nie viadomy piśmieńnik Vasil Bykaŭ, jaki słužyŭ niejki čas aficeram Savieckaj Armii na Kuryłach, na vyśpie Kunašyr. Jak vynikaje z uspaminaŭ Bykava ŭ jahonaj knizie «Doŭhaja daroha dadomu», ziemlatrusy na Dalokim Uschodzie, u pryvatnaści, na Kunašyry, — reč zvykłaja. Dalej cytuju pavodle knihi: «Niejak ja bieh pa vulicy ŭ pačatku ziemlatrusu, i vulica pierada mnoj tresnuła na ŭsiu šyryniu. Ledźvie paśpieŭ pieraskočyć ščylinu šyrynioj z dałoń. A ŭvosień 52-ha zdaryłasia niemaviedama što. Rečka, što praciakała cieraz pasiołak i ŭpadała ŭ zatoku, pačała ciačy nazad. Vadoj zaliło łuhavinu, padtapiła damoŭki. Užo praz kolki dzion daznalisia, što to — ad cunami».

Aficery daznalisia praz kolki dzion, cyvilnaje nasielnictva SSSR, chutčej za ŭsio, nie daznałasia tady pra stychijnaje biedztva ničoha. Achviarami cunami na Sachalinie, zdarałasia, rabilisia sotni, navat tysiačy ludziej. Ale pra heta maŭčali. Doŭhi čas, naprykład, chavałasia infarmacyja pra ziemlatrus u stalicy Turkmenii Ašhabadzie ŭ 1948-m, jaki amal całkam źniščyŭ horad. U savieckich hazetach pra heta nie było ani słova. A jak ža — chto dazvoliŭ niesankcyjanavanuju katastrofu?! Tolki partyja dy jaje rulavy mieli ekskluziŭnaje, jak kažuć, prava pazbaŭlać žyćcia ludziej, rasparadžacca ichnimi losami. A tut nia klasavyja, a niejkija zahadkavyja pryrodnyja siły. Niezdarma tady naradziŭsia plan vialikaha pieraŭtvareńnia pryrody, jaki praduhledžvaŭ, u pryvatnaści, pavarot sibirskich rek, što ŭpadajuć u Paŭnočny Ledavity akijan, u advarotnym kirunku, u bok Centralnaj Azii.

Značna paźniej siabar Vasila Bykava, taksama frantavik, paet Navum Kiślik napiša: «Durak vo śnie pridumał, čtob riekam tieċ vśpiať».

Možna dadać — i plan asušeńnia Paleśsia taksama.

Siońnia ŭ Kitai pačali ažyćciaŭlać plan pieraŭtvareńnia raki Janczy, čymści padobny da pavarotu sibirskich rek. Viedajučy pracavitaść i ŭpartaść kitajcaŭ, možna nie sumniavacca, što plan budzie ździejśnieny. Niekali ž udałosia pierastralać tam usich vierabjoŭ, abvieščanych hałoŭnymi vorahami sielskaj haspadarki (praŭda, potym u paloch raźviałosia stolki nasiakomych-škodnikaŭ, što daviałosia vierabjoŭ zavozić ź inšych krain, kab uratavać uradžaj).

Užo daŭno navukoŭcy vyśvietlili, što pavodki ŭ Banhladeš, naprykład, jakija zdarajucca tam ci nie štohod, majuć nastolki razburalny charaktar z toj pryčyny, što amal usie ziemli tam razaranyja pad pasadki rysu. I heta viadzie da strašennaj erozii hleby. A kali tak pojdzie dalej, usiu krainu ź ciaham času prosta zmyje ŭ akijan. Ale pasievy tam pa-raniejšamu pašyrajuć, niahledziačy na novyja j novyja tysiačy achviaraŭ pavodak.

Ot, dzie tam taja Banhladeš! Ale ž i kiraŭnik zusim dalokaj ad jaje dziaržavy, što miažuje ciapier z Eŭraźviazam na Zachadzie j miaciežnaj Ukrainaj na poŭdni, uparta zapeŭnivaje nas, što najlepšy pakaźnik raźvićcia sielskaj haspadarki — heta pašyreńnie pasiaŭnych płoščaŭ.

Zrazumieła, tolki ad vyšejšaha kiraŭnictva mohuć zychodzić dyrektyvy — być daždžu abo nia być, kali pačynać siejać i kali — žać. Tolki jano moža vyrašać, ci pakinuć žyćcio tamu ci inšamu čałavieku — złačyncu abo byłomu paplečniku. (Kałasy pad siarpom tvaim?) Kali padnačalenyja z hetym zhadžajucca, značyć — tak jano i jość. Značyć, my ŭsie žyviom jašče ŭ epochu da suśvietnaj biblijnaj zalevy.

Cunami dy ŭrahany ź lohkaściu razburajuć lubyja, samyja mahutnyja budynki j ścieny. Jany nijak nia mohuć razburyć tolki barjery hłupstva j samaŭpeŭnienaści ŭ našych hałovach.

Vital Taras

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0